ادامنىڭ ءتۇس كورۋى تۋرالى ءتۇرلى بولجامدار كوپ بولعانىمەن, كورگەن ءتۇستىڭ اينىماي كەلۋى, تۇسىڭدە كورگەن وقيعالاردىڭ وڭىڭدە قايتالانۋى سيياقتى قۇبىلىستاردىڭ قايدان پايدا بولاتىنىنا تۇرلاۋلى تۇجىرىم ءالى دە جوق. ال بىراق تاريحتا بولعان ايگىلى ادامداردىڭ وڭىندە شىندىققا اينالعان تۇستەرى تۋرالى مىسالدار جەتكىلىكتى. مىسالى, حارون ار-ءراشيدتىڭ, شىڭعىس حاننىڭ قايىن اتاسى دەي شەشەننىڭ ءتۇسى, ابىلاي حاننىڭ ءتۇسى, بابىر مىرزانىڭ سامارقان قالاسىن الار الدىنداعى جانە ونىڭ ولىمگە باس بايلاعانداعى كورگەن ءتۇسى, ءوزىنىڭ وگەي شەشەسىمەن نەكەلەسىپ ابىرويسىزدىققا دۋشار بولعان دوست-مۇحاممەد حاننىڭ جانە باسقالاردىڭ تۇستەرى ءالى كۇنگە دەيىن ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇمىتىلماي كەلەدى.
ماعان دا وسى جولداردى جازۋعا ءبىر تانىسىمنىڭ اڭگىمەسى سەبەپ بولدى. بۇل كەلىنشەك تۇرمىسقا شىققان سوڭ كوپ جىلدار بويى بالا كوتەرە الماي قينالىپ جۇرەدى. بويىنا بىتكەن بىرەر شارانا قۇرساعىندا كوپ تۇرماي, ءتۇسىپ قالاتىن. بالا تاپپاعان ايەلدىڭ ءحالى بەلگىلى, بەيشارا كەلىنشەكتىڭ كۇنى-ءتۇنى تاڭىردەن تىلەگەنى تەك ءبىر پەرزەنت بولادى. ءوستىپ جىلاپ جۇرگەندە جاڭاعى كەلىنشەكتىڭ تاعى دا اياعى اۋىر بولىپ, اۋزى كۇيىپ قالعان بەيشارا قورىققانىنان دارىگەر مەن ەمشى جاعالاپ شىعا كەلەدى. دارىگەرگە بارسا ىشىنە بىتكەن بالا ەگىز ەكەنىن ايتادى. بالگەر «بالپاناقتاي ءبىر ۇل تاباسىڭ» دەيدى.
سول كەلىنشەك اراعا بىرنەشە جىل عانا سالىپ بارىپ, ءوزىنىڭ جاستاۋ كەزدە كورگەن ءتۇسىنىڭ ءمانىن كەيىن تۇسىنگەنىن ايتادى. ول ءتۇس وعان كينوداعىداي قانىق بوياۋلارىمەن, قولمەن قويعانداي انىق كورىنگەن جانە ەسىندە كوپ جىلدار بويى وڭىندەگىدەي ساقتالىپ قالىپتى. سونىمەن ونىڭ ءتۇسىن باياندايىق.
بالنۇر تۇسىندە ساۋداسى قىز-قىز قايناپ جاتقان ۇلكەن ءبىر شىعىس بازارىنا بارادى. بازاردا نە جوق دەيسىز, قاپتاعان حالىق, كوزدىڭ جاۋىن العان تاۋار-
لار مەن جەمىستەر. ول ءجۇرىپ-ءجۇرىپ تىرسىلداپ پىسكەن ەكى قاربىزدى تاڭداپ الىپ, قوس قولتىعىنا قىسىپ, وزەن بويىمەن ۇيىنە قاراي اياڭدايدى. جۇرگەن سايىن اۋىر تارتقان قاربىزداردىڭ ءبىرى قولىنان سۋسىپ شىعىپ كەتىپ, وزەنگە اعىپ كەتەدى. كەلىنشەك قولىنداعى ءبىر قاربىزدى قاپسىرا قۇشاقتاپ الىپ, ەكىنشى قاربىزدى ۇستاپ الۋ ءۇشىن, وكپەسى ءوشىپ, وزەن بويىمەن جۇگىرەدى. قاربىز جەتكىزبەيدى. بىراق سۋعا اعىپ كەتكەن قاربىزداردىڭ ءبارى ءبىر تورعا بارىپ تىرەلەدى ەكەن دەيدى. بالنۇر تۇسىندە سول تۇسقا دەيىن جۇگىرىپ جەتىپ, تورعا تىرەلىپ تۇرعان قاربىزداردى الايىن دەسە – شەتىنەن ءشىرىپ كەتكەن. قولىنا ۇستاعاندا شىرىگەن قاربىزدار سۋسىپ اعىپ كەتەدى. سونىمەن ول جالعىز قاربىزبەن جابىرقاپ ۇيگە قايتادى.
راسىندا بالنۇر دارىگەرلەر ايتقانداي ەگىز ۇل تابادى. وكىنىشكە قاراي, بالگەر ايتقانداي, جالعىز ۇلمەن قالادى. شارانانىڭ ءبىرى ناشار تۋىپ, دارىگەرلەر ءسابيدىڭ ءومىرى ءۇشىن ءبىراز الىسسا دا شەتىنەپ كەتەدى. ارينە, ارەڭ تاپقان قوس نارەستەنىڭ كورەر جارىعى ءۇشىن الىسقان كەلىنشەكتىڭ ول كەزدە تۇسپەن شارۋاسى جوق قوي.
ول بۇل ءتۇستى ءتۇس تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا عانا ەسىنە ءتۇسىرىپ, سول ءتۇسىن اراعا جىلدار سالىپ بارىپ ءوزى جورىپ, تاڭدانىپ قالدى.
سول سەكىلدى كوپشىلىگىمىز ومىرىمىزدەگى ءبىر ارەكەتتەر مەن وقيعالاردى, بولماسا ءبىر جەرلەردى بۇرىن تۇسىمىزدە اينىتپاي كورگەنىمىزدى ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ, تاڭدانىپ ايتىپ جاتامىز. مۇنداي تۇسىنىكسىز سەزىمدەردى زەرتتەگەن فرانتسۋز عالىمى فلورەنس ارنو وعان «دەجا ۆيۋ» دەپ ات بەرىپ كەتكەن. بۇل تەرمين «بۇرىن كەزدەستىرگەن, تانىس» دەگەن ماعىنا بەرەدى. تىرشىلىگىمىزدە ءجيى قايتالاناتىن تىلسىم قۇبىلىستاردى دارىگەر-پسيحياتر زيگمۋند فرەيد دە كوپ زەرتتەگەن عوي.
ء«تۇستى كورۋىنەن ەمەس – جورۋىنان قورىق» دەگەندى دە بۇرىنعىلار تەگىننەن تەگىن ايتپاعان. جايسىز ءتۇس كورگەندە اجەلەرىمىز ء«تىفا-ءتىفا, ءتۇس – تۇلكىنىڭ بوعى» دەپ جاتاتىن.
وسىندايدا ۇلكەن كىسىلەردىڭ ء«تۇستىڭ باسى بۇلعاق كەلەدى, جاقسىلىققا جورىساڭ – جاقسىلىققا, جاماندىققا جورىساڭ جاماندىققا قاراي بۇرىلىپ كەتەدى» دەپ ايتىپ جاتاتىنى تۇسەدى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ شىعىس حالىقتارى ءتۇستى كەز كەلگەن ادامعا جورىتپايدى. رەتى كەلسە نيەتى ءتۇزۋ, پاراسات-پايىمى تەرەڭ جاندارعا ءتۇس جورىتىپ جاتاتىنى بەلگىلى. قازاق جاقسى تۇسكە دە كوز تيەدى دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق ءتۇستى جاقىن ءبىر جاناشىر, ءجون بىلەتىن كىسىگە جورىتىپ جاتقاندا تىڭداپ وتىرعان ەكىنشى كىسىنىڭ جاعالاسىپ, جورۋى دا ايىپقا سانالعان ەكەن.
ءتىپتى ءتۇس تۋرالى دەرەكتەردى اقتارا بەرسەڭ تاريحتا ايانى بار نىشاندى تۇستەردى ساتۋ نەمەسە ساتىپ الۋ سياقتى وقيعالار دا بولعان. جاقسىلىققا باستايتىن ءبىر ءتۇس كورىپ, ونى ايتىپ وتىرعاندا ء«تۇسىڭدى سات» دەپ جارماسا كەتەتىن جايتتاردى «مىڭ ءبىر ءتۇن» سياقتى ەرتەگىلەردەن دە وقىماپ پا ەدىك؟!
بالا كۇنىمىزدە اجەلەرىمىز ءتۇس كورىپ, ۇيگە قانداي قوناق كەلەتىنىن, بولماسا ءبىر جاقسىلىقتىڭ بولاتىنىن بولجاپ, جاعىمسىز ءتۇس كورسە ساداقا بەرىپ جاتاتىنىن ءبىلۋشى ەدىك. ءتىپتى تاريحتا بولعان اۋليە ادامدار وزدەرىنىڭ بۇل دۇنيەدەن قاي كۇنى, قانداي جاعدايدا وتەتىنىنە دەيىن ءتۇس ايانى ارقىلى ءبىلىپ وتىرعانىن ايتا بەرسەڭ مىسال جەتكىلىكتى. ءبارىمىز دە ءتۇس كورەمىز, ءبىر قى-
زىعى ءتۇس كورمەيتىن ادامدار دا بار ەكەن.
بالا كەزدە كورگەن ءتۇس
سول ءتۇستى كورگەندە جاسىم بەسكە دە تولماعان بولاتىن. مەكتەپكە بارماعانىم انىق. بۇل ءوزىم كورىپ, ءوزىم جوريتىن تۇستەردىڭ تۇڭعىشى ەكەن عوي. وكىنىشكە قاراي, قارالى ءتۇس بولدى.
تۇسىمدە سارىاعاش جاقتا بولاتىن تويعا قىرقىنان ەندى شىققان شارانا بالاسىن الىپ قىدىرىپ كەتكەن ناعاشى كوكەم مەن جەڭگەمنىڭ جاتاتىن توسەگىنىڭ قوس جاستىعىنىڭ ۇستىندە جاڭا سويىلعان مال ەتى قانىمەن سورعالاپ, ءۇيىلىپ جاتىر ەكەن دەيمىن. جان-جاقتان ابالاعان قاندەن كۇشىكتەر سول ەتتى تارتقىلاپ جەپ ءجۇر. مىنا جاعىنان قۋسام, ەكىنشى جاعىنان باس سالادى. ەكىنشى جاعىنان قۋسام كەلەسى جاستىقتىڭ ۇستىندەگى ەتكە انتالايدى. ارپالىسىپ جۇرگەندە جاڭاعى شيبورىدەي شۋلاعان يتتەر ەتتى جەپ بولدى...
اپاما تاڭەرتەڭ تۇسىمدە ايتىپ ەدىم:
– قارشاداي بولىپ الىپ, ءتۇسىڭ جامان ەكەن. ءتىفا-ءتىفا, ءتۇس تۇلكىنىڭ بوعى دە! – دەدى.
جاقسىلىق بولسا ەكەن, جاقسىلىق بولسا ەكەن دەپ جولعا قاراپ وتىرعانىمىزدا, ساپ-ساۋ, بالپاناقتاي ەتىپ الىپ كەتكەن بەرەنبەكتى بىلق-سىلق ەتكىزىپ كوتەرىپ تويعا كەتكەندەر دە كەلدى. ۇلكەندەردىڭ سوزىنەن تۇسىنگەنىم, قاسى-كوزى ورنىندا, كورىكتى بولىپ تۋىلعان بوپەمىزگە قوناقتا كوز ءتيىپتى. ناعاشى اجەم قىرعىزدىڭ قىزى ەدى. بەرەنبەكتىڭ ەسىمىن دە ءوزى قويعان. «بەرەن» دەگەن ءسوز قازاقتىڭ ساردار, جاۋىنگەر دەگەن ءسوزىن بىلدىرەدى دەگەن.
سودان كەيىن بەرەنبەگىمىز ءبىر تاۋلىككە دە جەتپەي شەتىنەپ كەتتى. سالقىن بولمەگە جاس جوڭىشقانى ج ۇلىپ اكەلىپ توسەپ, نارەستەنىڭ ءمايىتىن جاتقىزىپ قويدى. كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, شەتىنەگەن شارانانىڭ ارقاسىنا ۇلكەن كوز سياقتى كوگەرىپ داقتار شىعىپتى.
اپام كوڭىل ايتىپ كەلگەندەرگە مەنىڭ بۇرناعى كۇنى كورگەن ءتۇسىمدى جىلاپ ايتىپ وتىر ەكەن.
ورتەنگەن شاڭىراق تۋرالى ءتۇس
اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ «ماحاببات – ەكى ادامنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى» دەگەن ءسوزى بار. باسقا باسقا, وسى ءسوزدى ءاسانالى اعامىز ون رەت ويلانىپ, ءجۇز رەت تولعانىپ قانا ەمەس, ماحابباتتىڭ دا, تاعدىردىڭ دا تەپەرىشىن كورىپ بارىپ جاساعان پايىمى عوي. ۇزدىگىپ ءجۇرىپ قوسىلىپ, جاۋىعىپ ايىرىلىسىپ جاتقاندار قانشاما؟! سىيلاستىق جوق جەردە – ءالسىز, ونسىز دا كۇيرەۋىك سەزىمگە قايدان ورىن بولسىن! ءبىرىن-ءبىرى سىيلاپ, قادىرلەي الاتىندار عانا ماحابباتتارىن قورعاي الادى. قورلاۋ باستالعان تۇستان باستاپ, سورلى سەزىم دە ولمەك.
ءبىر كەلىنشەك «تۇسىمدە ءبىزدىڭ جاتىن بولمەمىز جانىپ جاتىر ەكەن. باسقا بولمەلەر ءدىن امان. ءبىر ۋاقىتتا كۇيەۋمىز ەكەۋمىز جاتاتىن قوس توسەك تە ورتەنىپ كەتتى. قاپ-قارا بولىپ جانىپ, كۇيەلەنگەن بوس بولمەنىڭ توبەسىنە شوشىنا قاراپ جاتقانىمدا ويانىپ كەتتىم» دەدى.
جوريتىن تۇگى دە جوق. ونسىز دا اجىراسۋدىڭ الدىندا تۇرعان جۇپ ەدى. ايەلى بايعۇس وت باسىن, وشاق قاسىن قانشاما ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ, قانشاما كەشىرىمشىل بولسا دا ەكىنشى تاراپتان وسىنى كەرەك ەتكەن ادام بولمادى ەمەس پە؟! قانشاما جىل اقىماق ەركەكپەن الىسقان ايەل وسى تۇسىنەن كەيىن كوپ ۇزاماي اجىراستى.
گۇلايىمنىڭ ءتۇسى
وسى گۇلايىمنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى ۇدايى ويلانتادى. بىردە ول ءوزىنىڭ ءبىر ءتۇسى جايلى تاڭعالىپ ايتىپ بەرگەنى بار. بۇل ايان مەنى دە كوپكە دەيىن ويعا قالدىردى.
قىزداردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ كولىك جۇرگىزگەن قۇربىمىزدىڭ ءتۇسى تومەندەگىدەي ەدى.
– كۇندىز ەكەن دەيمىن. ءبىر داڭعىل كەڭ جولدا ماشيناممەن جۇيتكىپ كەلە جاتىرمىن. قايدان شىققانىم جانە قايدا بارا جاتقانىم بەلگىسىز. ءبىر كەزدە ۇزىن جولدىڭ بويىندا ءبىر نارسە قاراۋىتىپ كورىندى. جاقىنداپ كەلىپ توقتاسام, ءبىر ءداۋ كوك سيىر دوڭكيىپ ءولىپ جاتىر. قاپ مىنا سيىر ارام ءولىپ قالدى-اۋ, دەپ وكىنىپ تۇرعانىمدا, ەسىك قاتتى تارسىلداي جونەلدى.
تۇسىمنەن شوشىپ وياندىم. ەسىك قاعىپ جاتقان كورشىلەر ەكەن.
– ويباي, تۇر! ماشيناڭ ورتەنىپ جاتىر, دەيدى ولار. – اۋلاعا شىقسام ماشينام قىپ-قىزىل بولىپ لاۋلاپ جاتىر. كوز الدىمدا كولىگىم قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جانىپ كەتتى, – دەدى دوسىم.
جانە بۇل ءتۇستىڭ جورۋىن دا جولداسىمنىڭ ءوزى ايتىپ بەردى. ونىڭ الدىندا ۇلكەن ءبىر قاتەردەن امان قالعان گۇلايىم قۇداي جولىنا دەپ ءبىر مال قۇرباندىق شالۋعا دەپ نيەتتەنگەن ەكەن. بىراق اللا جولىنا اتاعان مالدى ساتىپ الىپ, قۇرباندىق شالۋعا ءتىپتى قولى تيمەيدى. وسىلايشا بۇل نيەتى كەيىنگە شەگەرىلە-شەگەرىلە, قالىس قالىپ قويعانداي بولعاندا وسى وقيعا ورىن الادى...
بەرسەڭ – قولىڭنان, بەرمەسەڭ جولىڭنان الام دەگەن وسى شىعار.
الماتى
