سۋرەتتە: مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىقالىقوۆانىڭ اقتوبە وبلىسىنا ساپارىنان كورىنىستەر.
كەشە 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى تۇيەتوبەنىڭ باسىنداعى رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش ماڭىنا حالىق كوپ جينالدى. ارىستاردى ەسكە الۋ شاراسىنىڭ ورتاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا بولىپ, جازىقسىز جازالانعانداردى ەسكە الىپ, ءسوز سويلەدى.
– تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى تاريحىمىزدا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدىڭ تارتقان قاسىرەتى از ەمەس. سونىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭدەرى – سوناۋ وتىزىنشى جىلداردىڭ زوبالاڭى. ەلدى قىناداي قىرعان اشارشىلىقتىڭ ارتىنان جاپپاي جازالاۋ ناۋقانى باستالدى. زۇلمات جىلداردىڭ جاڭعىرىعى حالىق جادىنان وشپەيدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1997 جىلعى جارلىعىمەن 31 مامىردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنۋى وسىناۋ قاسىرەتتى كەزەڭدى بايىپتى زەردەلەۋگە جول اشتى, – دەدى تۇيەتوبە باسىندا گۇلشارا ناۋشاقىزى.
«ەلىمىزدە جازىقسىز جازالانعان جانداردى ەسكە سالاتىن ورىندار كوپ. سونىڭ ءبىرى وسى تۇيەتوبە بيىكتىگى دەپ بىلەمىن. بۇل – زاۋالعا ۇشىراعان اتا-بابالارىمىزدىڭ كورگەن قاسىرەتىن كۇنى كەشەگە دەيىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان توپىراق. سوندىقتان دا مۇنداي قاسيەتتى جەردى قاستەر تۇتۋ ءبارىمىزدىڭ پارىزىمىز. ءبىز حالىق تارتقان زوبالاڭنان ءتيىستى ساباق الا ءبىلۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە وتكىزىلىپ جاتقان ءىس-شارالار وسى داتاعا باعىتتالعان. جازىقسىز جازالانعانداردىڭ جانى ءجانناتتا بولسىن», دەدى بۇدان ءارى گ.ابدىقالىقوۆا. سودان سوڭ تۇيەتوبەنىڭ باسىندا ارىستار رۋحىنا قۇران باعىشتالدى.
كەشەگى كۇنى اقتوبە ايماعىندا ساياسي-قۋعىن سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان شارالار جالپى مەملەكەتتىك سيپاتقا يە بولعانىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە مەملەكەتتىك حاتشى اقتوبە قالاسىنداعى جەڭىس كوشەسىندەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشكە باردى.
1929-1931 جىلدارى توتاليتارلىق رەجىم ۇجىمداستىرۋ ءىسىن ادەيى قولدان جاساپ, بۇل كەرەعار ءىس حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعانى ءمالىم. وسى ءبىر جىلداردا اقتوبە ايماعىندا اداي-تابىن جانە ىرعىز كوتەرىلىستەرى بۇرق ەتە تۇسكەنى دە حالىق زەردەسىنەن وشە قويعان جوق. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ ءراسىمى كەزىندە وسىنداي تاريحي دەرەكتەردى العا تارتقان مەملەكەتتىك حاتشى اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان مەموريالدىق كەشەندەر تۇرعىزۋ بۇگىنگىلەردىڭ پارىزى ەكەنىنە توقتالدى. سونداي-اق ول بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە وسى وقيعاعا وراي 66 ەسكەرتكىش تۇرعىزىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە اقتوبە قالاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىنا قويىلعان ەسكەرتكىشتىڭ ءوز ورنى بار, دەدى گ.ابدىقالىقوۆا. ونىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, اقتوبەدە اشىلعان مەموريالدىق كەشەن جازىقسىق جازالانعان جانداردى ماڭگىلىك ەسكە ساقتاۋدا ەلەۋلى ءرول اتقارادى.
– ارىستارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتى قويۋ جونىندەگى وبلىس اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىسى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا قولداۋ تاپتى. جاريالانعان كونكۋرستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەرگىلىكتى ءمۇسىنشى, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعانىڭ مۇشەسى احمەت قۇبايدىڭ ەڭبەگى ەڭ تاڭداۋلى جوبا رەتىندە جەڭىسكە جەتتى. بۇگىنگى 31 مامىر كۇنى اقتوبەدە اشىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش ەلدىگىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەلگىسى. بۇل كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىندا تەرەڭ حالىقتىق تانىم تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالاي الادى. تەك وسىنداي جاعدايدا عانا جالپىۇلتتىق سانا-سەزىم ودان ءارى جاڭعىرىپ, قازاقستان حالىقتارىنىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن تاتۋلىعى نىعايا تۇسپەك. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن, – دەپ ءتۇيىن جاسادى مەملەكەتتىك حاتشى.
اقتوبە وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن حالقىمىزدىڭ ەلەۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, قازاق ءتىل عىلىمىنىڭ مامانى كورنەكتى لينگۆيست-تەرمينولوگ, لاتىن ءالىپبيىن قولداۋ جونىندە عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ تا «حالىق جاۋى» رەتىندە 1937 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۇستالىپ, 1938 جىلدىڭ 25 اقپانىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىندە ءسوز سويلەگەن ق.جۇبانوۆتىڭ ۇلى, پروفەسسور اسقار قۇدايبەرگەنوۆ: «مەن ول كەزدە نەبارى التى ايلىق ءسابي ەدىم. تاۋبە, ورنىندا بار وڭالار دەگەندەي, اكەمىز 1957 جىلى اقتالدى. بۇگىندە اقتوبەدە اكەم مەن ونىڭ تۋعان ءىنىسى احمەت جۇبانوۆ اتىندا ۇلكەن كوشەنىڭ بار ەكەنى كوڭىلىمە قۋانىش سىيلايدى. قازىر اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اكەم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ اتىن يەلەنگەن. سونداي-اق وتكەن جىلى قالادا «جۇبانوۆتار الەمى» اتتى ورتالىقتىڭ اشىلعانى دا ءبىر مەرەي», دەدى ول.
ناۋبەت كەزىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندى وتانى سانايتىن نەمىس, پولياك, كورەي, چەشەن, قاراشاي سەكىلدى ەتنوس وكىلدەرى دە جاپپاي قۋعىندالىپ, وراسان زارداپ شەككەنى بەلگىلى. ايتسە دە ولارعا قۇشاعى كىم-كىمگە دە ايقارا اشىق قازاق حالقى قارا اعاشتاي پانا, بايتەرەكتەي سايا بولا ءبىلدى. قازىرگى كەزدە ولاردىڭ ءبارىنىڭ قازاق حالقىنا ايتار العىسى مول.
بۇل جونىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى قاراعاندىداعى «ۆايناح» چەشەن ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ۋۆايس جاناەۆ ايتىپ بەردى. سونداي-اق پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇل جاڭادان اشىلعان ەسكەرتكىش تۇبىندە ارىستارعا ارنالعان ولەڭىن وقىدى.
مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ اقتوبە وبلىسىنا ساپارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا تۇيىندەلدى. وتاندىق جانە شەتەلدىك تاريحشىلار مەن ساراپشىلاردىڭ, سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇشەلەرىنىڭ باسىن قوسقان ىرگەلى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اشىپ, ءسوز سويلەدى.
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, قازاق حالقى ءۇشىن وتكەن حح عاسىر وزگە حالىقتاردىڭ تەك قورقىنىشتى تۇسىنە عانا كىرەتىندەي زۇلمات وقيعالاردان تۇرادى. وسى قاسىرەتتى ۇمىتپاي, ارقاشان زەردەلەپ ءجۇرۋ ءۇشىن ەلباسىمىزدىڭ 31 مامىردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ بەلگىلەگەنى – ۇلكەن جاناشىرلىقتىڭ بەلگىسى. ءبىز بۇگىنگى فورۋمعا وسى قاستەرلى كۇندى اركەز قاستەر تۇتۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز, – دەدى ول. بۇدان ءارى ءوڭىر باسشىسى مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىقالىقوۆاعا ءسوز بەردى.
مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» حالىقارالىق جوباسى ەلىمىزدەگى ءداستۇرلى ءىس-شارانىڭ بىرىنە اينالعانىن ايتىپ ءوتتى. اتالعان جوبا العاش رەت 2010 جىلى استانا ماڭىنداعى «الجير» مەموريالدىق مۋزەيىنەن باستاۋ الىپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە جالعاسىپ كەلەدى.
تاريحتان تاعلىم الىپ, وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراۋعا ۇندەگەن جوبا اقتوبە وڭىرىندە ۇلكەن اۋقىمدا ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىندە وڭىردە ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, قوعامداعى كەلىسىمنىڭ ىرگەتاسىن بەكىتە تۇسۋدە. بۇل باعىتتا وبلىستا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ بارلىعى اقتوبەنى قازاقستاننىڭ ۋربانيستىك ءتورت زاماناۋي ورتالىعىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىنداپ بەرگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل بىرلىگىن بارىنەن بيىك قوياتىن سىندارلى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى, دەپ وي قورىتتى مەملەكەتتىك حاتشى.
سونداي-اق گ.ابدىقالىقوۆا قازاقستاندىقتار توتاليتارلىق ءتارتىپتىڭ سالدارىنان ورىن العان زوبالاڭ مەن ناۋبەت كەلتىرگەن قاسىرەتتى ءبىلۋى, اركەز ەسكە الىپ وتىرۋ كەرەكتىگىن ايتا كەلىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزدەن بەرى ەلىمىزدە تاريحي زەردەنى تەرەڭدەتۋ جونىندە اتقارىلعان كەشەندى شارالارعا توقتالىپ ءوتتى. اقتوبە فورۋمى – تاريح تاعىلىمى رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنىڭ باياندى بولۋى ءۇشىن قاجەتتى نەگىز قالاي ءبىلدى دەپ سانايمىن. سوندىقتان دا بۇگىنگى كونفەرەنتسيا كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تاريحتان تاعىلىم الۋعا جانە بولاشاققا بەلگىلەگەن باعدارىنىڭ نىق بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ تۇسىنەمىن دەپ قورىتتى ويىن مەملەكەتتىك حاتشى. فورۋمدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى, لەونيد پروكوپەنكو مەن مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعاننىڭ جاساعان باياندامالارى دا ىقىلاسپەن تىڭدالدى.
اقتوبەگە جۇمىس ساپارىنىڭ ەكىنشى بولىگىندە گ.ابدىقالىقوۆا وڭىردەگى «كۇنشۋاق» بالالاردى ساۋىقتىرۋ جانە «اسەم» لاگەرلەرىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. گۇلشارا ناۋشاقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان ءارى جىل بويى جۇمىس جاسايتىن «كۇنشۋاق» لاگەرىنىڭ ءىس-قيمىلى رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىنە دە ۇلگى, ەتالون بولا الادى. ايتالىق, قازاقستان بالالارعا قامقورلىق تۋعىزۋ جونىندە بۇۇ كونۆەنتسياسىندا قول قويعان بولسا, وبلىستا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «باقىتتى بالا» جوباسى جانە «كۇنشۋاق» سەكىلدى لاگەرلەر وسى باعىتتى ۇستانۋعا ەلەۋلى كومەگىن تيگىزە الادى. مۇندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار مەن ولاردىڭ انالارى دا بىرگە بولۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋعىزىلىپتى. وسىنداي وڭ تاجىريبەلەردى رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىنە دە تاراتىلعانى ءجون, دەدى مەملەكەتتىك حاتشى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
