بۇعان دا نەگىز جوق ەمەس. دات عالىمى ۆ.ل.تومسەن (1842-1927) دانيا كورولدىك عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماجىلىسىندە الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, بارشا جۇرتتى تاڭعالدىرعان مالىمدەمە جاساعان-دى (1893 جىل, 25 قاراشا). ناتيجەسىندە, بەلگىلى عالىم ورحون مەن ەنيسەي وزەندەرى بويىنان تابىلعان ەسكەرتكىشتەردەگى قۇپيا جازۋدى وقۋدىڭ كىلتىن تاپتى. ءارى اتالعان ەسكەرتكىشتەر تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىندە جازىلعانىن, ء«تاڭىر», «تۇرك» دەگەن سوزدەردىڭ بولعانىن دالەلدى دالدىكتەرمەن تياناقتاپ, عىلىمي تۇرعىدان بايانداعانى بارشامىزدى ماداق سەزىمگە بولەيدى.
اسىلى, قازاق جازۋى تاريحىنا نازار اۋدارعان تۇستا, ءسوز جوق, «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزى» (ورىنبور, 1924, 12-18 ماۋسىم) جانە ءى-ءشى دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ ماڭىزى زور بولدى (باكۋ, 1926, 26 اقپان – 6 ناۋرىز). ويتكەنى بۇل ۋاقىتتاردا ەلدىك مۇددە العا شىعىپ, تاريح ماڭىزى ارتىپ, قۇندىلىقتار قاينارىنىڭ قۇرامداس بولىگى – ءتىل مۇراتى, تابيعاتى مەن تاعدىرى قالىڭ كوپتىڭ جان-جۇرەگىن قوزعاپ, كوڭىل تورىنە ەركىن ەنىپ, باستى نازارىندا تۇرعان-دى. ءالىپبي ماسەلەسى, جازۋ جۇيەسى مەن زاڭدىلىعى, وعان قويىلار تالاپ پەن تالعام, تاڭداۋ نەگىزى مەن قۇقىعى – قوعامنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان-دى. ء«بىر ءارىپ – ءبىر دىبىس» جۇيەسى, تابيعاتى مەن تاعىلىمى, وقىپ-ۇيرەنۋ ءھام ۇيرەتۋ ءىسى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلدى.
قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ سەزى ماتەريالدارىنا نازار اۋدارار بولساق, قوعامدىق ورتادا, مادەني-رۋحاني ومىردە ايرىقشا ماڭىزدى قۇبىلىس بولعانىن اڭعارار ەدىك. ءالىپبي ماسەلەسى, جازۋ مۇراتى مەن ەرەجەسى كەڭ تۇردە ءسوز ەتىلدى.
1925 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعان سەزد ماتەريالدارىن باسپاعا دايىنداپ, قالىڭ كوپشىلىككە قايتا ۇسىنعان ف.ع.د, پروفەسسور ش.قۇرمانباي ۇلى بىلاي دەپ جازادى: «... سەزدە جازۋ ەرەجەلەرى, ءالىپبي مەن قازاقشا ءپان سوزدەر ماسەلەسى, اۋىز ادەبيەتىن جيۋ شارالارى, عىلىمي جانە وقىتۋعا ارنالعان كىتاپتاردى شىعارۋ, باستاۋىش مەكتەپتىڭ باعدارلامالارىن دايىنداۋ ماسەلەلەرى قارالدى...
بۇل سەزدە, اسىرەسە ءتىل ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. سەزدىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى التى ماسەلەنىڭ ۇشەۋىن, ياعني تەڭ جارتىسىن تىكەلەي ءتىل ماسەلەلەرى قۇرايدى...
سونداي-اق كىتاپتىڭ قالعان بولىگىندە دە ءتىلدى وقىتۋ, ساۋاتتى جازۋ سياقتى تىلگە قاتىستى ويلار مەن تۇجىرىمدار از كەزدەسپەيدى».
«قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ» قۇرىلتايىندا جازۋ ەرەجەلەرى, ءپان سوزدەرى بويىنشا ە.وماروۆ, ءالىپبي تاقىرىبى تۋرالى ا.بايتۇرسىنوۆ, اۋىز ادەبيەتىن جيناۋ جونىندە ح.دوسماعامبەت ۇلى, ال قوسىمشا باياندامانى ن.تورەقۇلوۆ جاسايدى. وقىتۋ, ءبىلىم مەكتەپتەرىن كوبەيتۋ تاقىرىبىندا- م.مىرزا ۇلى ارنايى بايانداما جاسادى. اتالعان ماسەلە, تاقىرىپتار توڭىرەگىندە پىكىرتالاس, ۇسىنىستار ايتىلىپ, ارنايى شەشىم قابىلدانادى.
سونداي-اق ءالىپبي تاقىرىبى, ا.بايتۇرسىنوۆ جوباسى, ن.تورەقۇلوۆ ۇسىنىسى, لاتىن جازۋى حاقىندا كەڭ كولەمدە پىكىرتالاس بولادى. تۇركى تىلدەس حالىقتار اراسىنداعى ءالىپبي ماسەلەسى, ارتىق-كەم تۇستارى, ەرەجە مەن ەملە, دىبىس جۇيەسىنە, ۇيرەنۋ مەن ۇيرەتۋگە قاتىستى جاعداياتتار دا قوزعالادى.
ەسكە تۇسىرسەك, ا.بايتۇرسىنوۆ ءالىپبي ءتۇزۋ دەگەن تۇرىك جۇرتىندا كوپتەن كەلە جاتقان ماسەلە ەكەنىن ءار قىرىنان اشىپ, كەڭىنەن ءسوز ەتەدى. تالداۋ مەن سالىستىرۋلار جاسالىپ, وزىندىك وزگەشەلىكتەرىنە توقتالادى. كەزەكتى تۇستا, جاقسى الىپبيگە ءتان بەلگى-ەرەكشەلىكتەردى, قاسيەتتەردى تومەندەگىشە اتايدى: «...جاقسى ءالىپبي تىلگە شاق بولۋ كەرەك. ولشەنبەي تىگىلگەن و جەر, بۇ جەر بويعا جۋىسپاي, قولبىراپ, سولبىراپ تۇرعان كەڭ كيىم سياقتى, ارتىق ارىپتەرى كوپ ءالىپبي دە قولايسىز; بويىڭدى قىسىپ, ءتانىڭدى قۇرىستىرىپ-تىرىستىرىپ تۇرعان تار كيىم سياقتى ءارپى كەم ءالىپبي دە قولايسىز بولادى.
جاقسى ءالىپبي جازۋعا جەڭىل بولۋعا ءتيىس. ءالىپبيدىڭ ءارىپ سۇگىرەتتەرى قيىن بولسا, مۇشەلەرى كوپ بولسا, جازۋدى ۇزاقتاتىپ, ۋاقىتتى كوپ الادى.
ءالىپبيدىڭ جاقسىسى باسپا ىسىنە قولايلى بولۋى ءتيىس, ءارپى تىزگەندە وڭاي تىزىلەتىن, باسقاندا ورىندى از الاتىن ءالىپبي باسپا ءسوزدى ارزانداتادى.
جاقسى ءالىپبي ۇيرەتۋگە دە قولايلى بولۋى ءتيىس. ءارپى سارا جازۋعا وڭاي, باسپاسى مەن جازباسىنىڭ سۋرەتى جاقىن ءالىپبي ۇيرەتۋگە جەڭىل بولادى».
اراب جازۋى – 1924 جىلعا دەيىن قولدانىلدى. ال 1924-1929 جىلدار ارالىعىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى 24 ارىپتەن تۇراتىن – ء«جاديد», ياعني جاڭا ءالىپبي ءتۇزدى. قولدانىسقا ەندى. ءالى دە وقىپ-جازىپ, پايدالاناتىندار بار. مۇراعات, مۇراجاي قورلارىندا كوپتەپ كەزدەسەدى.
ن.تورەقۇلوۆ كوزقاراسى بويىنشا, لاتىن ءارپى تۇرىكشەگە قاراعاندا ارتىقشىلىعى, جەڭىلدىلىگى بارى اتالادى. بۇدان باسقا, وقىپ-ۇيرەنۋگە, جازۋعا جەڭىل, ءارى باسپا جۇزىندە دە ارزانعا تۇسەتىنى اتاپ كورسەتىلەدى. اسىرەسە اتاپ وتەرلىگى: «...لاتىن ءارپى جازۋعا دا تۇرىكشەدەن جەڭىلىرەك...لاتىن ءارپىنىڭ تاعى ءبىر قولايلى جاعى – ونىڭ جازۋ ماشيناسىنا كەرەكتىگى...ءبارىن سالىستىرعاندا لاتىن ءارپىن الساق, ءارى وقۋعا, جازۋعا جەڭىلدىگى, ءارى جۇمىسىنىڭ وڭايلىعى كورىنىپ تۇر...لاتىن ءارپىن الۋ كەرەك...لاتىن جازۋىن قابىلداۋ كەرەك...لاتىن جازۋى بىزگە ءارى جەڭىل, ءارى ارزانعا تۇسەدى» دەپ, جازۋ تابيعاتىن, قولدانىس اياسىن, قۇندىلىق قىرلارىن كورسەتەدى. وقىپ-جازۋعا قولايلىلىعىن, باسىم باعىتتارىن, ماڭىزىن كەڭ اشادى.
ءوز كەزەگىندە م.دۋلاتوۆ لاتىن ءارپى مەن تۇرىك قارپىنىڭ ايىرماسى بارىنا نازار اۋدارادى. تۇرىك الىپبيىندە باس ارىپتەر جوق بولسا, لاتىنشادا بارى اتاپ كورسەتىلەدى. ءتۇيىندى تۇستا: «...لاتىن ماسەلەسىن كوتەرۋ بىزگە ءالى ەرتە. ونان دا كۇشىمىزگە تيمەيتىن, قولىمىزدان كەلەتىن تۇرىك ارىپتەرىن جەڭىلدەتىپ قولدانا بەرۋىمىز كەرەك» دەگەنگە دەن قويادى. سونداي-اق «جازۋ ءتارتىبى» دەگەن ماقالاسىندا: «...جازۋدى تارتىپكە سالۋ دەگەن وڭاي ەمەس...جازۋدى تارتىبىنە سالۋ دەگەن ءاربىر دىبىستىڭ وزىنە ارناعان ءارىپ بار. ول ارىپتەرمەنەن نە ايتىلسا, سونى جازۋعا, نە جازىلسا, سونى وقۋعا بولادى. ءبىر ءتۇرلى جازىلعان ءسوزدى بۇرىنعىداي نەشە ءتۇرلى قىلىپ وقۋعا بولمايدى». توقەتەرىندە ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ جازۋ ءتارتىبىن ۇناتاتىنىن اشىق جەتكىزەدى.
سونداي-اق الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى – ج.ايماۋىت ۇلى «ەملەنى وزگەرتۋگە جوبا», «جازۋ تاڭبالارىمىزدى ازايتۋ تۋرالى جوبا», «جازۋ ماسەلەسى تۋرالى سوڭعى ءسوز», «انا ءتىلىن قالاي وقىتۋ كەرەك؟», ء«پان سوزدەرى قالاي تابىلادى؟», «حات تانىتۋ ادىستەرى», «قازاق ءتىلىن ىسكە اسىرۋ قامى», دەگەن ماقالالارىندا ۇلتتىق جازۋ, ءتىل مۇراتى, سونىمەن بىرگە ءارىپ, ەملە, دىبىس توڭىرەگىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى كەڭىنەن قوزعايدى. بۇل باعىتتاعى كەيبىر ويلارى مەن تولعانىستارى تومەندەگىشە بەرىلەدى: «... نەعۇرلىم جازۋ وڭايلاسا, سوعۇرلىم حالىق مادەنيەتكە تەز جۋىقتايدى; بۇل كۇنگى عىلىمنىڭ باعىتى ءبىلىم بەرۋ جولىن مۇمكىن بولعانشا قىسقارتۋ; از ۋاقىتتا كوپ ماعلۇمات ۇيرەتۋ; وقۋشىنىڭ كۇشىنە تيگىزبەي, وتە زەرەكتىگىن تىلەمەي, جۇمىسىن ءونىمدى ەتۋ» (« ەملە وزگەرتۋگە جوبا»).
«حات تانىتۋدىڭ ءبىر قيىندىعى جازۋ تاڭبالارىمىزدىڭ كوپتىگىنەن. قازاقتىڭ انا تىلىندە دىبىس از (24) بولسا دا, جازۋعا كەلگەندە كوبەيىپ كەتەدى. حات تانۋ قاشان وڭايلانباق؟ ارينە, دىبىس باسىنا ءبىر-اق تاڭبا بولعاندا. ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز – دىبىس باسىنا ءبىر تاڭبا بەرۋ. سوعان جەتۋگە تالپىنۋ كەرەك» ( «جازۋ تاڭبالارىمىزدى ازايتۋ تۋرالى جوبا»).
بۇدان باسقا, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى بەتتەرىندە س.مۇقانوۆ, ق.جۇبانوۆ, ە.وماروۆ, ت.شونانوۆ, س.امانجولوۆ, ءا.مارعۇلان, ا.اقداۋلەتوۆ, ي.قايمەنوۆ, ت.ب. قازاق ءالىپبيى مەن ورفوگرافياسى, ادىستەمەلىك ءمانى, ءتىل مارتەبەسى تۋرالى ماقالالارى مەن تالقىلاۋ, پىكىرتالاستار ورىن الدى.
1923-1927 جىلدارى جاڭا ءالىپبي توڭىرەگىندە جان-جاقتى تالقىلاۋ, قىزۋ پىكىرتالاستار كەڭ ءورىس الدى. وسى كەزەڭدە باستاماشىل, ىنتالى توپ – «جاڭا ءالىپبي ۇيىرمەسى», «لاتىن ءتىلى ۇيىرمەسى» دەگەن كۋرستار اشىپ, ورتالىقتار ۇيىمداستىرىپ, جازۋدىڭ ءمان-ماڭىزىنا, تابيعاتى مەن تاعىلىمىنا مىقتاپ نازار اۋداردى. وقۋ-بىلىمگە, وقىپ-ۇيرەتۋ مەن ساۋاتتىلىق ىسىنە, ونى جۇزەگە اسىرۋ باعىتتارىنا باتىل بەت بۇردى.
وسى تۇستا, اتاپ ايتقاندا, ن.تورەقۇلوۆتىڭ «جاڭا ءالىپبي تۋرالى» كىتاپشاسى قالىڭ كوپتىڭ قولىنا ءتيدى (1925).
سونداي-اق سولتۇستىك كاۆكازدا, ياكۋتيادا لاتىن قارپىنە كوشۋ ناۋقانى كەڭ ەتەك الدى. ءتىل مۇراتى, باعىت-باعدارى, مارتەبەسى كەڭنەن قوزعالدى.
تۇركىتىلدەستەر ورتالىق ازيادا, ونىڭ ىشىندە سامارقان قالاسىندا جينالدى. ۇيىمداستىرۋشى – وزبەكستان ۇكىمەتى بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان وكىلدەرى قاتىستى. جينالىستا جاڭا ءالىپبي, وقىپ-ۇيرەنۋ, ەملە, ەرەجە بويىنشا بىرقاتار شەشىم قابىلداندى:
• لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە جاڭا ءالىپبي قابىلداۋ;
• جاڭا ءالىپبي سينگارمونيزم زاڭىنا نەگىزدەلۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرۋ;
• جاڭا الىپبيدە ءبىر دىبىس پەن ءبىر تاڭبا ءپرينتسيپىنىڭ سايكەستىگىن كوزدەۋ;
• تۇركىتىلدەس حالىقتاردا تاڭبا بىركەلكى بولعانىن نازارعا الۋ;
باس ارىپتەرمەن جازۋ شارت ەمەس...
قىسقاسى, «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزى» (ورىنبور, 1924) ماتەريالدارىنا, ۇلت زيالىلارىنىڭ ءالىپبي ماسەلەسى, جازۋ ەرەجەلەرى تۋرالى ويلارى مەن تولعانىستارىنا, جازۋ مانىنە دەن قويعان ارتىق ەمەس.
وسى تۇستا قىسقا شەگىنىس جاساساق, ءى – دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ ماڭىزى زور بولدى (باكۋ, 1926, 26 اقپان – 6 ناۋرىز).
تۇركولوگيا قۇرىلتايىنا تۇركى حالىقتارىنىڭ 600-دەن استام زيالى توپ وكىلدەرى قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدەن – ك.ك.يۋداحين, ن.ف.ياكوۆلەۆ, ا.ن.سامويلوۆيچ, ۆ.ۆ.بارتولد, ن.ي.اشمارين, ل.ۆ.ششەربا, ت.ب. بولدى. ال قازاقستاننان قۇرىلتاي دەلەگاتتارى قاتارىندا – ا.بايتۇرسىنوۆ, ە.وماروۆ, ب.سۇلەي ۇلى, ن.تورەقۇلوۆ جانە وقۋ-اعارتۋ قىزمەتكەرلەرى, زيالى توپ وكىلدەرى قاتىسىپ, ءالىپبي ءمانىن, تابيعاتى مەن تاعىلىمىن كەڭ تۇردە ءسوز ەتتى.
داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بويىنشا 101 داۋىس – لاتىن ءالىپبيىن قولدادى, 7 داۋىس – اراب گرافيكاسىنا, 9 داۋىس – قالىس قالدى. قورىتىندىسى بويىنشا لاتىن ءالىپبيى قابىلداندى.
بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە قازاق جازۋىنىڭ رەفورماسى جونىندە كوپتەگەن ماقالالار جازىلىپ, پىكىرتالاستار وتەدى. بۇل رەتتە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى بەتتەرىندە ءالىپبي توڭىرەگىندە جۇيەلى تۇردە ءار الۋان ماقالا, پىكىرتالاستار بەرىلىپ تۇردى (س.مۇقانوۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋىت ۇلى, ءا.مارعۇلان, س.امانجولوۆ, ە.وماروۆ, ت.شونانوۆ, ت.ب).
بۇدان كەيىنگى تۇستاردا, اتاپ ايتقاندا:
• 1927 جىلى – قازاقستاندا «جاڭا الفاۆيت قوعامى» قۇرىلادى. ونىڭ توراعاسى, قوعام قايراتكەرى ن.نۇرماقوۆ, قۇرامىندا – و.جاندوسوۆ, ع.توعجانوۆ, ت.شونانوۆ بولادى.
• 1928 جىلعى 9-12 جەلتوقساندا قىزىلوردادا العاشقى ولكەلىك كونفەرەنتسيا وتەدى. قاتىسقاندار: ن.نۇرماقوۆ, س.بايتوعاەۆ, و.جاندوسوۆ, ا.ءبايدىلدين, ب.مالدىباەۆ, ا.ەرمەكوۆ, ش.سارىباەۆ, س.ساپاربەكوۆ, ا.روزىباكيەۆ, ت.ب).
• 1928 جىلعى 18-23 جەلتوقساندا – قازاندا وك-ءتىڭ ءىىى-پلەنۋمى بولادى. ونىڭ جۇمىسىنا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاتارستان, تۇرىكمەنستان, ت.ت.تۇركى تىلدەس مەملەكەت وكىلدەرى قاتىسادى.
ءار الۋان تالقىلاۋ, پىكىرتالاستاردان سوڭ كسرو واك مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى , ياعني ء«بىرتۇتاس تۇركى ءالفاۆيتىن» ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى ( 1929 جىل, 7 تامىز).
جاڭا ءالىپبي نۇسقاسى – «ەڭبەكشى قازاق», «سوۆەتسكايا ستەپ» گازەتتەرىندە باسىلادى. ءارتۇرلى باعىت, كوزقاراس, پىكىرتالاستار ورىن الادى.
حالىق اعارتۋ كوميتەتى (ناركومپروس) مەن ورتالىق كوميتەتتىڭ جاڭا ءالىپبي جونىندەگى عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەسىندە عىلىمي-ورفوگرافيالىق باعىتتا كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلادى (1929 جىل, 2-4 ماۋسىم).
1928 جىلدان ورتا جانە جوعارى مەكتەپ جۇيەسى جاڭا الىپبيگە اۋىستى. وسى جىلدان باستاپ «جاڭا مەكتەپ», «جارشى» جۋرنالى, «قىزىل اسكەر» گازەتى ەكسپەريمەنت تۇرىندە جاڭا ءالىپبي ۇلگىسىنە كوشىپ, كوپشىلىككە جەتتى.
1930 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ «ايەل تەڭدىگى», «قىزىل قازاقستان», «جاڭا ادەبيەت» جۋرنالدارى جاڭا الىپبيگە كوشتى.
نەگىزىنەن, لاتىن الىپبيىندەگى جازۋ ۇلگىسى – 1929-1940 جىلدار اراسىندا قولدانىلدى. قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىز وسى باعىت, جۇيەگە قايتا ورالدى.
1940 جىلى 10 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان الىپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگىزىندە جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدانادى. بۇل كەزەڭ دە ەداۋىر ۋاقىتقا سوزىلدى...
اسىلى, ءالىپبي اۋىستىرۋ, تاڭداۋ مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ونىڭ, ءسوز جوق, الەۋمەتتىك ءمانى, ساياسي سەبەپتەرى مەن قوعامدىق ءمانى ايرىقشا بولىپ تابىلادى. وسى رەتتەن كەلگەندە, ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا (2006), «قازاقستان-2050» دامۋ ستراتەگياسىندا لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن, الەمدىك ۇدەرىستەگى ورىن-ۇلەسىن, باستىسى تۇركى الەمى ءۇشىن ماڭىزدى قادام ەكەنىن كەڭ تۇردە قوزعادى. بۇدان باسقا, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن وزگەرتۋ مەن ونىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا, قوعامدىق ءمانى مەن ساياسي سەبەپتەرىنە, اقپاراتتىق-الەمدىك باسەكەلەستىك كەڭىستىگىنە كەڭىنەن توقتالدى. جازۋ رەفورماسى – ۇلت ايناسى, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنىن كەڭ كولەمدە ءسوز ەتتى.
باستاپقى تۇستا, قازاق تىلىنە نەگىزدەلگەن لاتىن گرافيكاسى حاقىندا پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىندا تىڭداۋ ءوتتى (11. 9. 2017). بۇل كەزەڭدە حالىقتىق تالقىلاۋ, پىكىرتالاس, سۇحباتتار دا كەڭ ءورىس الدى. نەگىزىنەن, قوعام قولدادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ەلباسى «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىق شىعاردى (26. 10. 2017).
قوعامدا قولداۋمەن قاتار قىزۋ تالقىلاۋ, ارقيلى كوزقاراس, الۋان پىكىرتالاستار كەڭ ورىن الدى. جۇمىس توبى, ماماندار ءار قىرىنان قاراپ, باقىلاۋ-پىسىقتاۋ, تالداۋ مەن تالقىلاۋلار جاسادى. كەمشىلىكتەر دە بايقالدى. نەگىزسىز ءارىپ, كىرمە دىبىس-
تار مەن نوقاتتار كوبەيىپ كەتتى. ارتىق تاڭبا, اپوستروف, ديگراف توڭىرەگىندە دە پىكىرتالاستار ءورىس الدى. وقىپ-جازۋ, ۇيرەنۋ مەن ۇيرەتۋ, تانىپ-ءتۇسىنۋ قيىندىق تۋعىزدى. وسىنىڭ نەگىزىندە جۇمىس توبى, ءبىلىم, عىلىم سالا وكىلدەرى, ءىت-ماماندارى مەن ساراپشىلار جۇمىلا ەڭبەك ەتتى.
الايدا ءالىپبي ماسەلەسى, ء«بىر تاڭبا – ءبىر دىبىس» جۇيەسى وپ-وڭاي جۇزەگە اسا سالمايدى. جازۋ-سىزۋعا, وقىپ-ۇيرەنۋ مەن ۇيرەتۋ ىسىنە كەدەرگى كەلتىرىپ, قيىندىق تۋعىزاتىن تۇستار – سوڭعى نۇسقاعا قاتىستى جارلىق پەن وزگەرىستەن دە كورىنىس بەردى (19. 2. 2018). الەمدىك تاجىريبە مەن ءتىل زاڭدىلىعىن ەسكەرۋ قاجەتتىلىگى ايقىن اڭعارىلدى. ءتىل – كومپيۋتەرگە ەمەس, كومپيۋتەر – تىلگە بەيىمدەلگەنى دۇرىس دەگەن ۇستانىمدا دا قيسىن بار. ء«الىپبي ۋاقىتپەن بىرگە جەتىلەدى», دەگەنگە دە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ, سەنىممەن قاراۋعا ابدەن بولادى.
جيناقتاپ ايتقاندا, قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە اتا زاڭدا (1995) ايقىندالعانى انىق. ال قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ىسىندە تۇركيا, ازەربايجان, جانە وزبەكستان تاجىريبەسى كەڭ تۇردە سالىستىرىلىپ, جان-جاقتى قاراستىرىلدى. ارتىق-كەم تۇستارىنا ءمان بەرىلىپ, نازار اۋدارىلدى.
لاتىن ءالىپبيىنىڭ 2500 جىلدان استام تاريحى بولسا, 100-دەن استام مەملەكەتتەر, الەمنىڭ 4 ملرد حالقى قولدانسا, مۇنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى, قاجەتتىلىگى مەن قۇندىلىعى, قولدانىس اياسى كەڭ ەكەنى كورىنەدى. بۇدان باسقا, ءتىپتى: «...الەمنىڭ 112 مەملەكەتى لاتىن ءالىپبيىن, 48 مەملەكەت اراب ءالىپبيىن پايدالانادى دەگەن دەرەك بار. الەمدىك بانك جۇيەسى بويىنشا ەكونوميكاسى وزىق, جەتىلگەن 30 ەلدىڭ 22-ءسى , ال ەكونوميكاسى دامۋشى ىرگەلى 10 ەلدىڭ 7-ەۋى لاتىن ءالىپبيىن پايدالانادى ەكەن» (ۋ.قاليجانوۆ ۇلت ءالىپبيى. – «ەگەمەن قازاقستان», 2017 20 قازان). دەمەك, قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ – جازۋ رەفورماسى, ۇلتتىق كودتىڭ باستى بەلگىسى, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جارقىن دا كەمەل كورىنىسى. قوعامدىق سانادا سەرپىن مەن سەرپىلىس ورىن الىپ, كوڭىل تولقىندارىندا قۋانىش ۇيالاعانى انىق. باستىسى, جازۋشى ءا.تارازي ايتقانداي: «...لاتىن ءالىپبيى – قازاققا تاڭسىق دۇنيە ەمەس, ءبىزدىڭ تاريحي جادىمىزدا بار. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, الاش قايراتكەرلەرى بۇل ءالىپبيدى جازۋ-سىزۋدا قولداندى... وركەنيەتكە ۇمتىلعان, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى مۇرات ەتكەن قازاق ەلىنىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتىپ, لاتىن قارپىن قايتا قولعا الۋى, قوعامنان قولداۋ تاپقانى قۋانتادى».
ەندەشە, حالىق دانالىعىندا ايتىلعانىنداي: «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل», «كوز قورقاق, قول باتىر». «جەتى ولشەپ, ءبىر كەسەتىن» كەزەڭ كەلدى. جۇزەگە اسىراتىن مۇمكىندىك تۋدى. جاڭا جول, كەڭ ورىستەر اشىلدى. ۇلتتىق ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىنا بارىنشا باسىمدىق بەرىپ, قوعام مەن ومىردە, تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدە, قارىم-قاتىناسىمىزدا كەڭىنەن پايدالانساق, بۇدان مەملەكەتىمىزدىڭ داڭقى ارتادى.
بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ التىن كوپىرى, اسىل وزەگى – ۇلتتىق ءتىل!
تىلگە قىزمەت – ۇلتقا ەتكەن ەرەن ەڭبەكتىڭ باستىسى بولىپ تابىلادى.
تەگىندە, قازاق جازۋى, ونىڭ تاريحى مەن تاعىلىمى – ۇلت شەجىرەسىنىڭ كوركەم كورىنىسى, ەلدىك مۇرات-مۇددەنىڭ ايبىنى, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ايدىنى, اقىل-پاراساتتىڭ سىرلى الەمى, ءتالىم-تاربيەنىڭ كۇرەتامىرى ەكەنى ايدان انىق.
اقيقاتىندا, قازاق جازۋى, ونىڭ ارعى-بەرگى تاريحى – ەلدىك مۇددەنى, دامۋ جولىمىزدى, ءتالىمدى تاجىريبەمىزدى ايقىن اڭعارتادى. ەندەشە, ارعى ارنالاردان باستاۋ العان, اتا-بابالارىمىز ءجۇرىپ وتكەن جولعا, تالايلى تاريحقا تاعزىم ەتىپ, ەلدىك تۇعىرىمىزدىڭ ايبىنى, ەرلىك شەجىرەمىزدىڭ شىنايى كورىنىسى – ۇلتتىق جازۋعا ءمان بەرىپ, مەرەي-مارتەبەسىن اسقاقتاتۋ ادامدىق مۇرات پەن باستى بورىشتارىمىزدىڭ قاتارىنا جاتادى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
