قازاقستان شەتەلدىكتەر كوزىمەن

مەن دالانى ءسۇيىپ كەتتىم مەن قازاقستاندا 2006 جىل­دان 2010 جىلعا دەيىنگى ارا­لىقتا ءۇش جىل تۇرىپ, ەلشىلىك قىزمەت ات­قاردىم. بۇل ءوڭىر مەن ءۇشىن تاڭسىق ەدى دەپ ايتا المايمىن. كەڭەس وكىمەتىنەن كەيىن الدىمەن تۇركى­مەنس­تاندا ەلشى جانە 2005-2006 جىل­دارى تاجىكستاندا ەقىۇ ميسسياسى­نىڭ باسشىسى بولدىم. بىراق ودان بۇرىن, 1979 جىلى ءماس­كەۋدەگى فرانتسيا ەلشى­لىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەزىمدە الما­تىعا ساياحات جاساپ, بارلىق ورتا­لىق ازيا رەسپۋبليكالارىن ارا­لاعان ەدىم. ول كەزدەرى باتىس ەلدەرىنىڭ كەيبىر وكىلدەرى عانا وسى ستراتە­گيالىق وڭىرگە اياق باسۋعا رۇقسات الاتىن. ماسكەۋدەگى فرانتسۋز ديپ­لوماتتارى بولا تۇرىپ, ءبىز «رەسمي» تىڭشى رەتىندە «ينتۋريست» دەپ قاراستىرىلدىق. ونىڭ ءۇس­تىنە مەن دە, جۇبايىم دا ورىس تىلىندە ءسوي­لەيتىنبىز. مۇ­نىڭ ءبارى بىزگە ەرەكشە نازار اۋ­دارۋعا ءماج­بۇر­لەيتىن. ياعني, مىندەتتى تۇردە «ينتۋريست» قوناق ۇيىندە تۇرۋ, تۇراق­تى تۇردە دەرلىك تۇنگى كەزدە ۇشۋ (فوتوعا تۇسىرە الماۋ ءۇشىن), كەڭەس­تىك رەسپۋبليكالاردا وزدەرى قالاي جاق­سى تۇرىپ جاتقاندارىن بىزگە اڭگىمە­لەيتىن جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دارمەن كەز­دەيسوق كەزدەسۋلەر سول تۇستا «جوسپار­لى» جۇمىستار ەدى... قازاقستاندا ءبىز تەك الما­تىنى كورە الدىق. قازاقستان بىزگە ادەمى, بايتاق جانە كۇن شۋا­عىنا تولى ەل بولىپ ەلەستەدى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ءۇي شارۋاسى دەگەن رەفلەكسىن بويىنا سىڭىرگەن مەنىڭ زايى­بىم ماسكەۋلىكپەن سالىستىرعاندا ال­ما­تىلىق ءدۇ­كەن­دەردەگى جەمىس-جيدەكتەر مەن داقىلداردىڭ اعىل-تەگىل ەكەندىگىن باي­قاپ تاڭدانعانى بار-دى. قازاقستاننان كەتىپ بارا جا­تىپ, مەن «30 جىلدان كەيىن فران­تسيانىڭ ەلشىسى رەتىندە مۇن­دا قايتىپ كەلەمىن» دەپ ەش ويلا­ماپ­پىن دا. 2006 جىلى قا­راشادا دۋشانبەدەگى ميسسيام­دى اياقتاپ, قا­زاق­ستانداعى جۇمىسى­ما كىرىستىم. فرانتسيا­نىڭ ەلشىلىگى ءالى دە بولسا الماتىدا بولا­تىن. 1979 جىلى كورگەن الما­تىنى تىپتەن تانىماي قالدىم. پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆقا سەنىم گراموتاسىن تاپسىرۋ ءۇشىن قىسقا مەرزىمدە جەتۋىم كەرەك بولعان استانانى مەن ەشقاشان دا كورمە­گەن ەدىم. ويتكەنى, ول كەڭەستەر ۋاقىتىندا شەتەل­دىك­تەر ءۇشىن جا­بىق قالا بولاتىن. الما­تىدا مەن ەلشىلىك استاناعا كوشكەنگە دەيىن ءبىر جىل تۇردىم. مەن الماتىنى وتە جاقسى كورىپ كەتتىم. ساعاتتاپ قىدىرۋعا بولاتىن ونىڭ ساياباقتارى قالانى تاڭعا­جايىپ ەتىپ جىبەرەتىن ەدى. دەمالىس كۇندەرى 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆ­شىلار پاركى ارقىلى «كوك با­زارعا» دەيىن قىدىرىپ بارىپ, سوسىن جىبەك جولى كوشە­سىندە سۋرەتتەردى قاراۋدى جانە كوشەدە كاۋاپ جەپ, «قاراعاندى» سىراسىن ءىشۋدى ۇنا­تاتىنمىن. قالانى جو­عارىدان تاماشالاۋ ماقساتىندا ءجيى-ءجيى دوستارىم­مەن اسپالى جول ارقىلى كوكتو­بەگە كوتەرىلۋشى ەدىك. ءسويتىپ, 2007 جىلى مەن ۇيرە­نى­سىپ قالعان الماتىدان قازاق­ستان­نىڭ جاڭا استاناسىنا كوش­تىم. اۋەلدە استانا قىسى ماعان وتە قاتاڭ بولىپ كورىندى. جانە تەك قانا ماشينەمەن جۇرۋگە تۋرا كەلگەندىكتەن, جاياۋ قىدىرۋمەن قوشتاسۋعا ءماجبۇر بولدىم. الايدا مەن قازاقتىڭ شەكسىز دالا­سىندا ورنالاسقان وسى ءبىر عاجايىپ كورىنگەن قالالىق ءوازيستى بىرتە-بىرتە ۇنا­تا باس­تادىم. ول ماعان قازاقتىڭ جان-ءتانىن جاق­سى ءتۇسىنىپ, ۇعىنۋعا كومەكتەستى. قا­لادان شىققان كەزدە ءتىپتى «سول­تۇستىك پوليۋسكە» دەيىن سو­زىلاتىن وسى ءبىر شەتسىز-شەكسىز دالانى كورىپ تاڭداناتىنمىن. بۇل – فرانتسۋز ءۇشىن تاڭقالارلىق اسەر. بىزدە ورمان, وزەندەر, ءتو­بەلەر, كول مەن تەڭىز جاعالاۋى, قالالار مەن قىستاقتار ءاربىر 20 كيلومەتر سايىن ءبىرىن-ءبىرى اۋىس­تىرا­دى. مەن رەسەيدە تۇرعان كەزىمدە باتىس­تىڭ كوپتەگەن وكىلدەرىنەن وزگەشە ءبىر ايىرماشىلىعىم بول­دى. ول سانكت-پە­تەر­بۋرگكە قاراعاندا ءماس­­­كەۋدى ۇناتۋ ادەتى بولاتىن. ويتكەنى, ماسكەۋ ماعان نەۆا بويىنداعى قالاعا قارا­عاندا نا­عىز ورىس­تىكى بولىپ كو­رىنەتىن. ءدال وسىنداي سەزىم مەندە تاعى ءبىر قاي­تالاندى. ياعني, ەۋرو­پالىق تيپ­تەس جانە سۇيكىمدى الما­تى قا­لا­سىنا قاراعاندا كلي­ماتى قاتاڭ, بىراق ناعىز قازاقتىڭ استاناسىن ۇناتا­تىن بول­دىم. ارينە, مۇنداي اسەردى ونىڭ ساۋلەتى جاسامايدى, ونىڭ «كليماتى», اسپانى مەن قور­شاعان ورتاسى جاسايدى. قازاقستاندا مەن ءۇش جىلىم­دى وتكىزدىم. سول جىلدارى با­قىتقا كەنەلدىم دەپ ايتا الا­مىن. ءويت­كەنى, ماعان بۇرىن-سوڭ­دى بولما­عان فرانتسۋز-قازاق قا­تى­ناسىن جاڭعىرتۋعا قاتىسۋ با­قىتى مەن مارتەبەسى بۇيىردى. استاناعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ (2008 ج.) جانە فرانتسۋز رەسپۋب­ليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ (2009 ج.) العاشقى رەسمي ساپارلارى جا­سال­دى. سول كەزەڭدەرى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ فران­تسياعا بىرنەشە رەت كەلدى. بۇل رەتتە 20 جىل ديپلوماتيالىق قا­تى­ناس ىشىندە فران­تسيا مەن قازاق­ستان­نىڭ ارا­سىنداعى ىنتى­ماقتاستىق ءدال وسىنداي جاقسى دەڭگەيدە بولعان ەمەس دەر ەدىم. فرانتسيا مەن قازاقستان – ەۋروپا­نىڭ قاراما-قارسى شال­عايىن­دا ورنا­لاس­­قان, وتە ءبىر وزىندىك بولمىسى بار بولەك­­شە ەل­دەر. بىراق مەن قاشىقتىق ولار­­دى ءبىر-بىرىنەن ەشقاشان دا الىستاتا الماي­دى, كەرىسىنشە, ءبىر-ءبىرىن جاقسىلاپ ءتۇسى­نۋگە ءجا­نە جاقسى كورۋگە باعىتتالعان ني­ەت­تەرىن كۇ­شەيتەتىنىنە سەنىمدىمىن دەر ەدىم. الەن كۋانون, فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى  بۇرىنعى ەلشىسى.   بيزنەس ءۇشىن بەرەكەلى مەكەن قازاقستان بيزنەس ءۇشىن الەم­دەگى ەڭ جايلى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا الەم جۇرتشى­لىعى قازاقستاننىڭ قۋاتى مەن ءمۇم­كىندىكتەرىنە كۇمانمەن قارا­عانىن جاسىرا المايمىز. دەگەنمەن, پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقا­سىندا الەمدىك ال­پاۋىتتار قازاق­ستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. بۇگىندە ەلدىڭ نا­رىقتىق ەكونوميكاسىندا شەتەلدىك كومپانيالار كوپتەپ سانا­لادى. ولار قازاقستاننىڭ ەكونو­ميكا­سىنىڭ وسۋىنە, الەۋمەتتىك جاعدا­يىنىڭ تۇزەلۋىنە قولدا­رىنان كەلگەنشە كومەك ەتۋدە. ءويت­كەنى, ولار قازاقستاننان پايدا تاۋىپ, جايلى بيزنەسكە قول جەتكىزىپ وتىر. سونداي كومپانيا­لاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ «قۋات­املون­مۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورىنى. «قۋاتاملونمۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورنى 1994 جىلعى قازان ايىن­دا قازاقستاندىق «قۋات» جانە اعىلشىندىق «املون لتد» كوم­پانيالارىنىڭ اراسىندا قۇ­رىل­­دى. 1995 جىلى قونىس جانە بەكتاس مۇناي-گاز كەنىشتەرىن يگەرۋ ماقساتىندا سول جەرلەردە بارلاۋ, يگەرۋ جانە پايدالانۋ جۇ­مىس­تارىن باستادى. كاسىپورىن قۇرىل­عالى بەرى 5 080 435 توننا مۇناي مەن 834,701 ميلليون تەكشە مەتر مۇنايعا ىلەسپە گاز ءوندىرىلدى. قا­زىرگى تاڭدا جىلدىق مۇناي ءون­دىرۋ كورسەتكىشى 600 000 – 620 000 تون­نانى قۇراپ وتىر. ءوندى­رىلگەن مۇناي قونىس كەن ورنىنداعى مۇنايدى دايىنداۋ جانە ايداۋ تسەحىندا دايىندالىپ, ودان ءارى «قونىس-قۇمكول» ماگيسترالدى قۇ­بىرى ار­قىلى تاسى­مالدانادى. ول «اتاسۋ-الاشاڭقاي» قۇبىرىنا بەرىلىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە جىبەرىلىپ جاتىر. مۇناي ءوندىرۋ مەن ءوندىرىستىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى كاسىپورىندا جۇمىس جاسايتىن جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا كاسىپ­ورىندا 600-دەن اسا ادام ەڭبەك ەتۋدە. اتاپ ايتارلىعى, جۇمىسقا تارتىلعان ادامداردىڭ 95 پايىزى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ساناتىنان. كاسىپورىن قۇرىلعالى بەرى بيۋدجەتكە 81 ملرد. 690 ملن. 630 مىڭنان اسا تەڭگە كولەمىندە سالىقتىق ءتو­لەمدەر تولەندى. قو­عامدىق ۇيىمدار مەن مۇقتاج ادامدارعا دەمەۋشىلىك كومەك رەتىندە تولەنگەن تولەم­دەردىڭ جالپى سوماسى 833 ملن. 876 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. قالىپتاسقان ءۇردىس بو­يىنشا “سەيحۋن-كام” قىز­دار گاندبول كومانداسىن قار­جى­لان­دىرۋ جۇمىستارى جىل سايىن جالعاسىپ كەلەدى. 2009 جىلى كومپانيانىڭ اكتسيونەرلەرى وزگەرىپ, كومپانيا­نىڭ باس­تى مەردىگەرلىگى قى­تايلىق «دجەنحۋا» كورپوراتسيا­سىنىڭ قۇ­زىرىنا ءوتتى. كومپا­نيا­نىڭ قو­جايىنى وزگەرگەنىمەن, باس­تى ماق­سات مۇناي ءوندىرۋ ءىسى العا باسپاسا, كەرى كەتكەن جوق. جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيالار ەنگىزۋدىڭ ار­قاسىندا مۇناي ءون­دىرۋ كولەمىن تەك ساقتاپ قانا قوي­ماي, سونىمەن قاتار, ونىڭ كولەمىن جىل ساناپ ارتتىرىپ كەلەدى. بۇرىندارى بو­لاشاعى بۇ­لىڭ­­عىر دەپ سانالعان الاڭداردا مۇناي مەن گازدى ىزدەستىرۋ جۇ­مىستارى دۇرىس جولعا قويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا مۇ­ناي مەن گاز قورلارى جىل ساناپ ەسەلەپ ءوسىپ وتىر. قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعىنا وراي كومپانيا جىلدىق مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان تابىس­تارعا قول جەت­كىزبەك. ياعني, مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن 620 000 توننادان اسىرىپ, مۇنى ەلىمىز تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىر. ءبىز بەرەكەلى دە مەرەكەلى ەلدە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. كەڭ قول­تىق قازاق ەلىندە تابىستى ەڭبەك ەتىپ جاتقانىمىزعا قۋانامىز. ءتا­ۋەلسىز قازاقستان جاسامپازدىق جولىن ماڭگىلىككە جالعاي بەرسىن. تسزيان مين, «قۋاتاملونمۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى. قىزىلوردا وبلىسى.   قازاقستان – ناعىز ەۋرازيالىق كوپىر مىنە, تاۋەلسىز قازاقستانعا – 20 جىل. تاريحي ولشەم­مەن قىسقا عانا ۋاقىت بولسا دا ول جاس رەس­پۋبليكانىڭ دامۋ قورىتىندىسىن شىعارۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. ءويت­كەنى, جاس رەسپۋبليكاعا «كولەڭ­كەدەن شىعىپ», حالىق­ارالىق قوعامداس­تىقتا جان-جاعىنان قانداي كوركەم ەكەندىگىن كورسەتۋ جولىندا وراسان زور پروبلەمالارمەن كەزىگۋگە تۋرا كەلدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىرىنشى سىناق – تۇرعىن­دارى از, بىراق كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى قازاق­ستان­دى جەتكىلىكتى تۇردە مىقتى ەل جاساۋ ءۇشىن قازاقستان­دىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى. سونداي-اق, بۇگىنگىدەي تىنىش­سىز الەمدە قازاقستان ەتنو­سارا­لىق جانە دىنارالىق كەلىسىمنىڭ جاقسى ۇلگىسى بولىپ تابىلا­دى دەپ ايتا الامىز. ءبىر ساياساتكەر: «دەموكراتيانى قايتا ورنىنا كەلتىرگەننەن گورى, ونى ورناتۋ قيىنىراق», دەگەن ەكەن. سوندىقتان بۇل قازاقستان ءۇشىن ەكىنشى مىندەت بولدى. 1995 جىلى ەكى پالاتالى پارلامەنتى جانە كونستي­تۋتسيالىق كەڭەسى بار جۇيە قۇرىلدى. 20 جىل بويى بولعان ءتۇرلى جانە كوپتەگەن سايلاۋ ۇدەرىستەرى قازاق­ستان­نىڭ قۇقىقتىق مەملەكەتتى نىعايتۋ ۇدەرىسىنە ەنگەندىگىن دالەلدەدى. ءۇشىنشى سىناق – ول اشىقتىق كريتەريىنە سايما-ساي تىپتەن جاڭا ەكونوميكانى قۇرۋ بولىپ وتىر. سو­نىڭ وزىندە قاتاڭ كۇيزەلىستەردى اينالىپ وتە الدى. ويتكەنى, 1998 جىلعى «ازيالىق» دەپ اتالاتىن داعدارىس جانە 2008 جىلعى عالامدىق داعدارىس قازاق­ستاننىڭ ەكونو­ميكاسىن قۇلدىرا­تىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەدى. الايدا ەل باسشىلىعىنىڭ جۇمساعان وراسان زور كۇش-جىگەرىنىڭ ارقا­­سىندا قازاقستان الەمدە ەكونوميكاسى ەڭ ءبىر تابىس­تى جولمەن دامۋشى 50 ەلدىڭ قاتارىنا شىقتى. قاراپايىم دەۋگە كەلمەيتىن تاعى ءبىر پروبلەما – قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا بايلا­نىس­تى «قۇرلىقتىق وقشاۋدا, ياعني يزولياتسيادا» قالۋى بولاتىن. ونى ءۇزۋ كەرەك بولدى. بۇل تۇرعىدا قازاق­ستان باسقا ەلدەرمەن, سونىڭ ىشىندە «قالاۋلى ءارىپ­تەس» شەڭبەرىندەگى فرانتسيامەن بايلانىس­تىراتىن كولىكتىڭ بارلىق ءتۇر­لەرىن دامىتۋ بويىنشا وراسان زور كۇش-جىگەر جۇمساۋدا. ءتىپتى, بۇگىننىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ ناعىز ەۋرازيالىق كوپىر رەتىندە تانىلۋعا قۇقى بار. 20 جىلدا قازاقستان سىرتقى الەمنىڭ بارلى­عىمەن يگى قاتىناستار ورناتا ءبىلدى. الەمنىڭ بار­لىق ىقپال­دى مەملەكەتتەرى قازاقستانمەن جاق­سى قاتىناسقا ءتۇستى. ويتكەنى, ول مودەراتور جانە بەيبىتشىلىك قۇرۋ­شى رەتىندە, سونىڭ ىشىندە شىۇ, اوسشك, يىۇ سياقتى قۇرى­لىمداردىڭ ماڭىزدى ويىنشىسى. ءوزىنىڭ وسىنداي كۇش-جىگەر جۇمسا­عانى ارقا­سىندا ول 2010 جىلى ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋ قۇقىعىن الدى. وسى ءرولدى استانانىڭ اتقا­رۋى حالىقارالىق قوعام­داستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى. وسى ءبىر مەرەيتوي جىلى قازاقستانعا ودان ءارى قارقىندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق گۇلدەنۋ جانە الەكساندر ديۋما, ۆيكتور گيۋگو, لۋي اراگون ... ەلىمەن بايلا­نىستاردى, سونىڭ ىشىندە مادەنيەت بويىنشا دا ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتى­ناستاردى بارلىعى­مىز­دىڭ يگىلىگىمىز جولىندا دامىتا بەرسىن دەپ تىلەيمىن! قازاقستان, تۋعان كۇنىڭمەن! البەر فيشلەر, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ  بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم  سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.