ەلىمىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ تۇبەگەيلى مىندەتى – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماقساتتى ءوسۋ تراەكتورياسىنا شىعۋى جانە ونىڭ قۇرىلىمىن الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىن باسىپ وزاتىن ءىجو-ءنىڭ ورتاشا ءوسۋ قارقىنىن وزگەرتۋ. بۇل ءبىزدى جاڭا ەكونوميكالىق شىندىق كەزەڭىندەگى «ۇزدىك وتىزدىققا» سەنىمدى تۇردە جەتكىزەدى.
2025 ستراتەگيالىق جوسپارى – ءۇشىنشى جاڭعىرۋ مىندەتىن ورىنداۋداعى كەشەندى جوسپار. ول تەك ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ينستيتۋتتىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى دە قامتيدى. 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپار 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن الماستىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. ول قابىلدانعان كەزدەن باستاپ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن ۇلعايتۋ جونىندەگى باستى ماقساتقا مەرزىمىنەن بۇرىن قول جەتكىزىلدى. ءىجو-ءنىڭ 2020 جىلعا دەيىن 1/3-گە جوسپارلانعان ءوسىمى كەزىندە بۇل كورسەتكىش 2009-2017 جىلدارى 43%-دان اسىپ, نەگىزگى مىندەتتەر ورىندالدى. سەگىز جىلدا قازاقستاندىقتاردىڭ بولجالدى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 3 جىلعا ۇزارىپ, 2017 جىلى 72,4 جاسقا جەتتى. 8 قازاقستاندىق جوو QS WUR الەمدىك رەيتينگىندە بەلگىلەنىپ, ونىڭ 2-ەۋى ۇزدىك 300 جانە 400 وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنا ەندى. تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 8,2%-دان 2,6%-عا ازايدى. 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپار جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارىن جۇمسارتىپ, ەكونوميكانىڭ ارتاراپتاندىرىلعان تۇراقتى وسىمىنە كوشۋدى تەزدەتتى.
جالپى, ستراتەگيالىق جوسپارعا ساپالى دامۋ درايۆەرلەرىنە (تەحنولوگيالار, ەكسپورت, يننوۆاتسيالار) كوشۋدى جانە دامۋدىڭ نارىقتىق تەتىكتەرىن (باسەكەلەستىك, مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ, كاپيتالداندىرۋدىڭ ءوسۋى) كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا مودەلى نەگىز بولىپ وتىر. جاڭا مودەلگە كوشۋ ەلىمىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ومىرىندەگى وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا جۇيەلى رەفورمالاردى جۇرگىزۋمەن ىلەسە جۇرەدى.
7 جۇيەلى رەفورما
جاڭا ادامي كاپيتال. الەم يندۋستريالىق كەڭىستىكتەگى دامۋ كەزەڭىنە اياق باسقان كەزدە, باستى ستراتەگيالىق رەسۋرس ساپالى ادامي كاپيتال بولادى. ەندى 5-7 جىلدا ەكونوميكا 20-25% اقىلدى جۇمىس ورنى مەن مامان قاجەت ەتەدى. بۇل سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ رەتىندە بىزدە ساپالى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى قادامدار جاسالعان. ماسەلەن, «بولاشاق» باعدارلاماسى, QS رەيتينگىندە كورسەتىلگەن 8 قازاقستاندىق جوو, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت», نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى جۇيەسى. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى رەفورما اياسىندا ەكونوميكا مەن مەملەكەتتىڭ قازىرگى جانە بولاشاقتاعى جوعارى بىلىكتى كادرلارعا سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر.
جالپىۇلتتىق ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنىڭ, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىن اۆتوماتتاندىرۋدىڭ جانە ولاردى جەكە سالاعا سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋدىڭ ەسەبىنەن ەڭبەك نارىعىنىڭ ايقىندىعىن ارتتىرۋ جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى.
تەحنولوگيالىق جاڭارۋ جانە تسيفرلاندىرۋ. بولاشاق پەن تەحنولوگيالار ءبىرتۇتاس. تەك زاماناۋي تەحنولوگيالار, تسيفرلاندىرۋ, يننوۆاتسيالار عانا جۇمىس ىستەپ جاتقان سالالارعا جاڭا يمپۋلس بەرىپ, ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. قازاقستاندى الاتىن بولساق, كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ تەحنولوگيالىق دامۋى اۆتوماتتاندىرۋ مەن تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ ەنۋىنىڭ تومەنگى دارەجەسىمەن سيپاتتالادى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالالارىندا ەڭبەك ونىمدىلىگى دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنەن ارتتا قالعانى بايقالادى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىندا مۇنداي ارتتا قالۋشىلىق دارەجەسى 12-15 ەسەگە, كەن ونەركاسىبىندە 5-10 ەسەگە, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 2-4 ەسەگە جەتەدى.
جاپپاي تسيفرلاندىرۋدىڭ جانە تەحنولوگييالىق قايتا جاراقتاندىرۋدىڭ ەسەبىنەن ساپالى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى باستى بوگەت – تومەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەڭسەرۋ مىندەتى تۇر.
باسەكەگە قابىلەتتىلىك جانە باسەكەگە قابىلەتتى بيزنەس. مەملەكەت بۇرىنعىسىنشا نارىقتا ماڭىزدى ءرول اتقارادى – ءىجو-دەگى جالپى قوسىلعان قۇننىڭ ۇلەسى 18,6%-عا دەيىن جەتتى. ۇكىمەتتىڭ بيزنەستى قايتا رەتتەۋ بويىنشا قابىلداعان شارالارى قازاقستاننىڭ ءوز كورسەتكىشتەرىن 14 تارماققا جاقسارتا وتىرىپ, 2018 جىلى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىندە 36-ورىندى يەلەنۋىنە مۇمكىندىك بەردى. مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتكە قاتىسۋىن شەكتەۋگە جانە ولاردىڭ تىزبەسىن 47%-عا, ياعني 652-دەن 346-عا قىسقارتۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن Yellow Page حالىقارالىق قاعيدالارى ەنگىزىلدى.
اتالعان رەفورمانىڭ كومەگىمەن جەكە سەكتوردى جانداندىرۋعا, جەكەشەلەندىرۋ مەن باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا, مەملەكەتتىڭ بيزنەسكە قاتىسۋى مەن بوگەتتەردى ازايتۋعا بەتالىسى جالعاسا بەرەدى. شاعىن, ورتا كاسىپورىنداردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. ەكسپورتقا باعدارلانۋ باعىتتارىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
قۇقىقتىق مەملەكەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم زاڭنىڭ ساقتالۋى مەن سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋدى ەكونوميكالىق وسىمگە ەداۋىر اسەر ەتەتىن فاكتور رەتىندە اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى مەن سىبايلاس جەمقورلىقتى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇل كورسەتكىشتەردى ءتيىستى ينديكاتورلارى بويىنشا جاقسارتۋعا ىقپال ەتتى.
سوت جۇيەسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلەدى, ول مەنشىك قۇقىعىن كەپىلدەندىرۋدى, زاڭنامالاردىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدى, ازاماتتاردى قۇقىقتىق ساۋاتتىلىققا تاربيەلەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ ءورىسى مەن مۇمكىندىگىن شەكتەۋ ماقساتىندا باسقارۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋ, اشىق ساتىپ الۋ ءراسىمىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇل شارالار قولايلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق كليمات قالىپتاستىرۋعا بارىنشا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز.
قۋاتتى وڭىرلەر جانە ۋربانيزاتسيا. بۇگىنگى تاڭدا ەل وڭىرلەرىنىڭ دامۋىندا تەڭسىزدىك ساقتالىپ وتىر. وڭىرلەردەگى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو دەڭگەيىنىڭ ەڭ جوعارى (اتىراۋ وبلىسى) جانە تومەن (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى) كورسەتكىشىندە 7 ەسە ايىرماشىلىق بار. سونداي-اق ەلىمىزدە حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى تومەن (ورتا ەسەپپەن 1 شارشى كيلومەترگە – 6,6 ادام), ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى ورتاشا (رەسەيدەگى – 74%, مالايزياداعى 77%-بەن سالىستىرعاندا 56,8%). بۇل الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەن ينفراقۇرىلىم سالۋ قۇنىنىڭ قىمباتتىعىنا اسەر ەتەدى, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ دامۋىن شەكتەيدى.
وسى تەكتەس ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى رەفورما اياسىندا وڭىرلەردىڭ دەربەستىگىن ارتتىرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن جاقسارتا وتىرىپ, وبلىستاردى ەكونوميكالىق دامىتۋ كوزدەلۋدە. وسىلايشا قالاعا قونىستانۋ ۇدەرىسى بىركەلكى بولا تۇسەدى. رەفورمانىڭ لوكوموتيۆتەرى تەك ءىرى اگلومەراتسيالار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ورتاشا قالالار دا بولادى. ناتيجەسىندە وڭىرلەردىڭ اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋداعى الشاقتىق پەن تەڭگەرىمسىزدىك ازايادى.
قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ. ونىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن. رەفورما بۇل باستامانىڭ زاڭدى جالعاسى جانە ۇلتتىق سايكەستىكتىڭ ساقتالۋىن, بىلىمگە بوي ۇرۋ جانە ازاماتتاردىڭ سانا-سەزىمىنىڭ اشىقتىعىن دارىپتەۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ تەگەۋرىندى جانە ەلىنە ادال ادامداردىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالۋىنا ىقپال ەتەدى.
مەملەكەتتىك سالا وزگەرىستەردىڭ كوشباسشىسى رەتىندە. الەمدەگى كوپتەگەن تابىستى رەفورمالار مەملەكەتتىك ورگانداردى وزگەرتۋدەن باستالعان. ماسەلەن, سينگاپۋر ەلدەگى باسقارۋشىلار مەن مەنەدجەرلەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى باسقارۋعا وقىتۋدان, ال ەستونيا تسيفرلاندىرۋدى مەملەكەتتىك اپپاراتتى كومپيۋتەرلەندىرۋدەن جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋدان باستاعان.
رەفورما اياسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ ەلدى جاڭعىرتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندەگى ءرولى ارتادى. باسقارۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن جانە تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتەدى.
جۇيەلى رەفورمالارمەن قاتار «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 7 باسىم ساياساتىن: ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى, ەكونوميكا سالالارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك ساياساتىن, قارجى نارىعىن دامىتۋ ساياساتىن, جەكە ينۆەستيتسيالاردى بەلسەندى تۇردە تارتۋ ساياساتىن, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ساياساتىن, «جاسىل» ەكونوميكا مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ساياساتتى جانە پرواكتيۆتىك سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتتى ورىنداۋ بويىنشا باعىت الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرەتىن بولادى.
2025 ستراتەگيالىق جوسپارىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ بولجالدى سحەماسى, مەملەكەتتىك باعدارلامالار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارى مەن ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارى, ۇلتتىق حولدينگتەردى دامىتۋ ستراتەگيالارى ارقىلى ورىندالادى. وسىعان بايلانىستى قولدانىستاعى ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردى 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا سايكەستەندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە.
ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتارمەن قاتار 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەتتىك ورگانداردا 2017 جىلدىڭ باسىندا ەنگىزىلە باستاعان جوبالىق باسقارۋ قۇرالدارىن پايدالانۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. بۇل مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىن رەفورما جۇرگىزۋگە جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەلەرىنە جاۋاپتىلىقتى, ۇدەرىستەردىڭ ايقىندىعى مەن ەسەپتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
ستراتەگيالىق جوسپاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وعان قاتىساتىن بارلىق تاراپتار: مەملەكەتتىك ورگاندار, بيزنەس پەن ازاماتتىق قوعام ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋگە ءتيىس.
ءمادينا جۇنىسبەكوۆا,
ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى
