ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرى
«اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك». ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىندا قويعان وسى تالابى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تىكەلەي قاتىستى. استىقتى ولكەدە باستى سالماق ديقاندار قاۋىمىنا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە ەل ريزىعىنىڭ ۇشتەن ءبىرى وڭىردە وندىرىلەتىنىن, تۇرعىنداردىڭ 56 پايىزدان استامى ەلدى مەكەندەردە تۇراتىنىن, ەكونوميكالىق بەلسەندى ادامداردىڭ نەگىزگى بولىگى اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ەڭبەك ەتەتىنىن ەسكەرسەك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ەكسپورتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ماڭىزى ارتا تۇسپەك. قۇمار ىرگەباي ۇلى ەلباسى سەنىپ تاپسىرعان قىزمەتكە بەل شەشە كىرىسىسىمەن جەدەل قولعا العان شارالارىنىڭ ءبىرى استىق ءوندىرىسىن ارتاراپتاندىرۋعا, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالدى. اكىمدىكتىڭ العاشقى وتىرىستارىنىڭ ءبىرى جەمقورلىققا بەيىم سالا – جەر قاتىناستارى ماسەلەسىنە ارنالۋى, جەر ءبولۋدى تۇمشالاپ ۇستايتىن ۆەدومستۆو جەتەكشىلەرى مەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ وتكىر سىنعا الىنۋى سەبەپسىز ەمەس ەدى. الپاۋىت فيرمالار ونداعان مىڭ گەكتار جەر تەلىمدەرىن يەلىككە العانمەن, دۇرىس يگەرمەگەندىكتەن ونىمدىلىك تومەندەپ كەتكەن. سالىقتى از تولەگەندىكتەن, ەڭبەكاقىنى ۋاقىتىلى بەرمەگەندىكتەن جۇمىسشىلارعا جاسالاتىن الەۋمەتتىك جاعدايدى ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى ارتىق. حالىقتىڭ باستى بايلىعى تاران-تاراجعا تۇسپەۋى, ادىلەتتىلىكپەن ءبولىنۋى قاتاڭ تالاپ ەتىلگەن. مەنىڭ جۇمىسىمنىڭ باستى قاعيداتى – اشىقتىق, قولجەتىمدىلىك. ساۋالدارعا بارىنشا ناقتى, تۇسىنىكتى جاۋاپ بەرسەك, قوردالانعان پروبلەمالاردى مەزگىلىمەن شەشسەك, ادامداردىڭ جەرگىلىكتى بيلىككە دەگەن سەنىمى نىعايا تۇسەدى, دەگەن ەدى سوندا.
اۋىلدىق وكرۋگتەرگە ىلەسە بارعان ءبىر ءىسساپار دا ەستە قالىپتى. مامليۋت اۋدانىندا اگروقۇرىلىم جەتەكشىلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋ بۇكپەسىز سۇحبات تۇرىندە ءوربىپ, وڭدەۋ مەن ەكسپورتتىڭ وزەكتىلىگى اشىق تالقىلانعان. 2016 جىلى بيدايدىڭ – 10, ءسۇتتىڭ – 49, ەتتىڭ 20 پايىزى عانا وڭدەلگەن. وندىرىلگەن ءونىمنىڭ بار-جوعى ءۇش پايىزى عانا شەتەلدەرگە شىعارىلعان. 5 ميلليون توننادان استام استىق جينالسا دا, تارتىلعان ۇن 363 مىڭ توننا عانا بولعان. اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ كرەديتورلىق بەرەشەگى 600 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. قيت ەتسە كىنانى اۋا رايىنا ارتا سالاتىن سىلتاۋدى دوعارۋ كەرەك. ولاي بولسا, ءبىر-بىرىمەن كورشى ورنالاسقان شارۋاشىلىقتاردىڭ تۇسىمدىلىگى نەگە ارقيلى؟ دەمەك, جەردى پايدالانۋدا ماسىلدىق, تۇتىنۋشىلىق كوزقاراس ءالى باسىم دەگەن ءسوز. وڭىردە جەردىڭ 70 پايىزىنا قوجالىق ەتەتىن 511 اگروقۇرىلىمنىڭ 106-سى عانا تابىستى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلە, وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا, جوعارى سۇرىپتى تۇقىم سەبۋگە, تىڭايتقىشتى دەر كەزىندە سىڭىرۋگە كەلىپ تىرەلەدى. وسىرىلەتىن بيدايدىڭ 40 پايىزى 4-5 ساناتتى. ەليتالى تۇقىم جەتكىلىكسىز. وتاندىق وندىرۋشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قامقورلىقتارعا ىسپەن جاۋاپ بەرۋگە ءتيىسپىز, دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويعان.
سودان بەرگى ارالىقتا قولداعى مۇمكىندىكتەر مەن ىشكى-سىرتقى رەزەرۆتەردى ۇتىمدى ىزدەستىرۋدىڭ وڭتايلى باعىت-نۇسقاۋلارىن ۇسىنا وتىرىپ تالاپ قويۋدىڭ, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋدىڭ, قاتاڭ باقىلاۋدىڭ ارقاسىندا جاعدايدىڭ كوپ وزگەرگەنىن, استىق ءوسىرىپ, ءتورت ت ۇلىك باققاننىڭ ىرىسى ارتىپ, نەسىبەسى تۇگەلدەنەتىنىن بۇگىنگى تاجىريبە انىق بايقاتىپ وتىر. بىلتىر مايلى جانە بۇرشاقتى داقىلدار كولەمى 712 مىڭ گەكتارعا دەيىن كوبەيتىلىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا 30 پايىزدى قۇراسا, بيىل ءبىر ميلليون گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلماق. ءسويتىپ جالپى ءونىم كولەمى قوسىمشا 60-70 ميلليارد تەڭگەگە ەسەلەنە تۇسەدى. ەكسپورتقا العاشقى ەت ونىمدەرى جونەلتىلدى. جىل اياعىنا دەيىن ونىڭ كولەمى 1500 تونناعا جەتكىزىلمەك.
الدا ۇلان-عايىر مىندەتتەر تۇر. 32,2 ميلليارد تەڭگەگە 1310 جاڭا تەحنيكا بىرلىگى ساتىپ الىنىپ, ماشينا-تراكتور پاركى ايتارلىقتاي جاڭارادى. 7 زاماناۋي ءسۇت كەشەنى سالىنىپ, جوبالىق قۋاتتىلىعى 10 مىڭ تونناعا جەتەدى. قايتا وڭدەۋدىڭ جول كارتاسى اياسىندا 35 ميلليارد تەڭگەنىڭ 19 ينۆەستيتسيالىق جوباسى ىسكە قوسىلىپ, جارتى مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسادى. ەت پەن جۇمىرتقا ءوندىرۋدى – 2, ءسۇتتى 3 پايىزعا ارتتىرۋ تالابى قويىلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى قوزعالىسىنا باسىمدىق بەرۋ كوزدەلگەن.
قۇرىلىس يندۋسترياسىنا باتىل بەتبۇرىس
تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتۋ پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن جالپىۇلتتىق سيپاتتاعى مىندەتتەر مەن باسىم باعىتتار بولىپ تابىلادى. اكىم ەرەكشە نازارعا العان سالانىڭ ءبىرى وسى قۇرىلىس يندۋسترياسى. وبلىستا 20 مىڭعا جۋىق ادام پاتەر كەزەگىندە تۇرسا, 13 مىڭدايى قالالىقتار. 2016 جىلى 160 مىڭ, 2017جىلى 200 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلسا, بيىل بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسۋ باعىندىرىلماق. ياعني كەمى 230 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, ءوز كەزەگىن سارىلا كۇتكەن جاندار جايلى پاتەرلەرگە قونىستانادى. «نۇرلى جول», «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» باعدارلامالارى ارقىلى 19 تۇرعىن ءۇي (1463 پاتەر) پايدالانۋعا بەرىلدى. الەۋمەتتىك جاعىنان ءالجۋاز توپتار 400 پاتەرگە يە بولدى. نىسانداردىڭ سىرتقى كەلبەتىنە ەرەكشە ءمان بەرىڭىزدەر. ارزان, ساپاسىز ماتەريالداردى جاپسىرا سالماڭىزدار. شاھار سىرتتان كەلەتىن مەيماندار مەن ينۆەستورلار ءۇشىن جاقسى اسەر قالدىرۋى كەرەك, دەگەن ەدى قالا قۇرىلىسى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا.
جىل وتكەن سايىن پەتروپاۆل قالاسى گۇلدەنىپ كەلەدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە «بەرەكە», «يۋبيلەينىي», «جاس وركەن» شاعىن اۋداندارى ساپ تۇزەپ, 1768 پاتەرلى 24 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بوي كوتەردى. ماگيسترالدى-ينجەنەرلىك جەلىلەر تارتۋعا 4,1 ميلليارد تەڭگە باعىتتالدى. جىلۋمەن, سۋمەن جابدىقتاۋ, كارىزدىك جۇيەلەر قۇرىلىسىنىڭ كەشەندى جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى. «جاس وركەن» شاعىن اۋدانى جايلى ءسوز بولەك. بۇل ايماقتا 2700 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي, ونداعان الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, سپورتتىق, مادەني نىساندار بوي كوتەرۋدە. ق.اقساقالوۆتىڭ باستاماسىمەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى قابىلدانىپ, قالا جوسپارىنا بىرقاتار تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەندە بەكىتىلگەن نۇسقادان اۋىتقىماۋ, ەسكى عيماراتتاردىڭ قاسبەتىن جاڭارتۋ, ساۋلەتكەرلىك اينەكپەن, كەراميكالىق مارمارتاسپەن كومكەرۋ, باستى جول-كولىك اينالماسىنا قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ, گۇلزارلارمەن كوركەيتۋ, اسپالى شامدار قويۋ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاۋ اتاپ وتىلگەن. «سولنەچنىي» كەنتىندە 2094 جەر تەلىمى ءبولىنىپ, بىرىڭعاي ساۋلەتكەرلىك ۇلگىدەگى 973 جەكەمەنشىك باسپانا سالۋ باستالىپ كەتتى.
قازاقستان جانە رەسەي اراسىنداعى وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىن بيىل پەتروپاۆل قالاسىندا وتكىزۋ بەلگىلەنگەنى ءمالىم. وسى ورايدا شاھاردىڭ اباتتاندىرىلۋى الەمدىك ترەندتەرگە سايكەس كورىكتى, جايلى بولۋى بارىنشا ەسكەرىلگەن. القالى باسقوسۋ قارساڭىندا بوي كوتەرەتىن «Hampton by Hilton» ساۋدا-قوناقۇي كەشەنى, نەوكلاسسيكا ۇلگىسىندەگى 500 ورىندى قازاق تەاترى, IT-تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ءتورت قاباتتى وقۋشىلار سارايى, تەننيس ورتالىعى قالا اجارىن اشا تۇسەرى كۇمانسىز. پەتروپاۆل حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ۇشىپ-قونۋ جولاعى, جولاۋشىلار تەرمينالى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جولاۋشىلاردى كۇتىپ الۋعا ساقاداي-ساي. ومبى, قورعان, تۇمەن وبلىستارى باعىتتارىنداعى جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى رەسەيلىك تۋريستەردىڭ سانىن 15 پايىزعا كوبەيتۋ بەلگىلەنگەن.
جۇمىسسىزدىقتى ەڭسەرۋ – باستى ماقسات
قۇمار ىرگەباي ۇلى جولداۋلاردا بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى– جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, تۇرعىنداردىڭ كىرىسىن كوبەيتۋ, تۇرمىسىن وڭالتۋ, ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىن رەتتەۋ, سەرپىندىك جاستاردىڭ ورنىعۋى, تۇراقتاپ قالۋى ماسەلەلەرىن دە باستى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. جۋىردا اكىمدىكتىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتىپ, جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرگەي ياكوۆەنكونىڭ وڭتۇستىك ايماقتاردان تۇرعىنداردى كوشىرۋ باعىتىندا اتقارىلعان شارالار تۋرالى حابارلاماسى تىڭدالدى. ونىڭ ەسەبىندە ء«مىن» بولماي شىقتى. ايتۋىنشا بيىل 767 وتباسىن (3445 ادام) كوشىرىپ اكەلۋگە كۆوتا ءبولىنىپ, 203 وتباسى ات باسىن تىرەگەن. ولار ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى ەلدى مەكەندەرگە ورنالاستىرىلىپ, 258 ميلليون تەڭگە دەمەۋقارجى قاراستىرىلعان. جاداعاي تسيفرلاردان قۇرالعان باياندامانى اقىرىنا دەيىن سابىرمەن تىڭداعان ايماق باسشىسىنىڭ ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن نەگە جۇمىسسىز ءجۇر دەگەن ساۋالىنا تۇشىمدى جاۋاپ بەرىلمەدى. جۇمىسسىزدار سانىن سىرتتان كوشىپ كەلۋشىلەر ەسەبىنەن كوبەيتۋ ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيتىنى سىن تەزىنە الىندى. تيميريازەۆ اۋدانى 54 وتباسىن قابىلداۋعا ءوتىنىش بەرگەن. ال بوس ۇيلەردىڭ سانى 19 عانا. سوندا قالعاندارى قايدا تۇرماق؟ ايىرتاۋ اۋدانى 38 وتباسىن عانا قابىلداۋعا قاۋقارلى. قالعان 12 وتباسى قايتىپ كۇنەلتپەك؟
ءتىپتى كەي اكىمدەر قونىستانۋشىلارمەن كەزدەسىپ, حال-جاعدايلارىن سۇراۋعا ەرىنەتىن ءتارىزدى. شىمبايعا باتسا دا اششى ايتىلعان ءسوز ويلانتارى, شيراتارى, شيرىقتىرارى ءسوزسىز. ويتكەنى قونىس اۋدارۋشىلار مەن ورالمانداردى قابىلدايتىن جەتى ايماقتىڭ ءبىرى سولتۇستىك قازاقستاندا دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك وتكىر كۇيىندە تۇر. سوڭعى ءۇش جىلدا وبلىستان 80 مىڭداي ادام كوشىپ كەتكەن. كوبى ەڭبەككە جارامدى. شەكارا وتىندە ورنالاسقان 94 اۋىلدىڭ تۇرعىندارى مۇلدەم سەلدىرەپ قالعان. وسى سەبەپتى ىشكى ەڭبەك نارىعىن ۇيلەستىرۋدە «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە!» جوباسىنىڭ ماڭىزى وتە زور. ونىڭ ارعى جاعىندا شەكارالىق ايماقتاردى بەكەمدەۋ, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن ورنىقتىرۋ سەكىلدى قابىرعالى ماسەلەلەردىڭ جاتقانىن الدىمەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ جەتە تۇسىنگەندەرى ابزال. وسى سەبەپتى بولار ۇكىمەتتىك كەشەندى باعدارلامادا نارىق سۇرانىسى, شاعىن بيزنەس مۇمكىنشىلىگى, تولىققاندى الەۋمەتتىك جاعداي جاساۋ, قارجىلىق دەمەۋ جەڭىلدىكتەرى جەتە قاراستىرىلعان. كوشۋ – ءار ادامنىڭ جەكە ءىسى. ەشكىمدى كۇشتەمەيمىز. ال نيەت بىلدىرگەندەرگە مەملەكەت كومەگىنەن باسقا جەر بولۋگە, جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا, قولايلى كاسىپپەن اينالىسۋعا جاردەمدەسۋگە اركەز ءازىرمىز, دەي كەلىپ, ايماق باسشىسى مامليۋت اۋدانى, لەنين اۋىلىنا جامبىل وبلىسىنان ايالداعان دۇڭعان باۋىرلارىمىزدىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن زاماتتا شەشىپ بەرگەن.
بيىل جەرگىلىكتى ەڭبەك نارىعى جاس كادرلارمەن تولىقپاقشى. ولاردىڭ نەگىزىن «سەرپىن-2050» باعدارلاماسى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستار قۇرايدى. جوبا اياسىندا بەرىلەتىن گرانتتارعا 5 وبلىستىڭ تالاپكەرلەرى يە بولا الادى. دەموگرافيالىق احۋالى مۇشكىل, كادر تاپشىلىعى قاتتى سەزىلەتىن تەرىسكەي جاقتاردا حالىق سانىن كوبەيتۋگە, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايارلاۋعا باعىتتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە ءبىلىم العان سەرپىندىكتەردىڭ تەحنيكالىق-كاسىپتىك ماماندىق الۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعانىمەن جوعارى جالاقىلى جۇمىسپەن, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جاعىنا جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولىنبەي كەلگەنى راس. سونىڭ سالدارىنان بىلتىر اقجار اۋدانىنداعى لەنينگراد اۋىلشارۋاشىلىق كوللەدجىن تامامداعان 22 تۇلەك تۇگەلدەي تۋعان جەرلەرىنە ورالۋعا ءماجبۇر بولدى. بيىل جاعداي قالاي بولادى دەگەن سەرپىندىكتەردىڭ كۇپتى كوڭىلىن قۇمار ىرگەباي ۇلى ورنىنا ءتۇسىردى. ول باعدارلاما اياسىندا ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەلى وتىرعان تۇلەكتەرمەن كەزدەسىپ, مەنتورلىق جوبانىڭ قولعا الىناتىنىن, ءوزى دە قامقورشى بولىپ, ءىس-تاجىريبەمەن الماساتىنىن, جۇمىسقا ورنالاسۋدى جەكە باقىلاۋىنا الاتىنىن جاريا ەتتى. جۇپ جاراستىرىپ, وتاۋ قۇرسا, ءسابي ءۇنى ەستىلسە, تەگىن باسپانا سالىپ بەرەتىن بولامىز, دەي كەلىپ كاسىپكەرلەردى, كاسىپورىن باسشىلارىن, سەرىكتەستىك جەتەكشىلەرىن مەنتور بولۋعا, ەكىجاقتى مەموراندۋم جاساسۋعا شاقىردى.
بۇگىنگى كۇنى ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىنداردىڭ اراسىنان تىركەلگەن جۇمىسسىزداردىڭ ۇلەسى 0,6 پايىزعا جۋىق. بىلتىر «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا 4,5 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپ, بىرقىدىرۋ شارالار اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋلارعا 426 قاتىسۋشى جىبەرىلىپ, ەكى مىڭنان استام از قامتىلعان وتباسى مۇشەلەرى قىسقا مەرزىمدى دايارلىق كۋرستارىنان ءوتتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسۋشىلار مەن ءوز كاسىبىن كەڭەيتۋشىلەرگە 2 ميلليارد تەڭگەنىڭ 437 نەسيەسى بەرىلدى. 13492 جاڭا جۇمىس ورىنى اشىلىپ, 30714 ادام ەڭبەككە تارتىلدى. بيىل 27,5 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ مىندەتتەرى تۇر.
وسىلايشا ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن استىقتى ايماقتىڭ اجارى ارايلانىپ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسى جاقسارا بەرەتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
