ويلى دۇنيەنى تاپتىشتەپ وقىپ, استىن سىزىپ, بەلگىلەر قويىپ, «قۇندى قاعازدارىمنىڭ» اراسىنا قوستىم. بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ قايتا قولعا الدىم. ء«داستۇرلى قازاق قوعامىندا اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعى تەرەڭ تۇسىنىستىك پەن ىستىق كوڭىلدىڭ جوسىنىن ويلاعاندا اباي مەن ماعاۋيا قارىم-قاتىناسى كوكەيگە ورالادى», – دەپ وي تاستاپتى باعاشار باۋىرىمىز. ماسەلەنىڭ مانىسىنە بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوزىمەن ۇڭىلگەندىگى تەبىرەنتتى. وتكەن كەڭەستىك زاماندا اكە مەن بالانى ءبىر-بىرىنە قارتسسى قويىپ, ارا جىكتى بولۋگە تىرىسقان جەتەسىزدىك بەلەڭ الىپ كەتە جازدادى ەمەس پە؟! عاسىرلار بويى قانعا سىڭگەن قازاقى تاربيە عانا قاسىرەتكە اينالا جازداعان كەلەڭسىزدىكتەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قۇتقارىپ قالدى. قولىمىزعا قالام ۇستاتقان دا وسى جاعدايات.
اباي مۇراسىنا كوزقاراس, ابايتانۋ وتكەن شىرعالاڭ جول ويعا ورالادى ەرىكسىز. ابايتانۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلى اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىنداعى ماقالالار ءبىر توبە. ابايدىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى جاريالانعان ازاناما, «قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي» دەپ ادەبيەتتەگى ورنىن بەلگىلەپ بەرگەن تانىمدىق ءمانى زور ماقالا, اقىن قازاسىنا ون جىل تولۋىنا ارنالعان كەش تۇسىندا باسپا كورگەن دۇنيەلەر, 1909, 1922 جىلدارى جارىققا شىققان كىتاپتارىنا سىن ءراۋىشتى جازبالاردىڭ قادىر-قاسيەتى ەشقاشان كەمىمەك ەمەس. دەسەك تە, ابايتانۋدىڭ تەوريالىق ىرگەتاسىنىڭ قالانۋى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنا تيەسىلى. بۇل رەتتە قانداي قيىن-قىستاۋدى باسىنان كەشىرە جۇرسە دە, ابايتانۋ عىلىمىن ۇنەمى كوزاۋلاسىندا ۇستاعان مۇحتار اۋەزوۆ ەڭبەگى ءبولىپ قاراستىرۋدى تىلەيدى. 1934 جىلى جازعان «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى» زەرتتەۋىندە اقىننىڭ ادەبي مەكتەبى, شاكىرتتەرى ماسەلەسىن باسى اشىق ادەبيەت پەن عىلىم مايدانىنا سالعان ەدى. «... اقىندىق اينالاسى ابايدىڭ ءوزى العان ءناردى ساناۋمەن تۇگەلدەنبەيدى. ەكىنشى قاتاردا تۇرعان تاعى ءبىر الۋان ماسەلە – ابايدىڭ وزگەگە بەرگەن ءنارى تۋراسىندا», – دەپ ءپرينتسيپتى ءماندى تەزيس ۇسىنعان-دى. ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىنىڭ اقىلباي, ماعاۋيا, كوكباي, شاكارىم سىندى وكىلدەرىن اتاپ كورسەتەدى. جانە دە «وسى ءتورت اقىن ابايدىڭ ناعىز تولىق ماعىناداعى شاكىرتتەرى» ەكەندىگىن قاداپ ايتادى. اۋەزوۆ ۇسىنعان تەوريالىق پايىم قازاق ادەبيەتىن زەرتتەيتىن عىلىم شەڭبەرىندە عانا ەمەس, الەمدىك ادەبيەتتانۋداعى سونى پىكىر, بۇرىن كوتەرىلمەگەن ماسەلە ساناتىندا. بۇل – مويىنداۋدى قاجەتسىنەتىن كەلەلى تۇجىرىم.
اباي كىندىگىنەن شىققان بالالارىمەن شەكتەلمەي, ماڭايىنداعى ونەرپاز جاستاردى باۋىرىنا باسقان. اباي ۇستاز ءۇشىن ءتول پەرزەنتتەرىمەن بىرگە اينالاسىنداعى اقىن, ءانشى, اڭگىمەشى, سازگەر جاندار بىردەي, ەش بوتەندىگى جوق. اكە مەن بالا, ۇستاز پەن شاكىرت ۇعىمدارىنىڭ توقايلاسقان تۇسى – وسى.
ونەر مەكتەبىندەگى شاكىرتتەردىڭ تالابى, تالانتى, تالعامى باستى نىسانا. ىمىراعا كەلمەس ايتىستار ارتتا قالىپ, ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى, اقىن شاكىرتتەرى كونتسەپتسياسى بەرىك ورنىقتى بۇگىندە. سانى مول, ساپاسى زور قۇبىلىسقا ۇلاستى. باستاۋىندا سۇيىكتى ۇلدارى ماعاۋيا, اقىلباي, تۇراعۇل. زاڭدى دا.
ماعاۋيا الەمىنە ساياحات سانامىزدا كوپتەگەن جايلاردىڭ جاڭعىرۋىنا سەبەپكەر بولدى. مۇراعات قويناۋىنان, ەستەلىكتەردەن سۇرىپتالىپ الىنعان باعالى دەرەكتەر مەن ەستەلىك-اڭگىمەلەر جانىمىزدى جادىراتتى. اسىلدىڭ سىنىعى ماعاۋيانىڭ اقىل-پاراساتىن, ونەگە-تاربيەسىن, ەرەكشە قازاقى تانىم-تۇسىنىگىن وقىرمان زەردەسىنە قاپىسىز ۇيالاتتى. «ماعاۋيا» ماقالاسى اقىن مۇراسىن تانۋدىڭ بۇرىن ءمان بەرمەي جۇرگەن تۇستارىنا ءۇڭىلتتى. ول – اقىندى تانۋداعى ادامگەرشىلىك باستاۋلارى, بابادان اتاعا ميراس قازاقى قاسيەتتەر, ادام جانىنىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىنىڭ نازىكتىكپەن اشىلۋى.
م.اۋەزوۆ ىرگەتاسىن نەگىزدەگەن اباي شاكىرتتەرى تۇجىرىمداماسى كورنەكتى ابايتانۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆ ەڭبەكتەرىندە تاراتىلا زەرتتەلدى كەزىندە. ۇلى اقىننىڭ دارىندى ۇلدارى اقىلباي, ماعاۋيا, تۇراعۇل, نەمەرە ىنىلەرى شاكارىم, كاكىتاي ىسقاق ۇلى, ءارحام كاكىتاي ۇلى, اۋباكىر اقىلباي ۇلى, الىمدى دا العىر ءىزباسارلارى كوكباي جاناتاي ۇلى, ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلى, اسەت نايمانباي ۇلى تاعى باسقالارىنىڭ ءومىر دەرەكتەرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسى عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى. ءالى دە زەرتتەلە تۇسەتىن جايلار بارشىلىق. اباي مەكتەبىنەن نارلەنگەن ءانشى, سازگەر مۇحامەتجان مايباسار ۇلى, جىرشى بەيسەمباي جانىبەك ۇلى, ەرتەگىشى بايماعامبەت مىرزاحان ۇلى, ۇستاز, اقىن تايىر جومارتباي ۇلى, سىنشى, اۋدارماشى دانيال ىسقاق ۇلى سىندى تۇلعالاردان قالعان اسىل مۇرانى جيناقتاپ, ومىرباياندىق دەرەكتەرىن انىقتاۋ جاعى اقساپ تۇر. ۋاقىت وزعان سايىن كومەسكى تارتىپ, جينالماي قالا ما دەگەن كۇدىك تە سەيىلمەك ەمەس.
ونىڭ ۇستىنە اقىلباي, ماعاۋيا, تۇراعۇل ەسىمىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جادىندا ماڭگىلىككە قالدىرارلىق ءىس تە جوقتىڭ قاسى. كوشە, مەكتەپتەرگە ەسىمى بەرىلمەگەن. تۇعىرلى ەسكەرتكىش ورناتۋ قولعا الىنباعان. بۇرناعىراقتا وقىتىلىپ كەلگەن اقىلباي, ماعاۋيا شىعارماشىلىعىنىڭ سوڭعى جىلدارى ورتا مەكتەپتىڭ وقۋ باعدارلاماسىنان شىعارىلىپ تاستالۋى ءتىپتى دە تۇسىنىكسىز.
ءبىر سوزبەن تۇيگەندە, ۇلى اقىننىڭ اسىل تۇياقتارىنىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگىن ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋدە تىندىرماق ىستەرىمىز جەتىپ ارتىلادى.
ەسكەرۋدى بەك تىلەيتىن اڭگىمە – قۇنانباي مەن اباي اراسى. بۇل جونىندە قيلى پىكىرلەر ءورىس تاپتى. مەنىڭشە, كوركەم شىعارما – «اباي» ەپوپەياسىندا «ويدان قوسىلعان», جازۋشى «قيالىنىڭ جەمىسى» سانالاتىن ۇردىستەر كوپ. ونىڭ ۇستىنە سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنان بەرى سىنشىلار تىلگە تيەك ەتكەن «اكە مەن بالا پروبلەماسىندا» بوگدە وركەنيەتتىڭ ىڭعايىندا كەتۋ باسىم. سەبەبى قازاق تۇرمىسىندا اكە مەن بالانىڭ جاۋلاسۋى سيرەك ۇشىرايتىن قۇبىلىس. «اكەگە قاراپ ۇل وسەر», «اكەسى باردىڭ ىرىسى بار», «بالا – باۋىر ەتىڭ» دەپ كەلەتىن حالىق دانالىعى قازاقى تاربيەنىڭ بولاشاعى مول ەكەندىگىنە مىقتى دالەل. «كوشپەلى قوعامنىڭ سوڭعى كوكجالدارىنىڭ ءبىرى, «قارادان شىققان حان اتانعان» قۇنانبايعا ادەبي كەيىپكەر رەتىندە بۇيىرىلعان باعا – ونىڭ ءوز ومىرىندەگى ءىس-ارەكەتىنە, اقىل-ويىنا, قول قايراتىنا كورسەتىلگەن قۇرمەتتەن گورى الدەقايدا ءپاس, ءارى كۇردەلى, ءتىپتى ادىلەتسىز كورىنەتىن دە تۇستارى بار», – دەگەن ابايتانۋشى, مۇحتارتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي پايىمى نەگىزسىز ەمەس.
زامان وزىپ, تاۋەلسىزدىك جەمىسىن ەمىن-ەركىن يگىلىگىمىزگە اسىرعان بۇگىنگى تاڭدا قۇنانبايعا كوزقاراستىڭ وزگەرمەۋى بارىپ تۇرعان توعىشارلىق. كوپتىڭ تۇسىنىگىندە قۇنانباي جەرلەنگەن قورىم ابايدىڭ رەسپۋبليكالىق قورىق-مۇراجايى قاراماعىندا. اقىلعا سالىپ قاراساق, سولاي بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك داۋىردەن قالعان اكە مەن بالا اراسىنداعى قولدان جاسالعان كەدەرگىنىڭ سالقىنى ما, اباي ەسىمىنە بايلانىستى بارلىق ساكرالدى ورىندار مۋزەي قۇرامىنا ەنگەندە قۇنانباي قورىمى تىس قالعان. جەر قوينىنا بەرىلگەن كىمدەر دەرسىز؟ ءبىرازىن عانا سانامالاساق. قۇنانباي وسكەنباي ۇلى (1804-1886), جاقىپ وسكەنباي ۇلى (1814-1906), ىسقاق قۇنانباي ۇلى (1847-1902), تاڭىربەردى قۇنانباي ۇلى (1834-1906), سماعۇل قۇنانباي ۇلى (1852-1932), ءسال تومەنىرەك ۇلى اقىننىڭ زور ءۇمىت كۇتكەن ۇلدارى ءابدىراحمان اباي ۇلى (1868-1895), ماعاۋيا اباي ۇلى (1870-1904) ماڭگىلىككە جەر قويناۋىنا بەرىلگەن. جالعاستىرا سالىنعان قۇلاعالى تۇرعان زيراتتا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتاسى اۋەزحان بەردىحان ۇلى (1830-1917), ابايدىڭ تۇڭعىش جيناعىن شىعارۋشى كاكىتاي قۇنانباەۆ (1870-1915) مۇردەسى جاتىر. اتتارى جازىلماعان, ۇمىت قالعان بىرنەشە توبەشىكتەردىڭ ەندى كەلەر ۇرپاققا سىر اشا قويۋى ەكىتالاي. ءبارى قۇنانباي, اباي ۇرپاقتارى, ەت جاقىندارى ەكەنى ءسوزسىز.
ءتۇيىن – وكىلەتتى ورىنداردىڭ شەشىمىمەن قۇنانباي قورىمىن اباي قورىق-مۇراجايىنىڭ قاراماعىنا قوسۋ كەرەك. ايتپەسە, ابدەن توزعان, جەرمەن جەكسەن بولۋعا اينالعان قاسيەتتى جەردەن ءبىرجولاتا كوز جازىپ قالۋىمىز انىق. قورىمنىڭ قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى تىزىمىنە ەنگىزىلمەۋى دە ويلانتادى.
وتكەنىمىزدى باعالاۋ, تاريحىمىزدى تارازىلاپ كەلەر بۋىننىڭ كادەسىنە اسىرۋ رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ مازمۇندى تارماعى.
اتا, باباعا قۇرمەت – ۇرپاق پارىزى!
اراپ ەسپەنبەتوۆ,
پروفەسسور
سەمەي
