وزگە ت ۇلىككە قاراعاندا جىلقىنىڭ باعى بايلانىپ تۇرعانى راس. ويتكەنى جىلقى مالىن مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ەشقايسىسى اكە دەسەڭ دە ساقتاندىرمايدى. ايتۋلارىنا قاراعاندا, جىلقىنىڭ جاۋى كوپ. وسى اراسى ورالتاي سانسىزباي ۇلىنا مۇلدە تۇسىنىكسىز. ماسەلەن, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى قۇنى قىمبات اۆتوكولىكتەردى دە ساقتاندىرىپ جاتىر ەمەس پە؟ جامان ايتپاي, جاقسى جوق, جول اپاتى دا از ەمەس. ال سونشالىقتى تىتىركەنە قارايتىن جىلقى جارىقتىقتىڭ جازىعى نە؟! ماسەلەن, بۇل جەكەمەنشىك جىلقىنى ءوز تابىنىنا قوسىپ باققانى ءۇشىن ءار جىلقىنىڭ باسىنا ايىنا ەكى مىڭ تەڭگە الادى. ءۇش مىڭ گەكتار جايىلىم جەردى زاڭداستىرۋ ءۇشىن 600 مىڭ تەڭگەگە جۋىق قاراجات شىعىنداعان, ءار جىل سايىن سالىعىن تولەپ تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە جىلقىشىنىڭ كيىم-كەشەگى, كولىگى, اتىنىڭ جەم-ءشوبى دەگەندەي قوسىمشا شىعىنى تاعى بار. سوندىقتان تولەماقى قىمبات دەپ ايتۋعا بولماس.
مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان تاعى ءبىر جاي – نەسيەنىڭ بەرىلۋ رەتى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كومەكتىڭ, باعدارلامالاردىڭ ءبارى دۇرىس. تەك كاسىپكەردىڭ ويىنشا, قاراجاتتىڭ ءبىر مەزگىلدە بەرىلۋى قولايسىزدىق تۋعىزادى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تاراتىپ ايتا كەتەلىك. مال وسىرۋگە ىنتالى اعايىننىڭ بارلىعى ءبىر مەزگىلدە نەسيە العان سوڭ ساتىلاتىن مالدىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتەدى. ويتكەنى الۋشى بار عوي. مۇنداي قىمباتشىلىققا ۇرىنباۋ ءۇشىن باعدارلاما بويىنشا بەرىلەتىن اقشا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قولعا تيسە تۇقىمدىققا الاتىن مال باعاسى دا كۇرت وسە قويماس ەدى.
قازىرگى كۇنى قىمىزدى مول ءوندىرۋ ءۇشىن جۇقاناسى عانا قالعان كونە ءداۋىردىڭ ءادىس-ءتاسىلى جەتىمسىز. ەندىگى ارادا بەينەلەپ ايتقاندا, مال قورادان شىعىپ, تسەحقا بارۋىمىز كەرەك. سوندا عانا قىمىز ءوندىرىسىن جاڭا تەحنولوگيامەن جەتىلدىرىپ, جولعا قويا الامىز. وتكەن جىلى «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا قىمىز باپتاپ جۇرگەن كاسىپكەرلەردىڭ باسىن قوسىپ جيىن وتكىزدى. كوپشىلىگى بىرەر جىل تاجىريبە جيناقتاعان ادامدار. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز سول جەردە:
– بيە ءسۇتىن كۇبىگە قوتارعان كەزدە قانداي تەمپەراتۋرادا بولۋى كەرەك؟ – دەگەن ساۋال قويادى.
الدەبىرەۋى ازىلدەپ ساۋساعىڭدى تىعىپ كورەسىڭ دەسە كەرەك. مۇنىڭ بارلىعى ىشكى تۇيسىككە, سەزىمگە سەنىپ قۇيۋدى مەڭزەيدى. ال شىن مانىندە كۇبىنىڭ تۇبىندەگى قوردىڭ قىشقىلدىق قۋاتى قانشا مولشەردەگى بيە ءسۇتىن اشىتۋعا جەتەدى. بۇل ارادا دا ەسەپ كەرەك. وسى ساۋالعا جيىرما جىل بويى قىمىز باپتاپ جۇرگەن تاجىريبەلى ادامدار دا انىق جاۋاپ بەرە المايدى. اسىلىندا قىمىزدىڭ ساپالىق قۇرامىنىڭ ءۇش كورسەتكىشى بار. ءبىرىنشى – مايلىلىعى, ول 1 پايىزدىڭ شاماسىندا. ەكىنشىسى, عىلىمي تىلمەن ايتقاندا, تىعىزدىعى. ءۇشىنشىسى – قىشقىلدىعى. مىنە, وسى كورسەتكىشتەردى ەكشەي كەلە, ارنايى ەسەپ تۇزۋگە بولادى. ەرەجەنى كومپيۋتەر تىلىنە كوشىرىپ, جاڭا تەحنولوگيا قالىپتاستىرۋ قاجەت. قىشقىلدىلىعىنا بايلانىستى دا تاجىريبەدەن جيناقتالعان تۇجىرىمدار بار. ماسەلەن, ۇيدە تۇرعان قىمىزدىڭ قىشقىلدىعى تەز ارتادى. تاڭ اسسا, تۇنەمەل قىمىزدىڭ قۋاتى مولايىپ, ءسۇت ءسپيرتى 4,5 پايىزعا دەيىن جەتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان قىمىز دايىندايتىن ورىننىڭ, ياكي تسەحتىڭ ىشىندەگى جىلۋ مولشەرى 22 گرادۋس دەڭگەيىندە بولعانى ابزال.
وسى كۇنى ءىستىڭ بايىبىنا بارماي, قىمىز تاقىرىبىندا ءارتۇرلى جورامالدار ايتاتىن ادامدار كوبەيىپ كەتتى. كەيبىرەۋلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيە بايلاماعان ۇيدە ءيىسىن بۇرقىراتىپ قىمىز ساتىپ جاتقاندار بار كورىنەدى. ولار قۇرعاق ءسۇت ۇنتاعىنان ىستەيدى دەگەن بولجام ايتادى. بۇل ورايدا, قىمىز ماسەلەسىن ءبىراز جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ورالتاي سادۋاقاسوۆتىڭ ءوز ءۋاجى بار.
– قۇرعاق ءسۇت ۇنتاعى سەمەي مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ وساكاروۆ ەلدى مەكەنىندە ساۋمال سۇتتەن دايىندالادى. ەستۋىمشە, وساكاروۆتاعى قۇرعاق ءسۇت ۇنتاعىن دايىندايتىن كاسىپورىن گەرمانيانىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدە. كاسىپورىن قۇرۋعا ادام ايتقىسىز مول قاراجات جۇمساعان. ءار تيىنىنا ۇقىپتى نەمىس اعايىن كول-كوسىر قاراجاتتى تەگىننەن-تەگىن سالىپ وتىرعان جوق. ولارعا بيە ءسۇتىنىڭ قۇرعاق ۇنتاعى بالالار تاماعىن دايىنداۋ ءۇشىن قاجەت. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بيە ءسۇتى انا سۇتىنە 98 پايىز ۇقساس ەكەن. اسىلىندا شەتەلدە ساۋمال ءىشۋ ءداستۇرى قالىپتاسپاعان. ەسەسىنە بالا تاعامىنا, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق تازا تاعامعا, ءارى انا سۇتىنە ءبىر تابان جاقىن تاعامعا سۇرانىس وتە كوپ. ولاردا ايەل ەركەككە الدەقاشان تەڭەسكەن. بالا باعىپ, ۇيدە ومالىپ وتىرعاننان گورى قىزمەت ىستەگەندى, ءسابيىن ەمشەكتەن ەرتە ايىرىپ, ءوز قولىن بوساتقاندى ءتاۋىر كورەدى دەسەدى. سوسىن دا جاساندى تاعاممەن اسىراۋعا كوشكەن. ول دا سايىپ كەلگەندە ادام بويىنداعى انالىق قاسيەتتىڭ جوعالۋىنان, – دەيدى كاسىپكەر.
قىمىزدىڭ قۇرامىنىڭ 90 پايىزى سۋ ەكەنىن ەسكەرسەك, ءار نارسەنىڭ بايىبىن جاقسى بىلەتىن نەمىس اعايىندار قيانعا سۋ تەگىن سۋدى تاسىپ قايتسىن؟! ساۋمالدىڭ قۇرامىنداعى ۇزىن-ىرعاسى 10 پايىزدى قۇرايتىن دارۋمەندەردى كەپتىرىپ الىپ تاسىپ جاتىر. ال جەرگىلىكتى جەردە قۇرعاق ءسۇت ۇنتاعىنان قىمىز شىعارادى دەۋ – بىلمەستىك. ويتكەنى وندا تىم قىمباتقا تۇسەر ەدى.
قازىر اۋىل قىمىز باپتاۋدى ۇمىتقان. مۇمكىن ۇمىتپاعان دا شىعار, بىراق مويىن جار بەرمەيدى. ىزدەنگەن ادام تابار ەدى عوي. ىنتا كەم, ىقىلاس تومەن. ساۋىندىق جىلقىلار وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى قىزىلسايا اۋىلىندا. بۇرناعى جىلدارى اۋىلدا باپتاپ ءجۇرىپتى. كەيىن وبلىس ورتالىعىندا «SanSara» اتاۋلى تسەح اشقان سوڭ بيە ءسۇتىن تاسىمالداي باستاعان. قازىر بۇل تسەحتىڭ ساۋدا نۇكتەسىندە ءارتۇرلى اتاۋلى ءتورت قوجالىقتىڭ قىمىزى ساتىلادى. ارقايسىسىنىڭ جارنامالىق جاپسىرماسى تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى تۇر. دەمەك تۇتىنۋشىنىڭ تاڭداۋعا مۇمكىندىگى بار. ال «SanSara» تسەحىنىڭ يەسى ازىرگە ارنايى قۇتى جاسامايمىن, جارنامالىق جاپسىرما دا جاسامايمىن دەيدى. كاسىپ يەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول ارتىق شىعىن. وزىندىك قۇنى ءسال دە بولسىن قىمباتتاپ كەتۋى مۇمكىن. ال حالىق جاقسى تاۋاردى وزدەرى تانىپ-بىلەدى.
بيە ساۋ – بولەك ونەر. وسى كۇنى ەل جاققا بارعاندا كورىپ, اڭعارىپ ءجۇرمىز. قازىر ەلدەگى جاس قىز-كەلىنشەكتەر بيە ساۋدى ۇمىتقان. ال جارىقتىق جىلقى مالىنىڭ الپىس ەكى تامىرىن ءيىتىپ, تاس ەمشەگىن ءجىبىتىپ شىعاتىن ءسۇتتىڭ قۇنارى, قۇرامى ادام اعزاسى ءۇشىن قانشالىقتى پايدالى ەكەندىگىنە كۇندەلىكتى قاراپايىم تىرشىلىكتە دە, جوپشەڭدى ادامنىڭ ميى جەتپەس عىلىمدا دا ايقىن دالەلدەنگەن. اجەمىز بيەنى يدىرگەننەن كەيىن ءبىر قولىمەن وڭ جاق سانىنىڭ الدىنان, ەكىنشى قولىمەن سول جاق سانىنىڭ ارتىنان قۇشاقتاپ وتىرىپ ساۋاتىن. تاۋداي بيە تەۋىپ قالادى-اۋ دەپ قورقىپ-ۇرىكپەيتىن. قاشاندا سەزىمتال جىلقى مالى وزىنەن قورىققان ادامدى سەزىپ تۇرادى.
بيە ەمشەگىنىڭ ءۇرپى كەڭ ءارى جۇمساق كەلەدى. سوندىقتان ونى تەز-تەز ساۋماسا ءسۇت اعىپ كەتەدى, ايتپەسە ءيسىنىپ توقتاپ قالادى. سوندىقتان بۇل ارادا بيە ساۋدى انشەيىن جاي عانا ءبىر تىرشىلىك كوزى سانالاتىن كۇنكورىس دەپ ەمەس, ايرىقشا ءبىتىمدى, كوشپەلى حالىقتاردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان ونەر دەپ ۇعىنۋىمىز كەرەك.
ورىستەن كەلگەن ماما بيەلەردىڭ جالىن تاراپ, سىلاپ-سيپاپ, ەركەلەتىپ جاتاتىن. ءاۋ باستا جاراتقان يە ارتىق بىتىمدەگەن ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى جىلقى مالى دا ءوزىن جاقسى كورگەن, ايالاپ-الپەشتەگەن ادامدى ۇناتادى. قازىر ەل ىشىندە جۇمىس ىستەيتىن ادامدى كۇندىز شاممەن ىزدەپ تابا المايسىڭ. سوسىن بيەنى اپپاراتپەن ساۋدى قولعا الىپتى. باستاپقىدا جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن شۋ اساۋلار ساۋدىرماي ما دەپ قورىققان ەكەن, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇيرەنىپ كەتكەن كورىنەدى. ساۋ اپپاراتتارىنىڭ ارتىقشىلىعى – ءبىر جاعىنان جىلدامدىعىندا بولسا, ەكىنشى جاعىنان قولمەن ساۋعاننان 10-15 پايىز كوبىرەك ءسۇت الادى. بىزگە دەيىنگى قازاق مۇنى «قاقتاپ ساۋ» دەسە كەرەك. كەيبىرەۋلەر سيىر ساۋاتىن اپپاراتپەن دە بيە ساۋىپ ءجۇر ەكەن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى سيىر ساۋاتىن اپپاراتتاعى قىسىم جيىلىگى قىرىق پەن الپىستىڭ ارالىعىندا. ال بيە ساۋعا ارنالعان اپپاراتتىڭ قىسىم جيىلىگى 70-كە دەيىن.
قىمىز باپتاۋدى قولعا العان ورالتاي سانسىزباي ۇلى انشەيىندە ەل ەسكەرە بەرمەيتىن كوپ جايعا قارىق قىلعان. تۇتاس ءبىر عىلىمي ەڭبەك ىسپەتتى. ءوزى بىلگەن دۇنيەسىن تۇمشالاپ ۇستاپ, قۇپيا جاساپ وتىرعان جوق. كاسىپتى يگەرۋگە ىقىلاسى اۋعان كەز-كەلگەنگە ايتىپ بەرۋگە بار. كونە ءداستۇردى جاڭا جوباعا ساباقتاپ, ۇتىمدى جولىن تاپسام دەيدى. كەي-كەيدە ءوز جاڭالىعىنا اۆتورلىق كۋالىك الۋعا دا كەتارى ەمەس. قالاي بولعاندا دا الدەنەشە جىلىن, كۇش-قۋاتىن, اقىل-ويىن سارپ ەتكەن ءوز ەڭبەگى عوي.
بايقال ءبايادىلوۆ,
جۋرناليست
