قاراپ وتىرساق, ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بارىسىنداعى جۇمىستاردىڭ بارلىعى قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەكەن. بۇل ورايدا ەڭبەك ادامىنىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعى مەن ساپالى ءبىلىمى, بىلىكتىلىگى مەن تاجىريبەسى ەلiمiزدiڭ باعا جەتپەس نەگىزگى بايلىعى دەسەك ارتىقتىق ەتپەس. سوندا ادام بويىنداعى وسىناۋ الەۋەتتەردى قالاي ارتتىرامىز؟ مەملەكەتتىڭ تىرەگى ءھام نەگىزى حالقى دەسەك, وسىناۋ ەڭبەك ادامدارىنىڭ لايىقتى ءبىلىم الۋىنا, الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا, بولاشاققا سەنىمىنىڭ نىعايۋىنا نەگىزدەلگەن ناقتى باعىت-باعدار قاجەت ەكەندىگى انىق.
وسى تۇرعىدان العاندا «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن» دەر كەزىندە جولدانعان ۇندەۋ دەر ەدىم. ويتكەنى ونداعى ماڭىزدى الەۋمەتتىك باستامالاردى تولىق جۇزەگە اسىرۋ «الەۋمەتتىك مەملەكەت» تۋرالى كونستيتۋتسيالىق نورمانى جاڭا, ناقتى مازمۇنمەن بايىتا تۇسەدى. ياعني اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ كورسەتىلگەنىن ەسكەرسەك, بۇل باستامالار ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ جولىنىڭ نەگىزىن ايقىندايتىن باستى ۇستانىمى بولماق.
الەمدىك تاجىريبەدە الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ باستى باعدارى – الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن ادام قۇقىقتارىنىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن ماقسات ەتە وتىرىپ, حالىقتىڭ جاعدايىن جان-جاقتى قورعاۋ, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. بۇل تۇرعىدا مەملەكەتىمىزدىڭ قوعاممەن قازىرگى تاڭداعى بايىپتى دا تىعىز قارىم-قاتىناسىن ەلدىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە دامۋىنىڭ باستى كورسەتكىشى دەۋگە بولادى. ياعني قازاقستاندى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ماڭىزدى بولشەگى رەتىندە الىپ قاراساق, ەلباسىنىڭ بەلەستى كەزەڭدەگى باستامالارى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكاعا ءتيىمدى ۇلەسىنىڭ ارتۋىنا, جۇمىسسىزدىقتىڭ ازايۋىنا جانە جۇرتشىلىقتىڭ پايدالى جۇمىسپەن قامتىلۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. بۇل باستامالاردىڭ تولىق جۇزەگە اسۋى ەكونوميكامىزدىڭ بارلىق سالاسىن وڭ كورسەتكىشكە جەتكىزەرى انىق. ەندى وسى الەۋمەتتىك باستامالاردىڭ باستى باعدارى قانداي؟ ولاردىڭ ناتيجەلى تۇردە جۇزەگە اسۋى ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار اتقارىلۋى ءتيىس؟
ماسەلەن, ء«اربىر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن بەرۋ» اتتى ءبىرىنشى باستاماعا ساي «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ ۇسىنىلدى. بۇل جاعدايدا ءار قازاقستاندىق ازامات جىلدىق ءوسىمى 7 پايىزدان اسپايتىن, باستاپقى جارناسى 20 پايىزعا دەيىن, 25 جىل مەرزىمگە نەسيە الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىندىعى كورسەتىلگەن. قولدانىستاعى نەسيە الۋ شارتتارىنا قاراعاندا بۇل باستامانىڭ بەرەرى مول, حالىقتىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىنە ساي كەلەدى. ەلىمىزدە العاش رەت جۇزەگە اسىرىلاتىن وسىناۋ اۋقىمدى باستاما مىڭداعان وتباسىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, قۇرىلىس نارىعىن, ونەركاسىپتىك جانە لوگيستيكالىق نارىقتى جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. سونداي-اق بانك جانە قور سەكتورلارىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ال باسپانا ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلگەن جۇمىسشى ءوز جۇمىسىن ساپالى ورىندايتىندىعى ءسوزسىز. دەسەك تە, بۇل باستاما رەسمي تابىسى بار ازاماتتارعا ارنالعان. وسى سەبەپتى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋى بولاشاق نەسيە الۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تۇراقتى بولۋىن تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, ەڭبەككەر ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالسا, نەسيەنى قالاي تولەيدى؟ ياعني ۇكىمەت تاراپىنان ەلىمىزدەگى بانكتەرمەن الدىن الا كەلىسىمدەر ازىرلەنىپ, قولايلى شارتتار جاسالعانى ءجون. بۇل تۇرعىدا كاسىپوداقتار دا ۇجىمدىق شارتتار جاساۋ نەگىزىندە ەڭبەككەرلەردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تۇراقتى بولۋىنا كۇش سالاتىن بولادى. ماسەلەن, ەڭبەكاقىنىڭ ۋاقتىلى تولەنۋى, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋى ماسەلەلەرىنە ءجىتى كوڭىل بولىنەدى.
پرەزيدەنتتىڭ جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ تۋرالى ەكىنشى باستاماسى جۇمىسشىلار ءۇشىن دە, جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن دە ماڭىزدى قادام. ماسەلەن, 2019 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ سالىق جۇكتەمەسى 10 ەسەگە تومەندەتىلمەك. ياعني 25 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە جەتپەيتىن مولشەردە جالاقى الاتىندارعا سالىناتىن جەكە تابىس سالىعى ازايتىلادى. ولار 1 پايىز عانا تابىس سالىعىن تولەيتىن بولادى. ەلباسىنىڭ وسى باستاماسىنىڭ ارقاسىندا 2 ميلليوننان استام ازاماتقا قولايلى جاعداي جاسالماق. بۇل ارقىلى ەلىمىزدەگى جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگi مولشەرi كوتەرىلىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيىنىڭ باسەڭدەيتىنىنە سەنىمىم مول.
سونداي-اق ەلباسىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحاناداعى جاعدايىن جاقسارتۋ جايىنداعى ءۇشىنشى باستاماسى جاس بۋىن ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىكتەرگە جول اشارى ءسوزسىز. بۇل باستاماعا سايكەس 2018-2019 جىلدارى جىل سايىن بولىنەتىن 54 مىڭ گرانتتىڭ ۇستىنە قوسىمشا 20 مىڭ گرانت بەرىلەتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە 11 مىڭ گرانت تەحنيكالىق ماماندىقتاردى قامتيدى. ۇلى پەداگوگ احمەت بايتۇرسىنوۆ «جاستاردىڭ وقۋ-تاربيە جۇمىسى تۇزەلمەي, جۇرت ءىسى تۇزەلمەيدى» دەپ اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگىنىڭ كىلتى جاستاردىڭ قولىندا ەكەنى انىق. ال 20 مىڭ گرانت دەگەنىمىز نە؟ بۇل – كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن كاسىبي بىلىكتى ماماندار. اتالعان باستاما ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ ازايۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن حالىق سانى 9 ميلليونعا جۋىق ادامدى قۇرايدى. ولاردىڭ 28 پايىزى ورتا بىلىممەن شەكتەلگەن. ال جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ 32 پايىزى مەكتەپتەگى بىلىممەن ءجۇر. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان 2 ميلليوننان استام ازاماتتىڭ جارتىسىنىڭ, ياعني 49 پايىزىنىڭ كاسىبي ءبىلىمى مەن ەڭبەك داعدىسى جوق. اتالعان كورسەتكىشتەردىڭ ايىرماشىلىعى كوزگە ايقىن كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟! ياعني جاستاردىڭ وقۋى ءۇشىن قوسىمشا گرانتتار ءبولۋ باستاماسى وسىنداي اۋقىمدى ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ويتكەنى جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ مۇمكىندىگى قاشاندا جوعارى. سونىمەن قاتار ءۇشىنشى باستامادا 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالۋ قاراستىرىلعان. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان كەزىمدە بايقاعانىم, جاتاقحانامەن قامتىلعان ستۋدەنتتەردىڭ وقۋعا قابىلەتى جاقسى, ىنتاسى جوعارى بولادى. ولار وزگە قالادا جۇرسە دە, تۇرمىستىق جاعدايعا الاڭدامايدى. وسى سەبەپتى بۇل باستامانىڭ ءبىلىم سالاسىنا بەرەرى كوپ دەپ ويلايمىن.
ال ەلباسىنىڭ ءتورتىنشى باستاماسى 2018 جىلدىڭ وزىندە شاعىن نەسيە بەرۋدىڭ ۇلەسىن قوسىمشا 20 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەيدى. بۇل دەگەنىمىز – شاعىن بيزنەسكە, قاراپايىم اۋىل شارۋاسىنا, اۋىلعا دەگەن ۇلكەن كومەك, ەلەۋلى قولداۋ. ياعني قوسىمشا جۇمىس كۇشىن ارتتىرۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولادى. شالعاي جەردەگى اۋىل تۇرعىندارى جەكە ىستەرىن باستاۋعا مۇمكىندىك الادى.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ 5 قالاسىن گاز جەلىسىمەن قامتۋ بويىنشا بەسىنشى باستاما ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-احۋالىنا وڭ ىقپالىن تيگىزبەك. بۇل قادام قازاقستاننىڭ ءۇش وبلىسى بويىنشا 2,7 ميلليون تۇرعىندى گازبەن قامتىپ قانا قويماي, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسادى. ماسەلەن, ەلوردامىزدىڭ تۇرعىنى رەتىندە اۋانىڭ كومىر تۇتىنىنەن تەز لاستاناتىندىعىن ءوزىم جاقسى بىلەمىن. ال اتالعان باستاما ءوز كەزەگىندە وسى ماسەلەنى شەشۋگە نەگىزدەلگەن. ميلليونداعان ازاماتتارىمىزدىڭ كومىردىڭ ورنىنا تابيعي گازدى قولدانۋدى قۋانا قابىلدايتىنىنا سەنىمدىمىن.
مىنە, ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ كەپىلىنە اينالعان بەس باستاماسى وسىنداي. ال ءوز كەزەگىندە كاسىپوداقتار وسىناۋ يگى باستامالاردى تۇبەگەيلى ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ءوندىرىس باسىندا جۇرگەن جۇمىسشىعا جەتكىزۋدى كوزدەيدى. وسى ورايدا باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, الەۋمەتتىك باستامالاردى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن باستاپ تا كەتتىك. سەبەبى باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارى – ەڭبەككەرلەردىڭ ناعىز ورتاسى. دەمەك جۇمىسشىلاردىڭ ءتۇيىندى سۇراقتارى, الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىنا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى باستاۋىش ۇيىمداردان شىعادى. سوندىقتان دا باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ بىرقاتار ماسەلەنى شەشەتىن دەربەس ءۇنى, تەگەۋرىندى كۇشى بولعانىن قالايمىز.
وتكەن ءساۋىر ايىنىڭ ىشىندە استانا, قوستاناي, پاۆلودار قالالارىندا باستاۋىش ۇيىمدار فورۋمدارىن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۋقىمدى جيىن وتكىزۋىمىز وسى باعىتتا جاسالعان باستى قادام بولدى. باسقوسۋلار اياسىندا باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىمەن كەلەلى كەزدەسۋلەر بولىپ, ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك باستامالارى, ەڭبەك قاتىناستارى جايلى بىرقاتار ماسەلەلەردى بىرلەسە تالقىلادىق. ۇندەۋدىڭ ماڭىزىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جانە جۇزەگە اسۋ بارىسىن قوعامدىق باقىلاۋعا الۋ ماقساتىندا تاياۋدا عانا پاۆلودار قالاسىنداعى قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىندا ەلىمىزدىڭ باستى ساياسي كۇشى بولىپ تابىلاتىن «نۇر وتان» پارتياسىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدىق. مۇندا ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن پارتيالىق جانە قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. سونىمەن قاتار قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىمەن ەلباسىنىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساسۋ تۋرالى مەموراندۋم بەكىتىلدى. قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىمەن وسى ماقساتتا مەموراندۋمدار بەكىتۋ جوسپاردا بار.
ەلباسىنىڭ باستامالارىن باستى نازاردا ۇستاي وتىرىپ, ءبىز ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىنداعى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىپ, قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ كوڭىلىندەگى ماسەلەلەردى كوتەرۋدى قالايمىز. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى وندىرىستىك كەڭەستەردى قۇرۋ جۇمىستارىن وزەكتەندىرۋ, ۇجىمدىق شارتتاردىڭ سانىن ارتتىرۋ جانە ساپاسىن جاقسارتۋ, جاستاردى كاسىپوداق قاتارىنا تارتۋ ماسەلەلەرىنە ءجىتى كوڭىل اۋدارۋىمىز وسى ماقساتتان تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى كاسىپوداقتار ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتى مەن الەۋمەتتىك باستامالارى ەلىمىزدى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا باستايتىندىعىنا سەنىمدى. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەمەكشى, وسىناۋ جاڭا ترەندتەر ەلىمىزدەگى كاسىپوداقتاردىڭ ءرولى مەن ورنىنا جاڭاشا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. ەڭ باستىسى, ءبىز كاسىپوداقتار قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن انىقتىعى قاعيدالارىن باستى نازارعا الا وتىرىپ, ناقتى جۇمىستاردى باستاپ تا كەتتىك. ورتاق ىستەرىمىزگە ساتتىلىك سەرىك بولسىن دەيىك ەندەشە.
باقىتجان ابدىرايىم,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى
