سونىڭ ءبىرى استانانىڭ ىرگەسىنەن تابىلعان ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاشىعى ەكەنى داۋسىز. ياعني بۇل جاڭالىق وسى جەردە دە تالاي قالالار مەن مەكەندەر بولعانىن دالەلدەپ بەردى. ەلباسى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا جاڭا استانا ەلدىڭ كەشەگىسىن كەلەشەگىمەن بىرىكتىرگەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. استانا – قازاق حالقىنىڭ بىرنەشە عاسىرلار بويى ۇزاق كۇتكەن جانە ءساتتى جۇزەگە اسقان اسىل ارمانى. كەشەگى تاريحتى بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمىزبەن جالعاستىرىپ وتىر.
بۇگىنگى اسەم شاھارىمىزدىڭ ىرگەسى قاشان قالانعان دەگەن دەرەككە نازار اۋدارساق, 1832 جىلى ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسى, قاراوتكەل تۇسىندا اقمولا بەكىنىسى سالىنىپ, 1863 جىلى 16 شىلدەدە ول ايماقتىق قالا بولىپ رەسمي تۇردە بەكىتىلگەن. 1960 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اقمولا قازاقستاننىڭ بارلىق تىڭ يگەرەتىن وبلىستارىنىڭ ورتالىعى بولىپ جاريالاندى. قالا 1961 جىلعا دەيىن اقمولا, 1961-1992 جىلدارى تسەلينوگراد اتالدى. ال 1992 جىلى ءوزىنىڭ اقمولا دەگەن تاريحي اتاۋىن قايتارىپ الدى.
1990-جىلداردىڭ باسىندا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا استانا بولۋعا لايىقتى قالالارعا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى, ولار بارلىق جاعىنان ساراپقا سالىندى. بۇل تۋرالى ەلباسى ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا: «ۇمىتكەر قالانىڭ گەوگرافيالىق جاعدايى دا, تابيعاتى مەن كليماتى دا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, اسكەري-ستراتەگيالىق, كولىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم, قۇرىلىستىق, دەموگرافيالىق, عىلىمي جانە مادەني دامۋ مۇمكىندىكتەرى دە استاناعا قويىلاتىن تالاپتارعا ساي كەلۋى ءتيىس ەدى. جان-جاقتى تالداي كەلگەندە, استانا بولۋعا ەڭ لايىعى اقمولا بولىپ شىقتى», دەپ جازدى. مىنە, ەلباسىنىڭ تاڭداۋى!
اقمولا 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بولىپ جاريالاندى. 1998 جىلعى 6 مامىردا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قالا اتاۋى استانا بولىپ وزگەرتىلدى. باس قالامىزدىڭ «استانا» اتالۋىنىڭ سىرى تۋرالى ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىندا بىلاي دەيدى: «بۇل قالا, قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى مەنىڭ ماقتانىشىم ەدى, سوندىقتان ونىڭ اتاۋىن سان قۇبىلتۋعا جول بەرە المايتىن ەدىم. وندا اقمولانى قالاي اتاعان, ءدال ايتقاندا, قالاي قايتا اتاعان ءجون؟ ول اتاۋ قازاقستاندىقتاردىڭ, ەلىمىزدىڭ بارشا ۇلتى مەن ۇلىسىنىڭ عانا ەمەس, كىرپياز شەتەلدىكتەردىڭ دە كوڭىلىنەن شىعۋى كەرەك.
ء…بىر جولى تۇندە, دالىرەك ايتسام, ساعات تۇنگى ەكىدە استانا دەگەن اتاۋ ويىما ساپ ەتىپ, كوكەيىمە قونا كەتكەنى. استانا دەگەنىمىز – استانا! قازاقشا ادەمى ەستىلەدى. قوماقتى, اۋىز تولادى, قىسقا دا نۇسقا, اۋەزدى. ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا سولاي ەستىلەدى. بۇل اتاۋدا باتىلدىق, مىعىمدىق جانە ايقىندىق رەڭك بار».
ەل ورتالىعى ارقا توسىنە كوشىپ كەلگەن جىلى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 290 مىڭ شاماسىندا بولدى. ال 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى ساناق بويىنشا ەلوردادا 1 ملن 032 475 ادام تۇراتىنى انىقتالعان. وسى 20 جىلدا قالا اۋماعى 258 شارشى شاقىرىمنان 800 شارشى شاقىرىمعا دەيىن ۇلعايدى. وتكەن كەزەڭ ىشىندە استانانىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق الەۋەتى دە بىرنەشە مارتە ءوستى. اتاپ ايتار بولساق, سوڭعى 20 جىلدا قالانىڭ ءجىو-ءسى 190 ەسە ءوسىپ, 5 ترلن تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ونەركاسىپ 30 ەسە وسكەن! شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ شىعارعان ءونىمى 4 ترلن تەڭگەگە جەتتى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ءتۇسىمنىڭ كولەمى 80 ەسەگە ارتىپ, 1997 جىلى 13 ملرد تەڭگە بولسا, وتكەن جىلى 1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.
ەۋروپا مەن ازيانىڭ بەل ورتاسىندا ورنالاسقان استانامىز بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەنىڭ تولعاقتى تۇيىندەرىن تالقىلايتىن جاھاندىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعانى بارشامىزعا بەلگىلى. بەيبىتشىلىك پەن بىتىمگەرشىلىك ماقساتتاعى قىزمەتى ايتارلىقتاي! بۇل تۇرعىدا ەقىۇ ءسامميتىن, VII قىسقى ازيا ويىندارىن, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ فورۋمىن, استانا ەكونوميكالىق فورۋمىن, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىن جانە سيريا ماسەلەسىن رەتتەۋ جونىندەگى كەلەلى باسقوسۋلاردى اتاۋعا بولادى. حالىقارالىق ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءدۇبىرلى ورداسى اتانعان ەلوردانىڭ تورىندە وتكەن جىلى عانا «استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ ءوتۋى ۇلكەن مارتەبە. بۇل دا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن ءبىر جەتىستىگى, ەلباسىمىزدىڭ ورىندالعان ارمانى. اتالعان كورمەنىڭ قوس عاسىرلىق تاريحىنا ۇڭىلسەك, بۇعان دەيىن ورتالىق ازيا, ءتىپتى تمد ەلدەرىندە وسىنداي ءىرى حالىقارالىق كورمەنىڭ جالاۋى جەلبىرەپ كورگەن ەمەس.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنا نازار اۋدارىپ قارايتىن بولساق, ەلىمىز I-II عاسىرلىق جولدى باسىپ وتكەن سياقتى. ارينە مۇنىڭ بارلىعى سارابدال ساياساتكەر, الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ, ۇتىمدى ساياساتىنىڭ ارقاسى.
2018 – قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى جىل. بۇگىنگى تاڭدا استانا وتانىمىزدىڭ جان جۇرەگى بولۋىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ورتالىعى, ازيا مەن الەم ەلدەرىنە تانىمال قالاعا اينالىپ ۇلگەردى. مىنەكەي, وسىنداي تاماشا جەتىستىكتەرگە تولى 20 جىل ىشىندە ۇلى دالانىڭ كىندىگى – سارىارقا توسىندە XXI عاسىر عاجايىبى, الەمدىك مەگاپوليس, ارمان قالا بوي كوتەردى. استانا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەمىسى ءارى تەڭدەسسىز جەڭىسى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ الپاۋىت ەلدەرى مويىنداعان قازاقستانداي تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ كەربەز شاھارى, كەلبەتتى ەلورداسى!
زاماناۋي ءبىلىم وردالارىنىڭ لايىقتى ماماندار دايارلاۋىن استانانىڭ قارىشتاپ دامۋىنداعى تاعى ءبىر تابىسىمىز دەر ەدىم. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى, اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت, مەديتسينا اكادەمياسى, قازاقستان ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق اكادەمياسى, گۋمانيتارلىق جانە پوليتەحنيكالىق كوللەدجدەر مەن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى, تاعى باسقا دا ىرگەلى ءبىلىم وردالارى دارىندى جاستاردىڭ باعىن اشىپ, ۇلكەن ومىرگە جولداما بەرىپ وتىر.
جالپى, مەملەكەتىمىزدەگى تانىمال جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيى بىرتە-بىرتە ءوسىپ, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تەڭەسىپ كەلە جاتىر دەسەك, ءسوزىمىز جالعان بولمايدى. ءبىلىم وردالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان, بىرنەشە مۋلتيمەديالىق جانە لينگافوندىق كابينەتتەرى بار. جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىم الىپ, بىلىكتى مامان بولىپ شىعۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ال كىتاپحانالارى ءتىپتى كەرەمەت! ونداعى كىتاپتاردى وقۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ويتكەنى كىتاپتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقالارى بار, ءاربىر ستۋدەنت ءوزىنىڭ ۇيالى تەلەفونى مەن كومپيۋتەرىنە كوشىرىپ الۋ ارقىلى كەز كەلگەن ۋاقىتتا وقۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر.
استانانىڭ توڭىرەگىنە «جاسىل بەلدەۋ» ورنادى, جۇيەلى ەگىلگەن ورمان القابى بار. وسى ارقىلى قالا ۇلان-عايىر دالالىق ولكەنىڭ ورتاسىنداعى وازيسكە اينالىپ كەلەدى.
استانا مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, گەوساياسي ەركىندىگىن, تەرريتورياسىنىڭ مىزعىماستاي بەرىكتىگىن نىعايتتى. ەلوردانى كوشىرۋ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەلەۋلى بەتبۇرىس كەزەڭ بولدى جانە ەكونوميكامىزدىڭ قارقىندى دامۋ ستراتەگياسىن قامتاماسىز ەتتى.
بولاشاقتا دا ەلدىكتىڭ ەرەن ەلورداسى – استانادا عاسىرلار بويى قازاقستان حالقىنىڭ ازات ويى مەن مۇددەلەرى, اسقاق ارمانى مەن ماقساتتارى ءىس جۇزىنە اسىرىلا بەرەتىن بولادى.
ەلىمىزدە دە, الەمدە دە قازاقستاننىڭ جەتىستىگىن ايتقاندا, استاناعا توقتالماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا استاناعا شەتەلدىك مەيماندار دا كوپ كەلەدى. مىسالى, الەم ەلدەرىنىڭ زاڭ شىعارۋ ورگاندارىمەن بايلانىس ورناتقان ءبىزدىڭ پارلامەنتتە حالىقارالىق كەزدەسۋلەر, فورۋمدار ءجيى ءوتىپ تۇرادى. سونداي-اق يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى دە ءجيى كەلەدى. ول دەلەگاتسيالار استانانىڭ ادەمى كوشەلەرى مەن ساۋلەتتى عيماراتتارىن كورىپ, تاڭدانىستارىن جاسىرمايدى. ءبىز ساپار باعدارلاماسىنا سايكەس شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدى الىپ ءجۇرىپ, ەلوردانىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاتامىز. قىستا كەلگەن مەيماندار كۇن سۋىقتىعىنا قاراماي, «استانا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلكەن قالاعا اينالىپتى. «بايتەرەك» كەشەنىن كورەيىك», دەپ بارىپ, جوعارىعا كوتەرىلدى.
ەلباسىنىڭ قولى بەينەلەنگەن تۇعىرعا قولدارىن قويىپ كوردى. سونىڭ جانىندا ورنالاسقان الەم دىندەرى وكىلدەرىنىڭ جازعان باتا-تىلەكتەرىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. مەيماندار ءوز اسەرلەرىمەن ءبولىسىپ: «بۇرىن قازاقستاندى جەر شارىنىڭ كارتاسىنان عانا كورەتىن ەدىك. ەندى, مىنە, ارنايى كەلىپ, ەلورداسىن تاماشالادىق. ۇمىتىلماستاي ۇلكەن اسەر الدىق», دەپ ىستىق ىقىلاستارىن جەتكىزدى. بۇعان ەلباسىمىزدىڭ «استانا ارقىلى ءبىز جاڭا قازاقستاندى جەر-جاھانعا تانىتتىق» دەگەن ءسوزى دالەل.
دەپۋتاتتىق قىزمەتكە دەيىن, ياعني وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزىمدە ەلورداعا ىسساپارمەن كەلىپ ءجۇردىم. العاش رەت استاناعا 1999 جىلى جولىم ءتۇستى. ول كەزدە سول جاعالاۋ مۇلدەم جوق ەدى. 2001 جىلى 29 قاڭتار كۇنى ەلباسىمىز مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى ماراپتاتتادى. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 35 ادام كەلدىك. مەن وندا قارابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى قىزمەتىندە ەدىم. سول جولى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز قولىمەن تابىس ەتكەن ماراپاتىنان جانە بىزگە ايتقان ويلارىنان, بەرگەن تاپسىرمالارىنان ۇلكەن كۇش-قۋات الىپ ورالدىق. ودان كەيىن دە بىرنەشە رەت كەلدىم. ءار كەلگەن سايىن جاڭا وزگەرىستەرگە كۋا بولاتىنمىن. كوشەلەرىن جاياۋ ارالاپ, ساۋلەتتى عيماراتتارىنا سۇيسىنە قارايتىنمىن.
2016 جىلى ماجىلىسكە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, ەلورداعا قونىس اۋداردىم. بۇگىندە وسى قالانىڭ ءبىر تۇرعىنى رەتىندە مەن دە استانانى ماقتان تۇتامىن. ەندى ءبىر 20-30 جىلدا استانا الەمگە ايگىلى لوندون, ۆاشينگتون سياقتى قالالاردان كەم بولمايدى, وزىندىك دامۋ ەرەكشەلىگى مەن ۇلتتىق رەڭكى بار ۇلكەن مەگاپوليسكە اينالادى دەپ سەنەمىن. ويتكەنى استانا – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى!
فاحريددين قاراتاەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
