كۇن جىلىنىپ, ەل جاپپاي شارۋاعا كىرىسەر كەزەڭدە سۋ ماسەلەسىنىڭ جامبىلدىقتار ءۇشىن ۇلكەن شارۋاعا اينالاتىنى بار. ولاي دەيتىنىمىز, جالپى كولەمى 550 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايتىن قىرعىز جەرىندەگى كيروۆ سۋ قويماسى جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس, بايزاق, جامبىل جانە سارىسۋ اۋداندارىنداعى 64 مىڭ گەكتار جەردى جانە تاراز قالاسىنداعى بىرقاتار اۋماقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار قىرعىزستاننىڭ تالاس وبلىسى, ماناس اۋدانىنىڭ دا 17 مىڭ گەكتار جەرىن سۋمەن قامتيدى. ال قىرعىزستاننىڭ ىستىقكول وبلىسىنداعى ورتا-توكوي سۋ قويماسى جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ, قورداي جانە مويىنقۇم اۋداندارىن سۋمەن قامتيدى. تابيعاتتىڭ كەرەمەتىن تەل ەمىپ وتىرعان قوس مەملەكەت وبلىستارىنىڭ ورتاسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ دەڭگەيى قانداي؟
ساعاسى مەن جاعاسى دا ەگىز بولىپ سانالاتىن شۋ مەن تالاستىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەر ەكەنى بەلگىلى. الايدا, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى كەزدەرى بولىپ جاتقان كليماتتىق وزگەرىستەر اتالعان ەكى وزەنگە دە زاردابىن تيگىزە باستاعان. اتاپ ايتقاندا, كەلەشەكتە ولاردىڭ اعىسى 40 پايىزعا دەيىن باياۋلاۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار بار. بۇعان ارينە, ءارتۇرلى ەكولوگيالىق جانە باسقا دا جاعدايلار سەبەپ بولۋدا. دەي تۇرعانمەن, وسىنداي ەكى ەل اراسىنداعى وزەندەردى ۇتىمدى جانە جوسپارلى تۇردە پايدالانۋ قازاقستان مەن قىرعىزستان شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ترانسشەكارالىق وزەندەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى قوس وبلىستىڭ شارۋاسى شالقىپ, ىرىسى تاسي تۇسپەك.
گەوگرافيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ەلدەردىڭ ساياسي شەكارالارىن قيىپ وتەتىن 263 حالىقارالىق سۋ باسسەينى بار ەكەن. بۇل سۋ قويمالارى اۋماعىندا جەر شارىنداعى بۇكىل حالىقتىڭ 40 پايىزى تۇرادى جانە بۇل سۋ ايدىندارى بارلىق اۋىز سۋدىڭ شامامەن 60 پايىزىن قۇرايدى. حالىقارالىق باسسەيندەر 145 مەملەكەت اۋماعىن قامتىپ جاتىر. جەر شارىنداعى ادام سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق شەكارالاردى قيىپ وتەتىن سۋ اعىندارىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى دا كۇن ساناپ ارتا تۇسۋدە. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىزستانداعى ەلشىلىگى تاراپىنان حالىقارالىق سۋ باسسەينى بولىپ تابىلاتىن شۋ مەن تالاس وزەندەرى ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ويتكەنى قازاقستاننىڭ قىرعىزستانعا شەكارالاس جانە وسى ەكى وزەن بويىنداعى اۋماقتا ورنالاسقان جامبىل وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءۇشىن كوكتەم جانە جاز مەزگىلدەرىندە سۋدىڭ جەتكىلىكتى بولۋى – جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن يگىلىك پەن مولشىلىق كوزى.
سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازاقستان ەلشىلىگى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, وزەن ارناسى مەن سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋ, ماماندارمەن كەڭەسۋ سياقتى ءتيىستى جۇمىستاردى ەرتە كوكتەمنەن باستاپتى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىزستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى كارىم كوكىرەكباەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ىستىقكول وبلىسىندا ورنالاسقان ورتا-توكوي سۋ قويماسىنىڭ شۋ وزەنى ارناسىنداعى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان.
اتالعان ورتا-توكوي سۋ قويماسى باسشىلىعىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, الداعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سۋ جىبەرۋ ءۇشىن قازىرگى كەزدە سۋ قويماسىنا سۋ جيناۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قىرعىز ماماندارىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بيىل قىس مەزگىلىنىڭ گيدرومەتەورولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە وراي سۋ قويماسىن سۋمەن تولىقتىرۋ ويداعىداي بولماعان. بۇل رەتتە سۋ قويماسىنا سۋدىڭ كوچكور اۋدانىنان كەلۋى شامامەن سەكۋندىنا 25 تەكشە مەتردى قۇرايدى. ولاردىڭ باعالاۋى مەن بولجامى بويىنشا اعىمداعى جىلى مامىردىڭ باسىندا سۋ قويماسىنداعى سۋ كولەمى قازىرگى تاۋلىگىنە 2 ميلليون تەكشە مەتر جاعدايىندا, قاجەتتى 450 ميلليون تەكشە مەترگە جەتپەك جانە بۇل قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ شەكارا ماڭى وبلىستارى ديقاندارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سۋىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. وعان قوسا كوكتەمگى جاۋىن-شاشىننىڭ كوپتىگى دە فەرمەرلەردىڭ استىق ەگۋ جۇمىستارى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزادى.
وتكەن جىلدارعا شەگىنىس جاساساق, قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2000 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى مەن قىرعىز ۇكىمەتى اراسىنداعى شۋ جانە تالاس وزەندەرىندەگى مەملەكەتارالىق پايدالانىلاتىن سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىن قولدانۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالىپ, وسى قۇجات نەگىزىندە 2006 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ شۋ جانە تالاس وزەندەرىندەگى مەملەكەتارالىق پايدالانىلاتىن سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىن قولدانۋ تۋرالى كوميسسيا قۇرىلعان بولاتىن. كوميسسيانىڭ قىزمەت سالاسىنا قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا ورنالاسقان شۋ وزەنىندەگى ورتو-توكوي, شۋ وزەنىندەگى چۋمىش گيدروتورابى, تالاس وزەنىندەگى كيروۆ سۋ قويماسى سياقتى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارى كىرگەن ەدى. كوميسسيانىڭ ون جىل ۋاقىت ىشىندەگى جۇمىسى اتالعان جوبانىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ, ەكى ەلدىڭ ءتيىستى ۆەدومستۆولارى اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرى قالىپتاستى.
وسىناۋ مەملەكەتتىك جۇمىستار بۇگىندە دە جالعاسىن تاۋىپ, اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا الماتى قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىزستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ك.كوكىرەكباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, مەليوراتسيا جانە تاماق ونەركاسىبى ءمينيسترى ن.مۋراشەۆپەن كەزدەسۋى بولدى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار كيروۆ جانە ورتو-توكوي سۋ قويمالارىن سۋمەن تولتىرۋ جانە قازاقستاننىڭ جامبىل وبلىسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سۋارمالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان ەدى. وعان قوسا فيتوسانيتارلىق جانە ۆەتەرينارلىق باقىلاۋدىڭ جەكەلەگەن ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالعان جوق.
قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى سۋ ماسەلەسى ەجەلدەن بار. اسىراۋشى سالانىڭ تامىرىنا ءنار بەرەتىن سۋ قاشاندا ەل مەن جەردىڭ بايلىعى. سوندىقتان دا سۋ ماسەلەسىندە سەلقوستىق تانىتۋعا بولماي تۇر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگى بىزگە توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى ك.كوكىرەكباەۆتىڭ تالاس وبلىسىن ارالاپ, كيروۆ سۋ قويماسىنىڭ جانە تالاس وزەنى مەن باسقا دا ماڭايلاس جاعالاۋداعى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنىڭ جۇمىسىمەن ءجىتى تانىسقانىن, ساپار بارىسىندا ول قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ تالاس وبلىسىنداعى وكىلەتتى وكىلىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ك.وسمونبەكوۆپەن, سونىمەن قاتار جامبىل جانە تالاس وبلىستارىنىڭ شەكارا ماڭى سۋ شارۋاشىلىعى بىرلەستىكتەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسكەنىن جەتكىزدى.
ال قىرعىز ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كيروۆ سۋ قويماسىن تولتىرۋ اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا گيدرومەتەورولوگيالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىرشاما كەيىندەپ, 240 ميلليون تەكشە مەتر بولىپ قالعانىمەن, قازىر بۇل مولشەر 90 ميلليون تەكشە مەترگە دەيىن قىسقارعان. قازىرگى تاڭدا اتالعان سۋ قويماسىنا سەكۋندىنا 20 تەكشە مەتر سۋ اعىنى قۇيىلۋدا جانە جينالعان سۋ كولەمى 389 ميلليون تەكشە مەتردى قۇرايدى.
بولجامدار مەن ەسەپتەر بويىنشا بۇگىندە ءار تاۋلىكتە ورتاشا ەسەپپەن 2 ميلليون تەكشە مەتر سۋ قۇيىلعان جاعدايدا, اعىمداعى جىلى مامىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي سۋ قويماسىنداعى سۋ كولەمى قاجەتتى 400-410 ميلليون تەكشە مەترگە جەتۋى ءتيىس. ال سۋ قويماسىنا جينالاتىن سۋدىڭ مۇنداي كولەمى قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ شەكارا ماڭى وبلىستارى شارۋالارىنىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
