ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى راپس, زىعىر, ماقسارى مەن كۇنباعىس سياقتى مايلى داقىلداردىڭ ەگىس كولەمى 3-4 ەسەگە ارتتى. ال كۇنباعىس بۇگىندە ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىمەن قاتار, باتىس جانە سولتۇستىك ايماقتارىندا ەگىلۋدە. زىعىر دانىنە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنەن سۇرانىس جوعارى بولعاندىقتان, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە اتالعان وسىمدىكتى ءوسىرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان اسا ءتيىمدى بولىپ وتىر.
قازاقستاندا 1991-1996 جىلدار ارالىعىندا كوكونىس داقىلدارىن ءوندىرۋ 950-1000 تونناعا دەيىن قۇلدىراسا, 2010-2014 جىلدارى ءونىم مولشەرى ەكى ەسەلەنىپ, 2000-2070 تونناعا دەيىن جەتىپتى. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋى نەگىزىندە ءار وڭىردە جاڭا باقتار وتىرعىزىلۋدا. ال كوكونىس ونىمدەرى استانا جانە الماتى سياقتى ءىرى قالا تۇرعىندارىن قامتۋمەن قاتار, رەسەيگە دەيىن شىعارىلا باستادى. دەگەنمەن ءالى دە تۇتىنۋشىلاردى تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانىمىز جاسىرىن ەمەس.
بۇگىندە الىس شەتەلدەردەن تاسىمالداناتىن كوكونىستەر مەن جەمىستەردىڭ ۇزاق مەرزىمدە ساقتالۋى ءۇشىن ولار ارنايى حيميالىق قوسپالارمەن وڭدەلەدى. سوندىقتان دا بۇل جاعدايلار ادام اعزاسىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن.
ال ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى جانە وسىمدىك ونىمدەرى ارقىلى بۇرىن رەسپۋبليكا اۋماعىندا كەزدەسپەگەن كارانتيندى نىسانداردىڭ دا پايدا بولۋ قاۋپى بار. وكىنىشكە قاراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل اۋماعىنا بىرنەشە كارانتيندى اعزالار ەنىپ, كەڭىنەن تارالۋدا.
ماسەلەن, وسىدان ون جىل بۇرىن وزبەكستان ەلىنەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنا كەزدەيسوق اكەلىنگەن قاۋىن شىبىنى 2014 جىلى 4060 گەكتار باقشا القابىن جايلاپ, ونىڭ بارلىق اۋداندا كەزدەسەتىنى انىقتالعان ەدى. سونىمەن قاتار بۇل زيانكەس وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس, بايدىبەك, قازىعۇرت, ماقتاارال, وتىرار, سارىاعاش, تۇركىستان جانە سارىاعاش اۋداندارىندا 4867 گەكتاردا, جامبىل وبلىسىندا – 85, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 40 گەكتار جەردە تارالعانى بەلگىلى بولىپ, مۇنداي كەلەڭسىز جاعداي الماتى وبلىسىندا دا بايقالعان.
جەمىس اعاشتارىنىڭ باكتەريالى كۇيىگى دەپ اتالاتىن اۋرۋ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ايماقتارىنا ۇلكەن قاتەر توندىرۋدە. بۇل اسا قاتەرلى دەرت 2014 جىلى الماتى وبلىسىندا 265 گەكتار, جامبىل وبلىسىندا 72 گەكتار جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 7 گەكتار باقتاردا بايقالعان. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ءۇش جىل كولەمىندە ونىڭ تارالۋ اۋماعى ۇلعايماسا, ازايا قويعان جوق. سەبەبى جەمىس اعاشتارىنىڭ اۋرۋلارىنا قارسى قولدانۋعا تىركەلگەن جۇيەلى جانە جانامالى اسەرلى فۋنگيتسيدتەر ول ءۇشىن ءتيىمسىز بولىپ وتىر. باكتەريالى كۇيىك الما جانە المۇرتپەن قاتار, سۇيەكتى جەمىس پەن ساندىك اعاشتاردى دا زالالدايدى. اتالعان اۋرۋعا المۇرت اعاشىنىڭ قارسى تۇرۋ قاۋقارى تومەن. ءتىپتى جەمىس بەرىپ تۇرعان اعاشتار بۇل دەرتكە شالدىققان سوڭ 3-4 جىل ارالىعىندا قۋراپ كەتەدى.
ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنا دەيىن جەمىس اعاشتارىنىڭ بۇتالارى مەن تۇسىك جاپىراقتارىندا قىستاپ شىققان اۋرۋ قوزدىرعىشتارىنىڭ ينفەكتسياسىن جويۋ ءۇشىن كوكتەم مەزگىلدەرىندە باقتاردا كوگىلدىر بۇركۋ جۇرگىزىلەتىن. ءبىر گەكتار جەرگە 10-15 كيلو مىس كۋپوروسى جۇمسالاتىندىقتان, بۇل ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز بولاتىن. سوندىقتان دا جەمىس كۇيىگىنىڭ كەڭ تارالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى سوڭعى جىلدارى وسى شارانىڭ قولعا الىنباۋىنان بولۋى دا مۇمكىن.
ەلىمىزدەگى كارانتيندى نىساندار ءتىزىمىن, رەسپۋبليكا اۋماعىنا تاسىمالدانۋ جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرىن, تارالعان جاعدايدا ولاردىڭ فيتوسانيتارلىق قاتەرى مەن جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلۋىن انىقتاۋمەن, سونىمەن قاتار ولاردى وقشاۋلاپ, جويۋ شارالارى جايلى ناقتى ۇسىنىستار دايىنداۋمەن قازاق وسىمدىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اينالىسادى. الايدا كوپشىلىك جاعدايدا كارانتيندى اعزالاردىڭ ەكولوگياسى, ولاردىڭ جەرسىنىپ, تارالۋ مۇمكىندىگى جانە وعان تابيعي فاكتورلاردىڭ اسەرى تەرەڭ تالدانبايدى. ماسەلەن, 100 ميلليون تەڭگەدەن اسا قاراجات بولىنگەن عىلىمي مەكەمەنىڭ 2013 جىلعى ەسەبىندە كارتوپ فيتوفوتروزى قوزدىرعىشىنىڭ جەرسىنۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى ەكەنى كورسەتىلگەن. ال شىندىعىندا اتالعان نىسان بەلارۋس پەن رەسەي فەدەراتسياسىنان كارتوپ تۇينەكتەرىمەن سوڭعى جارتى عاسىردا 1-2 رەت قانا تاسىمالداندى. بۇل ەلىمىزدىڭ كارتوپ وسىرەتىن ايماقتارىندا داقىلدىڭ ءوسۋ كەزەڭىندە اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارى, ال توپىراق ىلعالدىلىعى تومەن بولعاندىقتان تارالىپ كەتە المادى. سونداي-اق كارانتيندى اعزالار تارالعان جاعدايدا ورىن الۋى مۇمكىن ەكونوميكالىق شىعىنعا كەلسەك, كۇمان تۋدىراتىن بولجامدار كەزدەسەدى. سول عىلىمي مەكەمەنىڭ ەسەبىندەگى حريزانتەما گ ۇلىنىڭ اقتاتىنان كەلەتىن شىعىن 5,6 بالل, جاتاعان كەكىرەنىكىنە جاقىن, ياعني 7,1 ەكەنىنە سەنۋ قيىن. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى فيتوسانيتارلىق ساراپتاۋ مەن بولجاۋ ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى رەت بۇل 2014 جىلى 353959 گەكتار ەگىس القابىنا تارالىپتى.
كەيبىر كارانتيندى نىسانداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, قاۋىن شىبىنى مەن جەمىس داقىلدارىنىڭ باكتەريالى كۇيىگى ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا كەڭ تارالۋىنىڭ ەڭ باستى سەبەبى ولاردى جويۋ نەمەسە تارالۋىن شەكتەۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن عىلىمي نەگىزدەلگەن شارالار جۇيەسىنىڭ بولماۋىنان بولىپ وتىر. ماسەلەن, تارالا باستاعانىنا ون جىلدان اسا ۋاقىت وتكەن قاۋىن شىبىنى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «كارانتيندى نىسانداردىڭ تارالۋى جانە 2015 جىلعا بولجامى» دەپ اتالاتىن رەسمي اقپاراتىندا ۇسىنىلعان حيميالىق شارالاردىڭ ورىندالۋ مەرزىمى ناقتى كورسەتىلمەگەن. ايتالىق, زيانكەس قاۋىن ءتۇيىن تاستاعان كەزدە جۇمىرتقالاپ, دەرناسىلدەرى جەمىس ىشىنە ەنىپ, تىرشىلىگىن جالعاستىرادى. اۋا رايىنا بايلانىستى ول ءبىر رەت قانا جۇمىرتقالامايدى, جىلىنا ەكى ۇرپاق بەرەدى. سوندىقتان دا حيميالىق شارا جىلىنا ەكى-ءۇش رەت قايتالانۋى كەرەك.
كارانتيندى نىسانداردىڭ رەسپۋبليكا اۋماعىنا كەزدەيسوق تارالۋىنا جول بەرمەۋ جانە ەنگەن جاعدايدا ولاردىڭ وشاقتارىن جىلدام جويۋ ءۇشىن شارالاردىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن دايىندايتىن عىلىمي ورتالىقتىڭ جانە ولاردى تىكەلەي ورىنداۋمەن اينالىساتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءار وبلىس پەن
اۋدان ورتالىقتارىنداعى كارانتين ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.
ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر بيولوگيالىق قاتەر گەندىك تۇرعىدان تەگى وزگەرگەن داقىلداردىڭ ءونىمىن ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن پايدالانۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن, اقش پەن باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە بۇل ءادىس مايلى بۇرشاق, جۇگەرى مەن راپستىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋدا كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. مالىمەتكە سۇيەنسەك, وسىدان ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا تەگى وزگەرتىلگەن داقىلدار 58,7 ميلليون گەكتاردا ەگىلىپ, ەگىس كولەمىنىڭ 15 پايىزىن قۇراعان ەكەن. ەندى بۇگىندە ترانسگەندى سورتتاردان الىنعان ءونىمدى مالعا جەم, ادامزاتقا ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن پايدالانۋ ولاردىڭ اعزالارىندا قانداي وزگەرىستەر تۋدىراتىنىن انىقتايتىن ناقتى تۇجىرىم جوق. ەلىمىزدە بۇل باعىتتا جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى جولعا قويىلماعاندىقتان, ەندىگى جەردە وسى ماسەلە شەشىمىن تاپسا دەگەن وي بار.
مۇرات قويشىباەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
