دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان اقمارال حايدارقىزىنىڭ جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردەگى قاجىرلى ەڭبەكتەرىن ايعاقتايتىن قۇجاتتار قۇرامىنان قالىپتاسقان تاريحي-قۇجاتتىق كورمە تولىقتىرا ءتۇستى. اقمارال حايدارقىزىنىڭ 35 جىلدىق ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ءمانى «العاشقى», «تۇڭعىش», ء«بىرىنشى» دەگەن سينونيم سوزدەرمەن سۇيەمەلدەنسە عانا اشىلا تۇسەتىنىن باسقوسۋدا ايتىلعان ءاربىر ەستەلىك ايشىقتاپ جاتتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى ەلشىسى, ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى العاشقى ايەل-ەلشى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى تۇراقتى وكىلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو جانىنداعى تۇراقتى وكىلى سياقتى بەدەلدى قىزمەتتەردى اتقارعان ا.ارىستانبەكوۆا «تۇڭعىش» دەگەن تۇعىردىڭ تالاسسىز يەسى.
جيىندى كىرىسپە سوزىمەن اشقان پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى بوريس جاپاروۆ ا.ارىستانبەكوۆانىڭ كومسومول جانە پارتيا جۇمىسى شىڭداعان قايراتكەرلىك قاسيەتىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە جارقىراي كورىنىپ, جاس مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ نىعايۋى جولىندا كورسەتكەن بەلسەندى ەڭبەگىن جان-جاقتى سارالاپ ءوتتى. ازاماتتىق بورىشىن دەربەس قازاقستاننىڭ جاھانمەن ىنتىماقتى دامۋى جولىنا جۇمساعان ۇلتتىق ديپلوماتيانىڭ كورنەكتى وكىلى تۋرالى جاسالعان 30 مينۋتتىق دەرەكتى فيلم ونىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى ساۋلەلى ءومىرىن ناقتى تاريحي قۇجاتتار مەن سۋرەتتەر, بەينەجازبالار ارقىلى بايانداپ شىقتى.
كەڭەس وداعىنىڭ ءۇش بىردەي سىرتقى ىستەر مينيسترىمەن – ە.شەۆاردنادزە, ا.بەسسمەرتنىح جانە س.لاۆروۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, سىرتقى ساياسات ونەرىنىڭ قىر-سىرى مەن نازىك يىرىمدەرىن مەڭگەرگەن اقمارال ارىستانبەكوۆا تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلعاننان كەيىن ەكى كۇننەن سوڭ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءوزىن بۇۇ-عا كىرۋگە دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى تاپسىرما بەرىپ, نيۋ-يورككە اتتاندىرعان كەزدى ەسىنە الدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا بۇۇ-عا مۇشەلىككە قابىلداندى. قازاقستاننىڭ تەڭ قۇقىلى مەملەكەت رەتىندە قاتىسقان بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47 سەسسياسى (1992-93جج.), مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭ العاشقى امەريكاعا جاساعان ساپارى, 5 قازاندا بۇۇ مىنبەرىنەن ەگەمەن ەلدىڭ ەڭ العاشقى پرەزيدەنتى بايانداما جاساعان تاريحي كۇندى ءاربىر مينۋتىنا دەيىن بەدەلى زور ۇيىمنىڭ سول كەزدەگى تۇڭعىش تۇراقتى وكىلى بولعان ا.حايدارقىزى تاپتىشتەپ ايتىپ بەرە الادى. ءدال وسى ۋاقىت ارالىعىندا ول ۇلكەن دجوردج بۋش, مادلەن ولبرايت, بيلل كلينتون, گەنري كيسسيندجەر سەكىلدى امەريكانىڭ بەدەلدى ساياسي تۇلعالارىمەن ءجيى باس قوسىپ, سالماقتى سۇحباتتار قۇردى. ال بۇۇ-نىڭ 49-سەسسياسىندا 295 قارار قابىلدانادى, سونىڭ 20 قارارىنا قازاقستان بىرلەسكەن اۆتور رەتىندە قاتىسادى. جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر وسى اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءبارى ا.حايدارقىزىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن اتقارىلعانى انىق.
ا.ارىستانبەكوۆا قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى بولىپ 8 جىل ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەدى. بۇل جىلدارى ا.حايدارقىزى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كۋباداعى تۇراقتى جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن دە قوسا اتقاردى. فرانتسيادا ەلشى بولعان جىلدارى ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستارمەن بىرگە, مادەني قارىم-قاتىناسقا دا كوبىرەك نازار اۋدارىپ, پاريجدەگى شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتى ۇلتتىق ينستيتۋتى مەن ارحيۆتەرىندە ساقتالعان بەلگىلى ساياسي قايراتكەر مۇستافا شوقاي تۋرالى قۇندى دەرەكتەر مەن مالىمەتتەردىڭ ەلگە قايتارىلۋى جولىندا كوپ جاردەم بەردى. كەدەندىك جانە قارجىلىق قيىندىقتارى شەشىلگەن ماڭىزدى قۇجاتتار 2001 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا وراي ەل پرەزيدەنتىنىڭ قولىنا تابىستالدى. قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا يادرولىق پوليگوندى جابۋ جانە قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق الەۋەتتەن ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ جونىندەگى تەڭدەسسىز ارەكەتى, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ناقتى ۇلەس قوسۋى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋداعى دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەنى زەردەلەۋ مەن ەنگىزۋدە جاساعان ا.حايدارقىزىنىڭ ەڭبەگىن باسقوسۋعا جينالعان ارداگەر ديپلوماتتار مەن تانىمال تۇلعالار جارىسا باياندادى.
بوداندىقتىڭ قامىتىن ەندى سىپىرعان قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى مەن قاعيداتتارىن ۇستانۋعا نەگىزدەلگەن دايەكتى سىرتقى ساياسي باعىتى ارقاسىندا جاس مەملەكەتتىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىنىڭ اسقاقتاعانىنىڭ كۋاسى بولىپ قانا قويماي, سول ساياسي ۇدەرىستەردىڭ بارىنە تىكەلەي ءوزى قاتىسىپ, اتسالىستى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىمەن تانىستىرۋ ءۇشىن ول اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, قىتاي, جاپونيا, ءۇندىستان, ەگيپەت, برازيليا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ەلشىلەرىمەن ءجيى جۇزدەسىپ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ ورتاق ماسەلەلەرىن بىرگە تالقىلاپ, شەشۋگە شاقىردى. قازاقستاننىڭ جاس ديپلوماتياسى سول تاريحي كەزەڭدەگى مىندەتىن اقمارال ارىستانبەكوۆانىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن پاراساتى ارقاسىندا لايىقتى ورىنداي الدى. بيىك لاۋازىمدى كاسىبي ادال جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارا ءجۇرىپ, ديپلوماتيا تاريحىمەن اينالىسىپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندى. بۇگىندە ول ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە «الەمدىك ساياسات», «جاھاندانۋ» جانە «جاھاندانۋ داۋىرىندەگى قازاقستان مەن بۇۇ» اتتى ءۇش اۆتورلىق دارىستەرىن ۇستازدار مەن ستۋدەنتەر ءۇشىن ارنايى وقىپ تۇرادى. ءۇش مونوگرافيانىڭ جانە وتاندىق, شەتەلدىك باسىلىمداردا تۇراقتى جاريالانىپ تۇراتىن ساياسي ساراپتامالىق ماتەريالداردىڭ اۆتورى. ينتەرنەت جەلىسىندە ونىڭ اعىلشىن تىلىندە حالىقارالىق قاتىناستار تاقىرىبىمەن تىعىز بايلانىستى جازىلعان 1500-دەن استام عىلىمي جۇمىسى مەن ماقالالارى تىركەلگەن.
دوڭگەلەك ۇستەلگە ا.قوشانوۆ, م.ابۋسەيىتوۆا سىندى ۇلتتىق عىلىم اكدەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى, ت.قابدراحمانوۆ, ر.بولتىرىكوۆ, ب. احمەتعاليەۆ, ب.قۇسايىنوۆ, ر.ساۋرامباەۆا سياقتى ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ وكىلدەرى مەن ارداگەرلەرى قاتىسىپ, مەرەيتوي يەسى تۋرالى ماقتانىشقا تولى مازمۇندى ەستەلىكتەر ايتىپ, تىڭ ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
