فوتو: ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
بۇل يدەيانى تۇڭعىش رەت 1994 جىلى 6 شىلدەدە جوعارعى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا جاريالاعاندا ەلباسى مۇنداي اسا كۇردەلى شەشىم قابىلداۋ نەگە قاجەت بولعانىن قىسقاشا عانا باياندادى. الماتىنىڭ حالقى ءبىر جارىم ميلليونعا جەتكەنى, جاڭا قۇرىلىستار سالۋعا تىعىزدىق ەتەتىنى, ەكولوگيالىق جاعدايى دا شيەلەنىسىپ بارا جاتقانى ايتىلدى.
1997 جىلى 10 جەلتوقساندا ەلباسى باستاعان كوش-كەرۋەن استاناعا بەت تۇزەدى. 1998 جىلدىڭ 6 مامىرىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن اقمولانىڭ اتاۋى استانا دەپ وزگەرتىلىپ, جاڭا استانانىڭ تۇساۋكەسەر تويى 10 ماۋسىمدا اتالىپ ءوتتى. وسىدان كەيىن ەلباسى العاش رەت ەلوردانى ارقا توسىنە كوشىرۋدەگى ستراتەگيالىق يدەيانىڭ تۇپكى ءمانىن تام-تۇمداپ جەتكىزدى.
1998 جىلعى 17 ناۋرىزدا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە بىلاي دەدى: «اشىعىن ايتايىن, بۇل شەشىمنىڭ ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە تىكەلەي قاتىسى بار. مىڭداعان جىلدار بويى اتا-بابامىز مەكەن ەتكەن قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءبىر بولىگىن – اياۋلى سارىارقانى ساياسي ساۋداعا سالىپ, دارقان دالامىزدى داۋ-دامايعا اينالدىرعىسى كەلەتىندەر بار كەزدە, سولتۇستىكتەگى شۇرايلى ولكەگە سۋىق كوزدىڭ سۇعىن قادايتىندار بار كەزدە ءبىز مىنا جىلى جەردە, اسەم قالا الماتىدا تىنىش وتىرا الماس ەدىك».
سودان بەرى جيىرما جىل ءوتتى. ەلوردانى كوشىرۋدە العا قويعان نەگىزگى ماقسات-مۇراتتار قانشالىقتى جۇزەگە استى؟
«ميلليونەر» قالاعا اينالدى
«نەگىزى مەن مۇندا 500-550 مىڭ حالقى بار تازا اكىمشىلىك قالا جاساعىم كەلگەن», دەپ اعىنان جارىلدى ەلباسى بيىل ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەستە. ءيا, ءاۋ باستا قالا وسىنشالىقتى وسەدى, حالقى بۇگىنگىدەي دەڭگەيگە جەتەدى دەپ جوسپارلانباعانىن ناقتى قۇجاتتار كورسەتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى 1994 جىلى جوعارعى كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە «وندا (اقمولادا) قازىر 300 مىڭ ادام تۇرادى جانە قازىرگى باس جوسپارعا سايكەس حالىقتىڭ سانىن 400 مىڭعا دەيىن كوتەرۋ كوزدەلىپ وتىر», دەگەن ەكەن.
اراداعى 20 جىلدىڭ ىشىندە تۇرعىن سانى تاڭعالارلىق قارقىنمەن ءوسىپ, ەلوردا ميلليوننان استام حالقى بار مەگاپوليسكە اينالدى. كۇنى كەشە استانا اكىمدىگى بەرگەن رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, 1997 جىلى قالادا 300 مىڭنان استام تۇرعىن بولعان. قازىرگى كۇنى ناقتى سانى – 1 039 604 ادام. جىلىنا ەلوردا ورتاشا ەسەپپەن 40 مىڭعا جۋىق تۇرعىنمەن تولىعىپ كەلەدى.
ارينە ماسەلە ساندا عانا ەمەس, ساپادا. بۇل تۇرعىدان كەلەر بولساق, ەلوردا حالقىمىزدىڭ زاماناۋي ۇدەرىستەر قازانىندا قايناعان باسەكەگە قابىلەتتى, ەكونوميكالىق بەلسەندى ۇلكەن ءبىر شوعىرىن قالىپتاستىرىپ وتىر. قازىر استانا قالاسى ەل بيۋدجەتىنە جىل سايىن 1 تريلليون تەڭگە اكەلەدى.
ساپا دەمەكشى, سۇيىنشىلەي ايتاتىن تاعى ءبىر كورسەتكىش بار. كەزىندە اقمولا قالاسىندا قازاق حالقىنىڭ سانى بار بولعانى 17 پايىز ەدى. بۇل – 1989 جىلعى ساناقتىڭ دەرەگى. قازىر شە؟ ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىن الدىڭىزعا تارتساق, قازىر بۇل كورسەتكىش 80 پايىزعا جۋىقتادى. ءبىر ميلليوننان استام ادامنىڭ 80 پايىزى!
وسىلايشا, ەلوردامىز ۇلتتىڭ ۇيىتقىسىنا, ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆىنە, جاسامپازدىقتىڭ قالاسىنا اينالدى. استاناداعى سەرپىلىس بۇكىل قازاقستانعا تارالىپ, تۇتاس ەل دامۋدىڭ داڭعىلىنا بەت تۇزەدى!
ءبىر عانا مەكتەپ بولعان
كوزىقاراقتى جۇرت بىلەدى, ەلوردا مارتەبەسىن العانعا دەيىن اقمولادا جالعىز قازاق مەكتەبى بولعان. مەملەكەتتىك تىلدە ءتالىم بەرەتىن بالاباقشالار مۇلدە جوق ەدى. ارادا 20 جىل ءوتتى. نە وزگەردى؟
ەلوردا اكىمدىگى بەرگەن رەسمي مالىمەتتەر قازىرگى كۇنى ارالاس مەكتەپتەردى بىلاي قويعاندا, تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ سانى 31-گە جەتكەنىن كورسەتىپ وتىر. سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە قالادا جاڭادان 53 مەكتەپ, شامامەن 300 مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى, 29 كوللەدج, ءزاۋلىم وقۋشىلار سارايى جانە باسقا دا نىساندار اشىلعان.
جاستىق پەن جاسامپازدىقتىڭ قالاسىنا, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالعان ەلوردا بۇگىنگى كۇنى 250 مىڭنان استام بالا ءبىلىم الۋدا. باسقاسىن ايتپاعاندا, تەك 1 سىنىپتىڭ وزىنە 2012 جىلى 11 مىڭعا جۋىق بالا كەلسە, 2017 جىلى ولاردىڭ سانى 18 مىڭنان استى. ال بيىل مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتايتىن ەلوردالىق بالدىرعاندار 20 مىڭعا جەتەدى دەپ بولجانۋدا.
كەيىنگى ون جىلدىڭ وزىندە استاناداعى ستۋدەنتتەردىڭ سانى 52%-عا ارتىپ, 52 مىڭنان استى. ولار 14 جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتىر.
ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جاڭا بەلەسى
تاۋەلسىز دامۋ جىلدارىنداعى مادەني جەتىستىكتەرىمىزگە توقتالعاندا, ءبىر عانا استانانىڭ وزىندەگى جوبالاردى اتاپ ايتساق تا جەتكىلىكتى. يۋنەسكو «الەم قالاسى» اتاعان باس شاھار ەۋرازيانىڭ شىن مانىسىندەگى ءىرى مادەني ورتالىعىنا اينالدى.
ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, «قازاقستان» كونتسەرت زالى, تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسى, «استانا-وپەرا», «استانا-بالەت» تەاترلارى, ۇلتتىق كىتاپحانا مەن ۇلتتىق مۇراعات, بۇكىل تاريحىمىزدى ءبىر ارناعا توعىستىرعان ۇلتتىق مۋزەي سياقتى ساۋلەت ونەرىنىڭ بىرەگەي ۇلگىلەرى بوي كوتەردى. ءوز كەزەگىندە, وسىناۋ رۋحانيات وشاقتارى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە, الەمدىك مادەنيەت كوشىنە ەركىن كىرىگۋىمىزگە تىكەلەي ىقپالىن تيگىزىپ وتىر.
جىل سايىن ەلوردادا مادەنيەت پەن ونەر سالاسى ماماندارىن دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن مىڭداعان تۇلەك ءبىتىرىپ شىعادى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, 1998 جىلى مۇندا 2 وبلىستىق تەاتر, 3 وبلىستىق مۇراجاي, 1 كينوتەتار, مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعى, 3 مادەنيەت سارايى, فيلارمونيا, بارلىعى 32 مادەنيەت وشاعى بولعان ەكەن.
قازىرگى تاڭدا استانا قالاسىندا 65 مادەنيەت ۇيىمى قىزمەت ەتىپ تۇر, سولاردىڭ ىشىندە 7 ساراي مەن كونتسەرت زالى, 7 تەاتر, 5 مۇراجاي, 1 تسيرك, 6 كينوتەاتر, 4 جەكە كوركەمسۋرەت گالەرياسى, 20 كىتاپحانا, 8 مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعى بار.
20 جىل ىشىندە ەلوردادا 671 سپورتتىق نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى, سونىڭ ىشىندە 4 ستاديون, 3 سپورت سارايى, 13 سپورتتىق كەشەن, 301 سپورت الاڭى سالىندى. جاڭا نىساندار اراسىندا 30 مىڭ كورەرمەنگە ارنالعان «استانا-ارەنا» ستاديونى, 2011 جىلى الەمدە ۇزدىك دەپ تانىلعان, 10 مىڭ ورىنعا ارنالعان «سارىارقا» ۆەلوترەگى, ەڭ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن «الاۋ» مۇز ايدىنى بار.
كاسىپكەرلىك قارقىنداپ كەلەدى
باس قالامىزدا قازىر 1 ميلليوننان استام ادام تۇراتىنى بەلگىلى. حالىق سانى وسكەن سايىن, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تا ارتىپ كەلەدى. استانا قازىر جىلىنا 700 مىڭ تونناعا جۋىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنادى ەكەن. ازىق قاجەتتىلىگىنىڭ 22 پايىزىن قالانىڭ ءوز ءوندىرىسى, 31 پايىزىن استانانىڭ اينالاسىنداعى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنەن جەتكىزىلەتىن تاۋارلار, 47 پايىزىن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن جانە يمپورت ەسەبىنەن جەتكىزىلەتىن تاۋارلار جابادى. قالانى الۋان ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ىشكى نارىققا ەركىن كىرۋگە جاعداي جاسالعان. مۇنىڭ ءوزى قالادا بيزنەستىڭ گۇلدەنۋىنە, اسىرەسە ەكونوميكانىڭ درايۆەرى سانالاتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ قارقىنداۋىنا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. ارقا توسىندە جاڭا قالا سالۋ كەزىندە كوزدەلگەن نەگىزگى ماقساتتىڭ ءبىرى دە وسى ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بىلايعى جۇرت قازاقستانعا كەڭەس وداعى قيراندىسىنىڭ ورنىندا قالعان ءالجۋاز ەل دەپ قاراعانى جاسىرىن ەمەس. سىرت كوزدىڭ سەنىمىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن ەلدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جۇيەسىن وزگەرتىپ, جاھاندىق دامۋعا ساي بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت ەدى. وسى ورايدا, ينۆەستورلاردىڭ ات باسىن تىرەپ كەلەر جەرى – ەلدىڭ استاناسى. ەندەشە, ءىستى وسى جەردەن باستاۋ كەرەك بولدى.
ەل استاناسىن اۋىستىرۋ تۇتاس ەل ەكونوميكاسانىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى. ەلوردا قازاقستانداعى ءىرى بيزنەس ورتالىعىنا اينالدى. قالا ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى ينۆەستورلار اعىنىن الدەنەشە ەسە ارتتىردى. مالىمەتتەر بويىنشا, استانانىڭ ەلگە تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ رەسپۋبليكالىق كولەمىندەگى ۇلەسى 10 پايىزعا, ال رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنداعى وڭىرلىك جالپى ءونىمىنىڭ ۇلەسى 10,2 پايىزعا تەڭ.
سونىمەن قاتار, شاعىن كاسىپكەرلىك تە قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇندە قالاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 102 015 بىرلىككە جەتتى. وتكەن جىلى ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 57,4%-دان استى. استانا بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى جونىندەگى رەيتينگتىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى جۇلدەسىن ەل وڭىرلەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ يەلەندى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ تاۋەلسىز ساراپشىلارى جۇرگىزەتىن بۇل رەيتىنگ وتكەن جىلى العاش رەت ەنگىزىلگەن بولاتىن.
ءتۇيىن
«قانداي دا ءبىر ماقسات جولىندا سۇراقتارعا ءمان بەرە بەرسەڭ, دىتتەگەن جەرىڭە ەشقاشان جەتە المايسىڭ. تەك قانا سولارعا جاۋاپ بەرۋمەن بولاسىڭ. استانانى نە ءۇشىن كوشىردىك؟ بۇرىن وسى سۇراق ىلعي الدىمىزدان شىعاتىن. قازىر استانا ميلليون تۇرىعىنى بار قالاعا اينالعان كەزدە, بۇل سۇراق قويىلمايتىن بولدى. كەز كەلگەن جاڭا باستاما وڭايشىلىقپەن جۇزەگە اسپايدى. ۋاقىت وتەدى, جۇرت ناتيجەسىن كورەدى, سەزىنەدى, سوندا عانا مويىندالادى». استانانى ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستە ەلباسى وسىلاي دەدى. ءيا, جوعارىداعى كورسەتكىشتەر استانانى كوشىرگەندەگى ماقسات-مۇراتتىڭ جۇزەگە اسقانىن ايعاقتاي الادى. جاڭا ەلوردامىز ەكونوميكانى, مادەنيەتتى, عىلىم مەن ءبىلىمدى قارقىندى دامىتۋ, دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتۋدىڭ, ەلدىك مۇددەنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتۇپ قازىعى بولدى.
قامبار احمەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
