الەم يادرولىق سوعىس اپاتىنىڭ الدىندا تۇردى. شيەلەنىس اقش-تىڭ بوستاندىق ارالىنا باسىپ كىرۋدى كوزدەگەن «مانگۋست» وپەراتسياسىنان باستالعان بولاتىن. ال كسرو وعان جاۋاپ رەتىندە «انادىر» اتتى اسكەري جوسپار جاساپ, كۋباعا ءوزىنىڭ قۋاتتى راكەتالارىن اپارىپ ورناتۋعا شەشىم قابىلداعان ەدى. ءسويتىپ سول جىلدىڭ شىلدەسىندە كاريب تەڭىزى اكۆاتورياسىنا قاراي كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ العاشقى توبى جاسىرىن تۇردە جىبەرىلگەن-ءدى. «انادىر» وپەراتسياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى ونىڭ وتە قۇپيا جاعدايدا جۇرگىزىلگەندىگىندە دەر ەدىك.
قارسى جاق يادرولىق زاريادى بار كەڭەس راكەتالارىنىڭ ءوز ىرگەسىندەگى ەل – كۋبانىڭ ستارتتىق الاڭىندا تۇرعانىن 4 اي وتكەن سوڭ عانا كورىپ, قاتتى ابىگەرگە تۇسكەن. بارماعىن تىستەگەن اقش اسكەري ۆەدومستۆوسى باسشىلارى بۇعان جاۋاپ رەتىندە «يۋپيتەر» اتتى ءوز وقتۇمسىقتارىن تۇركيا اۋماعىنا ورنالاستىرىپ, كسرو-عا باعىتتاپ قويۋعا پارمەن بەرگەن. سودان ن.حرۋششەۆ پەن دج.كەننەدي 10 كۇن بويى كەز كەلگەن ساتتە باسىپ قالۋعا دايىن بولۋ ءۇشىن ساۋساقتارىن «قىزىل تۇيمەدە» ۇستاپ وتىرعان.
كاريب داعدارىسى دەگەنىمىز مىنە, وسى ەدى. وعان سول كەزدەرى ءارتۇرلى كەمەمەن ۇستىلەرىنە جاي ازاماتتىق كيىم كيگەن, قولدارىندا تۋريست, اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى, جۇمىسشى, وقىتۋشى دەگەن قۇجاتى بار 44 مىڭعا جۋىق كەڭەس وفيتسەرلەرى مەن جاۋىنگەرلەرى جىبەرىلگەن-ءتىن. ءبىز جوعارىداعى ءوزىمىز ايتقان «جات جەردە» اتتى ماقالامىزدا سول جاعدايدى بايانداپ, ولارمەن بىرگە قازاق ۇلاندارىنىڭ دا بولعاندىعىن, سولاردىڭ ءبىرى قاراعاندىلىق ەلس مۇقاتوۆتىڭ كۋبا جەرىندەگى تاعدىرىن ايتقانبىز. وسىنى وقىعان مۇقان سابىروۆ اتتى ازاماتتىڭ كوپ كەشىكپەي جامبىل وبلىسىنان رەداكتسياعا تەلەفون سوققانى ەسىمىزدە. «ونداي ادامدار بىزدە دە بار, – دەگەن بولاتىن سوندا ول كىسى. – مۇمكىندىك تۋىپ جاتسا, كەلىپ قايتىڭىز. جولىقتىرامىز». «جارايدى, – دەپ جاۋاپ بەرگەنبىز بۇعان. – جاعدايعا قاراپ كورەيىك».
...ەندى مىنە, سول تاقىرىپتى زەرتتەپ كورۋ ءۇشىن مويىنقۇمدا وتىرمىز. اڭگىمە يەسى – سەمباي ابدىقادىروۆ ەسىمدى قاريا. 1939 جىلى وسىنداعى كومينتەرن بولىمشەسىندە ومىرگە كەلگەن ول 1957 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرەدى. سودان سوڭ اۋپارتكومدا تەحنيكالىق حاتشى, ۇجىمشار كومسومول كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى بولادى. ءوستىپ جۇرگەندە ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ, لەنينگراد اسكەري وكرۋگىنە بارىپ تۇسەدى دە سونداعى جالپى اسكەري بولىمدە قىزمەت اتقارادى. ەلگەزەك قيمىلى, تارتىپتىلىگى جانە توزىمدىلىگىن بايقاعان باسشىلار ونى از ۋاقىت ىشىندە-اق ۆزۆودتاعى اعا بارلاۋشى دارەجەسىنە كوتەرىپ, ەفرەيتور اتاعىن بەرەدى. پارتيا مۇشەلىگىنە كانديداتتىققا قابىلداپ, ۇلگىلى قىزمەتى ءۇشىن ەلىنە قىسقا مەرزىمدى دەمالىسقا جىبەرەدى.
– اسكەري بولىمگە قايتىپ كەلگەنىمدە, – دەيدى اقساقال, – كۇن سايىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, انكەتا تولتىرتۋ باستالدى. 3-4 ادامدىق كوميسسيا كۇتپەگەن جەردەن شاقىرىپ الادى دا: «قيىن جاعداي بولا قالسا, وعان دايىنسىزدار ما؟ – دەگەن سۇراقتىڭ استىنا الادى. قارسى جاۋاپ بەرۋگە قاۋقار قايدا؟ سول كەزدەگى پاتريوتيزم رۋحىمەن: «وتان امىرىنە ءازىرمىز! بەرىلگەن بۇيرىقتان باس تارتپايمىز!» – دەيمىز تاق-تاق ەتىپ.
سودان جارتى اي وتكەن سوڭ جورىق دابىلى قاعىلدى دا ءبىز سولتۇستىككە قاراي بەت الدىق. ءتۇنى بويعى جولدى جابىق جۇك ماشيناسىنىڭ ۇستىندە وتكىزگەنىمىز ەسىمدە. تاڭ اتقاندا: «كەلدىك. ساپقا تۇرىڭدار!» – دەگەن سوزبەن جەرگە ءتۇسىپ قاراساق, تەڭىز جاعاسىنداعى ۇلكەن پورتتا ەكەنبىز. قارسى الدىمىزدا تولقىنمەن تەربەتىلىپ, تۇمسىعىندا «المەتەۆسك» دەگەن جازۋى بار ءۇش قابات ءۇيدىڭ بيىكتىگىندەي اپپاق الىپ جولاۋشىلار كەمەسى تۇر. توڭىرەگىندە ۇلكەندى-كىشىلى بارجالارعا جۇك تيەپ جاتقان ۇزىن مويىن كراندار كورىنەدى. وسىلارعا اڭتارىلا قاراپ تۇرعانىمىزدا, الدىمىزداعى كەمەنىڭ ءبۇيىرى اشىلىپ, ونىڭ ءبىر بولىك قابىرعا تەمىرى ەكى ورتاعا «كوپىر» بولىپ تۇرا قالدى. سول-اق ەكەن كومانديرلەرىمىز كولونناداعى پت-76 تانكىلەرى مەن ۋرال زيس-كە ورناتىلعان زپۋ-2 قوندىرعىلارىن الگى «وتكەلمەن» تريۋمگە كىرگىزۋگە بۇيرىق بەرە باستادى.
سەمباي اقساقال وسى جەرگە كەلگەندە ءسال ءۇنسىز قالدى. ءسويتتى دە ويىن جيناقتاپ الىپ, اڭگىمەسىن قايتا جالعادى. ودان ۇققانىمىز: جاۋىنگەرلەر كەمەگە تيەلىپ بولعان سوڭ, بۇلارعا پولك كومانديرى كەلەدى. امەريكان يمپەرياليزمى, ونىڭ ادامزاتقا جاساپ وتىرعان ز ۇلىمدىعى جونىندە ءزىلدى ءسوز قوزعايدى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە ولاردىڭ جاس مەملەكەت كۋبانى باسىپ الماق بولىپ وتىرعان ارام پيعىلىن ايتادى. كەڭەس وداعىنىڭ بۇعان ەشۋاقىتتا دا جول بەرمەيتىنىن, بوستاندىق ارالى تۇرعىندارىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قانداي دا قيمىلدان باس تارتپاي جاردەمدەسەتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. سونىڭ ناقتى دالەلى رەتىندە پارتيا, ۇكىمەتتىڭ ۇيعارىمىمەن وزدەرىنىڭ مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى بەيبىتسۇيگىش ەل – كۋبا حالقى الدىنداعى ينتەرناتسيونالدىق بورىشتارىن وتەۋگە اتتاناتىندارىنان حاباردار ەتەدى.
اسكەري باسشىلىقتىڭ ايتقانى – زاڭ. ولاردىڭ بەرگەن بۇيرىعى تالقىلانبايدى. ورىندالادى. وسى قاعيدا بويىنشا جيىننان كەيىن بۇلاردان جالپى كايۋتاداعى ارناۋلى بولىمگە بارىپ, وزدەرىنىڭ قۇجاتتارى مەن جەكە زاتتارىن وتكىزۋ تالاپ ەتىلەدى. سودان سوڭ ۇستەرىندەگى اسكەري فورمالارى جينالىپ الىنىپ, ونىڭ ورنىنا ارقايسىسىنا شولاق جەڭ جەيدە, كەڭ بالاق شالبار, تەبەتەي تاقيالار مەن كەنەپ تۋفلي سياقتى جازدىق كيىمدەر ۇلەستىرىلەدى. جاۋىنگەرلەر وسىنداي قاربالاس جۇمىستاردان سوڭ عانا بارىپ سىرتقا شىققاندا, وزدەرى مىنگەن كەمەنىڭ ەكپىندەي ءجۇزىپ, جاعالاۋدان الدەقاشان ۇزاپ كەتكەندەرىن, ماياك مۇناراسىنىڭ مۇلدەم ارتتا قالىپ, ۇلكەن تەڭىز ايدىنىنا شىققاندارىن كورەدى.
– كەمەدەگى كۇندەلىكتى ومىرلەرىڭىز... وعان قالاي قالىپتاستىڭىزدار؟ مۇحيتتاعى سۋ جولى... قانداي مارشرۋتپەن جۇردىڭىزدەر؟ وسى ساپار كەزىندە كۇتپەگەن جاعداي, وقىس وقيعاعا كەزدەسىپ قالعان جايتتار بولدى ما؟
– ءبىزدىڭ كەلە جاتقان جەرىمىز بالتىق تەڭىزىنىڭ اۋماعى ەكەن, – دەدى بۇعان سەمباي اقساقال. – كەمەمىز ونىمەن ءجۇزىپ وتىرىپ ۇيلەرى گوتيكالىق ستيلمەن سالىنعان پورتتى وراعىتىپ ءوتتى. «شۆەتسيا», – دەستى كومانديرلەرىمىز. ودان سوڭ كوزىمىزگە ورتا عاسىردان قالعان قورعاندارى بار جاعالاۋ كورىندى. بۇل دانيا ەكەن. وسىلايشا لا-مانش بۇعازىنا كەلىپ جەتتىك تە اتلانت مۇحيتىنا شىقتىق. كورەتىنىمىز – ءبىرىن-ءبىرى باسا كوكتەي العا ۇمتىلعان تاۋداي تولقىندار. ولارمەن بىرگە جارق-جۇرق ەتىپ اۋاعا سەكىرگەن اقباۋىر اكۋلالار... باسقا ەشتەڭە جوق. توڭىرەك شەتسىز دە شەكسىز سۋ ايدىنى...
ال ەندى وسى ساپارداعى كۇتپەگەن جاعداي دەگەنگە كەلەر بولساق... ءيا, وسىلايشا 10 كۇن وتكەن. كەلەسى تاۋلىكتە: «الىستان ۇشاق كورىنەدى», – دەگەن حابار ءتيدى قۇلاعىمىزعا. ونى ەستىسىمەن كومانديرلەرىمىز نەگىزگى قۇرامعا كايۋتالاردان شىقپاۋعا بۇيرىق بەردى دە قالعان توپتى سونىڭ الدىنداعى ساياسي ساباقتا جاتتىعىپ, پىسىقتالعان كوز الداۋ كەيپىنە كوشىردى. اتاپ ايتقاندا پالۋبادا ءبىرىمىز گازەت وقىپ وتىرعان تۋريست, ەكىنشىمىز دومينونىڭ قىزىعىنا بەرىلگەن اسپاز, ءۇشىنشىمىز اۋناقشىعان مۇحيت كورىنىسىن پولوتنوعا ءتۇسىرىپ جاتقان سۋرەتشى, ءتورتىنشىمىز كۇنگە قىزدىرىنىپ ماۋجىراعان جولاۋشى بەينەسىندە ءار جەرگە شاشىراپ وتىرا قالدىق. جاقىنداعاندا بايقادىق, اۋەدە ويقاستاعان اقش-تىڭ قوس موتورلى اسكەري ۇشاعى ەكەن. ول تومەن قاراي ەكى رەت ءشۇيىلىپ كەلدى دە كولىگىمىزدىڭ جولاۋشىلار كەمەسى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ, ونداعى ءبىزدىڭ قول بۇلعاعان بەيقام كەيپىمىزدى كورىپ, كەرى قايتىپ كەتتى.
اڭگىمەنى بۇدان ءارى جالعار بولساق, كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مىنگەن «المەتەۆسك» جولاۋشىلار كەمەسى كاريب تەڭىزىنە 14 كۇن دەگەندە كەشتەتە جەتىپ, كۋبا جاعالاۋىنداعى شاعىن پورتقا زاكىر تاستايدى. كەيىپكەرىمىز كەيىن بارىپ بىلسە, بۇل سانتا-كلارا قالاسى ەكەن. مىنە, وسى جەردە ولاردى بوستاندىق ارالىنىڭ تۇرعىندارى شات-شادىمان جۇزبەن قارسى الادى. فيدەل كاستروعا ۇقساتىپ ساقال قويىپ, يىقتارىنا اۆتومات اسىنعان حالىق جاساعىنىڭ جىگىتتەرى تراپپەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان سەمباي سەكىلدى زامانداستارىنا قول بەرىپ, سيگار سىيلاسا, قارتتارى بانان مەن كوكوس جاڭعاعى بار سەبەتتەرىن كوتەرىپ الدارىنان شىعادى. پورتتاعى وسىنداي ءىڭىر قاراڭعىلىعىنداعى دابىر-دۇبىرمەن بىرگە كەمە تريۋمىنە تيەلىپ اكەلگەن تانكتەر مەن اۆتوماشينالار دا جاعالاۋعا جەدەلدەتىلىپ شىعارىلا باستايدى. كولوننا ورنىنان قوزعالعاندا, كەڭەس جاۋىنگەرلەرى تاعى ءبىر كوڭىل تولقىتارلىق جاعدايدىڭ كۋاسى بولادى. ءتۇن ورتاسىنان اۋىپ كەتسە دە قالا حالقى ۇيىقتاماپتى. جاسىنان جاسامىسىنا دەيىن كوشەگە شىعىپ, قۋانا قول بۇلعاپ تۇر. ءسويتىپ ورتالىق الاڭنان وتكەنشە-اق بۇلاردى گۇل شوقتارىنا كومىپ تاستايدى. وسىنداي قوشەمەتپەن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان پولك ورماندى القاپقا كەلىپ كىرەدى. سويتەدى دە كەلەسى كۇننەن باستاپ وندا ترانشەيالار قازىپ, پت-76 تانكتەرى مەن زپۋ-2 قوندىرعىلارى ورناتىلعان ۋرال زيس ماشينالارىن جاسىراتىن بەكىنىستەر سالا باستايدى. كوپ كەشىكپەي سول جەردەن گارنيزون شتابى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن بۇيرىق كەلەدى. سودان سەمباي ابدىقادىروۆ قىزمەت ەتەتىن پولك 4 اي وسى جۇمىسپەن شۇعىلدانادى. ودان كەيىنگى 3 اي اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان كۋبا جاستارىن پت-76 تانكىسىن جۇرگىزىپ ۇيرەتۋگە كەتەدى.
– ماعان قويار كەلەسى ساۋالىڭدى ايتپاي-اق ءتۇسىنىپ وتىرامىن قاراعىم, – دەدى وسى اراعا كەلگەندە قاريا. – ول: «بۇل ەل سوعىس جاعدايىندا بولعاندىقتان, وندا تاسىر-تۇسىر اتىستى باستان كەشىردىڭىز بە, جەر دۇنيەنى كۇڭىرەنتكەن زەڭبىرەك ءۇنىن ەستىدىڭىز بە؟» – دەگەن سۇراقتار عوي. جوق, قۇدايعا شۇكىر, ءبىز تۇرعان ايماق وندايدان امان بولدى. راس, اپتا سايىن گارنيزوندا اسكەري دابىل قاعىلاتىن. ارتىنان مۇنىڭ ءبارى تەكسەرۋ ءۇشىن ەكەنى ايتىلىپ, جاۋىنگەرلەر كازارمالارعا قايتا ورالاتىن. ال, بىراق... ءيا, بىراق تەڭىز جاعاسىندا ءتۇرلى قاقتىعىستار بولىپ جاتتى. ول ارعى بەتتەن ءتۇن جامىلىپ كەلىپ, كۋبا جەرىندە تۇراقسىزدىق جاعدايىن ورناتۋعا تىرىسقان جالدامالىلارعا قارسى شايقاس ەدى. وسىلاردى ۇزىنقۇلاقتان ەستىپ جاتساق, اقش-تىڭ كۋبا اۋە كەڭىستىگىن بۇزعان U-2 بارلاۋشى ۇشاعىنىڭ بانەس ەلدى مەكەنى ماڭايىندا اتىپ تۇسىرىلگەنى تۋرالى سۋرەتتى كوزىمىزبەن كوردىك. بۇل «گرانما» گازەتىندەگى فيدەل كاسترو باستاعان ۇكىمەت ادامدارىنىڭ قۇلاعان جاۋ ۇشاعى جانىندا بەينەلەنگەن فوتو بولاتىن.
ساياسي ساباقتا مۇنى كۋبا قىرعيلارى اتىپ ءتۇسىردى دەپ ناسيحاتتاپ جاتتى. ال شىن مانىندە بۇل كەڭەستىك سايىپقىرانداردىڭ ءىسى ەدى. نەگە دەسەڭىز, U-2 بارلاۋشى ۇشاعى 24 شاقىرىم بيىكتىكتە مانەۆر جاساپ كەلە جاتقان. ونداي قاشىقتىققا فيدەل زەنيتكالارىنىڭ وعى ەشۋاقىتتا جەتە المايتىن. بۇعان تەك سول كەزدەگى بوستاندىق ارالىنا ورناتىلعان كەڭەستىك رەاكتيۆتى قوندىرعىلاردىڭ عانا مۇمكىندىگى بار ەدى. «نەگە؟» دەيسىزدەر عوي. 1960 جىلعى پاۋەرس وقيعاسىن ەسكە الايىقشى. يراننان ۇشىپ شىعىپ, كسرو-نىڭ باتىس بولىگىن باسىپ ءوتىپ, نورۆەگياداعى ناتو اەرودرومىنا بارىپ قونباقشى بولعان ول سۆەردلوۆسكىگە جەتە بەرگەندە اتىپ ءتۇسىرىلدى عوي. سونداعى بارلاۋشى ۇشاق وسى U-2, ال ونى اۋەدەگى 22 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتان قۇلاتقان پريۆولجە اسكەري وكرۋگىندەگى رەاكتيۆتى قوندىرعىدان جىبەرىلگەن سنارياد بولاتىن. وسىنى جاقسى بىلەتىن امەريكالىق اسكەري ساراپشىلار كۋبا اسپانىنداعى جوعارىداعى جاعدايدان كەيىن كادىمگىدەي سەسكەنىپ قالعانى بار. سول ءىش جيۋدىڭ ارتى جىلىمىققا ۇلاسىپ, كاريب داعدارىسىنىڭ بەيبىت تۇردە شەشىلۋىنە جول اشىلا باستادى.
– جوعارىداعى اڭگىمەلەرىڭىزدىڭ اراسىندا ءسىز كۋبا جەرىنە كەلگەننەن باستاپ ونداعى حالىق جاساعى مۇشەلەرىمەن بىرگە قۇرىلىس سالعاندارىڭىزدى, سول ەل جاۋىنگەرلەرىن تانك جۇرگىزۋگە ۇيرەتكەندەرىڭىزدى ايتىپ قالدىڭىز. سوندا...
– ءبىر-بىرلەرىڭىزدى قالاي تۇسىندىڭىزدەر دەيسىڭ عوي. ونىڭ ءبارى اۋدارماشىلار ارقىلى جۇزەگە اسقان شارۋالار شىراعىم. ءبىر ۆزۆودتا ءبىر ءتىلماش قىزمەت ەتتى دەسەم ەش قاتەلەسپەيمىن. ولار دا سول كەزدەگى ءبىز سياقتى ورىمدەي جاستار بولاتىن. كوبى ماسكەۋدىڭ پاتريس لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى ەدى. ماسەلەن, بىزگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن ميگەل ەسىمدى جىگىت وسى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ازامات-تىن.
– كۋباداعى ءوزىڭىز قىزمەت ەتكەن پولك كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ سونداعى شەكتەۋلى كونتينگەنتى عوي. ىقتيمال سوعىس ايماعىنداعى وسى قارۋلى قۇرىلىمدا وزىڭىزدەن باسقا قازاقتار, قازاقستاندىق باسقا ۇلت وكىلدەرى بولدى ما؟ بولسا ولار كىمدەر ەدى؟ سودان سوڭ... ءيا, سودان كەيىن ەلگە قاشان ورالدىڭىزدار. قايتار جولدا ەشقانداي «وديسسەي وقيعالارى» بولعان جوق پا؟
– وندا ءبىزدىڭ ەل ازاماتتارى نەگە بولماسىن, بولدى. ولار: جامبىل وبلىسىنان كەرەي, قوستانايدان قانات, تالدىقورعاننان پەرنەبەك دەگەن جىگىتتەر ەدى. كەرەيمەن 70-80-جىلدارى وبلىس ورتالىعىنا بارعانىمدا كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ ءجۇردىم. جول جوندەۋ مەكەمەسىندە «ك-700» تراكتورىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەدى. ءاسيا اتتى زايىبى, نۇرجان دەگەن بالاسى بولدى. 90-جىلداردان بەرى حابارسىزبىن. ال قوستانايداعى قانات پەن تالدىقورعانداعى پەرنەبەكتى اسكەردەن ورالعاننان كەيىن كورگەنىم جوق. كۋبادا بۇلاردان باسقا الەكساندر زاۆەرتاەۆ, اناتولي كولباس دەگەن جولداستارىم دا بولدى. ولار وسى مويىنقۇمنىڭ جىگىتتەرى-ءتىن. ەلگە كەلگەن سوڭ ارالاسىپ تۇردىق. جاقسى قارىم-قاتىناستا عۇمىر كەشتىك.
...ءجا, اڭگىمەمدى اياقتايىن. 1963 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا گارنيزوندا ۇلكەن جيىن بولدى. وندا گاۆانادان ۇكىمەت ادامدارى كەلىپ, بىزگە راحمەت ايتتى. پولكىمىزداعى ءبىراز وفيتسەرلەر مەن جاۋىنگەرلەرگە العىس حات تاپسىردى. ولاردىڭ اراسىندا كىشى سەرجانت مەن دە بار بولىپ شىقتىم. ەرتەسىندە ەلگە قايتاتىنىمىز تۋرالى حابار ەستىدىك. قۋانىشىمىزدا شەك جوق. كومانديرىمىزبەن بىرگە سول كۇنى كۋبا استاناسىنا بارىپ, ەكى كۇن قالا ارالادىق دەيسىڭ. قولىڭا ۇستاپ كور, قاراعىم. مىناۋ سول ساياحاتىمىزدان قالعان بەلگى.
سەمباي اقساقال وسى سوزدەردى ايتتى دا بولمەدەگى كىتاپ سورەسىنەن ءبىر سۋۆەنيردى الدى. بىردەن بايقادىم, ۇلۋتاس. كادىمگى تەڭىز جاندىگىنىڭ قابىرشاعى. كۋبالىقتار مۇنى مۇحيت جاعالاۋىنان جيناپ الىپ, ولاردىڭ ىشىندەگى قىزىق كەيىپتەگى, ءتۇرلى پىشىندەگى تاس قابىقتاردى وڭدەيدى. ءسويتىپ تۋريستەرگە سىيكادە ەتىپ ساتادى. مۇنى بىلەتىنىم, جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ 1985 جىلى ماسكەۋدە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ءحىى فەستيۆالىندە رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە «كوسموس» پاۆيلونىنداعى 111 ەلدىڭ قولونەر بۇيىمدارى قويىلعان ىنتىماقتاستىق بازارىندا بولعانىم بار. سوندا كۋبا كورمە سالونىنداعى حوسە لۋيس ەسىمدى ساتۋشى جىگىت مەنىڭ قۇلاعىما قۇيتاقانداي ۇلۋتاستى قايتا-قايتا توسىپ, شالا ورىسشاسىمەن: «نە ەستىدىڭىز؟» – دەپ جىمىڭداي كۇلگەنى ءالى كوز الدىمدا. «جەلدىڭ گۋىلىن, وزەننىڭ گۇرىلىن, تەڭىزدىڭ شۋىلىن», – دەپ جاۋاپ بەرگەنمىن وعان. شىنىندا دا سولاي ەدى. ول ۇلۋتاستىڭ ىشىنەن سوندا ۋىلدەگەن ءبىر عاجايىپ دىبىس شىققان.
سول ەسىمە ءتۇسىپ, اقساقال قولىما ۇستاتقان ۇلۋتاستى قۇلاعىما توستىم. وسىدان 33 جىل بۇرىنعى ەستىگەن تانىس دىبىس. ۋىلدەگەن جەل, گۇرىلدەگەن وزەن شۋىلداعان تەڭىز ءۇنى... «بىلەدى ەكەنسىڭ عوي», – دەپ كۇلدى قيمىلىمدى قاداعالاپ وتىرعان قاريا. ء«يا, حابارىم بار», – دەدىم جىميىپ ءۇي يەسىنە. ءسويتتىم دە 1985 جىلعى ماسكەۋ وقيعاسىن ايتتىم. ال ول كىسى ءوز كەزەگىندە كۋبادان الىپ كەلگەن ۇلۋتاس تاريحىنان سىر شەرتتى. بۇل اڭگىمەدەن ۇققانىم, ەرتەڭ ەلگە قايتامىز دەپ گاۆانادا دۇكەن ارالاپ جۇرگەن بۇلار ساتۋشى قىزبەن تانىسىپ قالادى. قوشتاساردا بويجەتكەنگە ءبىر جاۋىنگەر ەستەلىككە پيلوتكاسىنداعى قىزىل جۇلدىزدى, ەكىنشىسى كەۋدەسىندەگى ۆلكسم دەگەن جازۋى بار كومسومول زناچوگىن بەرەدى. بۇعان ريزا بولعان ساتۋشى سەمباي اعامىز باستاعان جاۋىنگەرلەرگە ءبىر-ءبىر ۇلۋتاس سۋۆەنيرىن سىيلايدى. مىنا سىيكادە مىنە, سول ەكەن.
...سودان ءبىر اپتادان كەيىن كەيىپكەرىمىز قىزمەت ەتەتىن پولك جاۋىنگەرلەرى ەلگە قايتادى. سولاردىڭ ءبىرى سەمباي اعا ابدىقادىروۆ مويىنقۇمعا كەلىسىمەن بىردەن وسىنداعى كوكتەرەك كەڭشارىنداعى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتەدى. ۋاقىت وتە كەلە اۋداندىق ء«بىلىم» قوعامىندا جاۋاپتى حاتشى, اۋپارتكومدا نۇسقاۋشى قىزمەتىن اتقارىپ, جامبىل كەڭشارىندا پارتورگ بولادى. ودان كەيىن تالدىوزەكتە اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى, حانتاۋ كەڭشارىندا جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە ىزگى ءىز قالدىرىپ, زەينەتكە شىعادى.
– مۇندا كەلگەنىڭ, قولداعى قۇجاتتى كوزبەن كورىپ, اڭگىمەلەسكەنىڭ جاقسى بولدى قاراعىم, – دەدى كەتەرىمدە سەمباي اقساقال. – كسرو كەزىندە وتتى نۇكتەلەر دەپ اتالاتىن شەت جەرگە بارعان وتانداستارىمىز ونشا كوپ ەمەس قوي. سولاردى كوزى ءتىرى كەزىندە ىزدەپ تاۋىپ, سويلەسىپ قالساڭدار قانداي عانيبەت بولار ەدى. ماسەلەن ەگيپەت, انگولا, ۆەتنامدا اسكەري قىزمەت اتقارعان قانداستارىمىزدىڭ ءومىرى... ايتىلماعان تاعدىر, اشىلماعان ەرلىك پاراقتارى عوي بۇلار.
«...جانە جازىلماعان تاريح بەتتەرى دە», – دەدىم مەن ىشتەي كۇبىرلەپ.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى,
مويىنقۇم اۋدانى
