تاريحي كەزەڭدەرگە تارازى بولا بىلگەن باسىلىم

90 جىل – ءبىر ادامنىڭ عۇمىرى ءۇشىن از ەمەس, ءبىر باسىلىم ءۇشىن كوپ ەمەس. سوناۋ 1921 جىلعى 15 قىركۇيەكتە ورىنبور قالاسىندا العاشقى ءنومىرى «قىزىل قازاقستان» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن «اقيقات» جۋرنالى كەمەل جاسقا كەلدى. بۇل كۇندەرى اتالعان باسىلىم وتكەن-كەتكەنىن تۇگەندەپ, 90 جىلدىق تورقالى تويىن اتاپ وتۋدە. «اقيقات» جۋرنالىنىڭ مە­رەي­تويىنا ارنالعان حالىق­ارا­لىق كونفەرەنتسيا ۇلتتىق جۋر­نا­ليستيكانىڭ ۇستاحاناسى ىسپەتتى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىم­داس­تى­رىلدى. ۋاقىتتىڭ سان قىرلى تەزىنەن سۇرىنبەي وتكەن ابىز جاس­تاعى باسىلىمنىڭ بەلەستىك باس­قوسۋىنا جۋرنالدىڭ ءار كەزەڭدەگى باس رەداكتورلارى, اۆتورلارى مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىستى. ءدال وسىندا قاربالاس كۇن­دەر­دە الاش ارىستارىنىڭ ارمانىن جالعاستىرعان جۋرنال مەرەي­تويى­نا ارنايى كەلىپ قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بولماعانىمەن, ءمۇد­دە­لەس تۇلعالارى جەتكىلىكتى بول­دى. «اقيقاتتىڭ» 90 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك نومىرىندە ءجۇ­رەكجاردى لەبىزدەر ءنوپىرى كوپ-اق. حالىقارالىق جيىن بارى­سىن­دا ساليقالى قۇتتىقتاۋلار جەدەلحاتتارمەن, ەلەكتروندى پوش­تا­مەن دە كەلىپ جاتتى. ونىڭ ءبىر پا­راسىن «قازاق گازەتتەرى» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى جۇمابەك كەنجالين وقىپ بەردى. جۋرنالدان قول ءۇزىپ قالعان كەيبىر وقىر­مان­عا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «اقيقات» جۋرنالى بۇل كۇندە «قازاق گازەتتەرى» جشس-ىنە قارايتىندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. وزىندىك ءۇنى بار باسىلىمعا ۇكى­مەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ­تىڭ جولداعان قۇتتىقتاۋىندا: «ەلى­مىز ەگەمەندىك العان ساتتەن جۇرتشىلىققا «اقيقات» دەگەن اتپەن ەتەنە تانىس باسىلىمنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. سون­دىقتان دا, عۇمىرىندا ەل ءمۇد­دە­سى مەن ۇلت مۇراتىنا قىزمەت ەتكەن ابىز باسىلىمنىڭ مەرەيلى تويى بارشامىزعا ورتاق. ءوزىنىڭ 90 جىلدىق تاريحىندا اقيقات­تىڭ اق جولىن ۇران ەتكەن «اقي­قات» قوعامدىق-ساياسي جۋرنالى تۇ­تاس ءبىر ءداۋىردىڭ شەجىرەسىنە, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ىرگەلى وردا­سى­نا اينالدى. بۇل ورايدا جۋر­نال­دىڭ نەگىزىن قالاعان ابدوللا اسىلبەكوۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ سىندى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ, قاراشا­ڭىراقتا قولتاڭبالارى قالعان ۇلت زيالىلارىنىڭ, بىرنەشە بۋىن قا­زاق جۋرناليستەرىنىڭ, سولاردىڭ ىزگى ءداستۇرىن ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلە جاتقان سىزدەردىڭ كاسىبي ۇجىمدارىڭىزدىڭ ەڭبەگى وراسان» دەلىنگەن. – 90 جىل ءباسپاسوزى كەنجەلەۋ دامى­عان قا­زاق قوعامى ءۇشىن ايتار­لىقتاي كوپ ۋاقىت. سوندىقتان ءبىز «اقي­قات­تىڭ» كەلبەتىنەن ابىز اق­سا­قال­دىڭ ايبىنىن كورگەندەي بو­لا­مىز», دەپ «اقيقاتتىڭ» ءبۇ­گىن­­گى تى­نىسىن ايقىنداپ, قولتاڭ­با­سىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان قا­بىر­عالى قالامگەرلەرگە شى­نايى تىلەگىن بىلدىرگەن مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد­تىڭ سوزىنە قالىڭ جۋرناليست قاۋى­مى­نىڭ قو­سىپ-الارى بولماسا كەرەك. ال بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ 90 جىل ىشىندە بۇل كيەلى باسىلىم قازاقستان دەپ اتالاتىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋ, ءوسۋ, قالىپتاسۋ, كەمەلدەنۋ, ەگەمەندىك الۋ كەزەڭ­دەرىنىڭ جىلناماسى بولا بىلگەندىگىن العا تارتادى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇ­ما­عۇلوۆ باسىلىمنىڭ ءماندى دە مازمۇندى بولۋىنا قىزمەت ەتكەن سۇلتان سەگىزباەۆ, كاكىمجان قا­زى­باەۆ, كامال سمايىلوۆ سىندى جۋرناليستيكانىڭ قارا نار­لارىن تىلگە تيەك ەتىپتى. وسىلايشا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تۇسىندا ەلىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى دا تاريحي مانگە يە ارناۋلى داتالارمەن سايكەس كەلىپ وتىر. «ەگەمەن قازاقستان» سياقتى ىرگەلى باسىلىمنىڭ وزىمەن وكشە­لەس كەلە جاتقان «اقيقات» جۋر­نالىنا ارناعان ءسوزى تومەندەگى­دەي. «...اۋەل باستا «ساياسات, ءبىلىم, شارۋاشىلىق ءھام ادەبيەت» ور­گا­نى رەتىندە, ياعني امبەباپ جۋرنال رەتىندە جارىق كورگەن «قىزىل قازاقستاننان» ارنا تارتاتىن بۇل باسىلىمنىڭ وتاندىق جۋرناليستيكادا الار ورنى ايرىقشا. «اۋىل كوممۋنيسى», «كوممۋنيست», «قا­زاق­ستان بولشەۆيگى», «قازاقستان كوممۋنيسى» دەگەن سياقتى قىپ-قىزىل اتاۋلارمەن شىعىپ تۇرعان جىلداردا دا ونىڭ بەتتەرىندە زامان, قوعام, ادام جايىنداعى تا­عى­لىمدى تالداۋعا تولى تەرەڭ تولعانىستار تالاي جاريالاندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا «اقيقات» اتانعالى بەرى بۇل با­سى­لىمنىڭ تىڭ تىنىسى اشى­لىپ, مەملەكەتشىل ويدىڭ ەركىن مىنبەرىنە اينالدى. جۋرنالدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ساياسي لەكسيكونىن ۇشتاۋعا, عىلىمي تەرمي­نولوگيا­نى قالىپتاستىرۋعا قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى ۇلكەن», دەيدى «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. جۋرنالدا جاريا­لان­عان لەبىزدەر ۇزىندىلەرىن قاي­تا­لاپ وتىر­عانىمىزدىڭ دا ءوزىن­دىك ءجونى بار. وسى ارقىلى بۇل كۇندە تيراجى 170 مىڭعا جەتىپ جىعىلاتىن اعا گازەت – «ەگەمەن قازاقستان» ار­قى­لى «اقيقات­تىڭ» مەرەيتويى­نىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, سالما­عىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرعان ىزگى نيەتىمىز بار. تاريحي كەزەڭدەردىڭ تارازىسى بولا بىلگەن جۋرنالعا اق تىلەكتەر مۇنىمەن دە تولاستامايدى. ەلىمىزدەگى ىرگەلى جوعارى وقۋ ورىن­دارى دا «اقيقاتتىڭ» 90 جىل­دى­عىنا ورتاقتاسىپ وتىر. ۇلى تۇلعالارى سارا جولىن سا­لىپ بەرگەن «اقيقات» جۋر­نالى­نىڭ «مادەني مۇرا», «ورنى بولەك اعالار», «جاس عالىم مىنبەرى», «بىلگەنگە – مارجان», ت.ب. ايدارلارىنىڭ بۇگىنگى وقىر­مان­عا بەرەرى كوپ. جاسامپاز عالىم­دار­دىڭ ماتەريالدارى جاس ما­مان­دارعا ارنايى باعىت-باعدار, سىلتەمە رەتىندە ءىزاشار بولىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بۇل جۋر­نالدىڭ ءدال قازىرگى ەلىمىز ۇستا­نىپ وتىرعان يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق باعىتىندا وزىندىك ورنىن ايعاقتاسا كەرەك. سونداي-اق, باسىلىمنىڭ ءاربىر اي­دارى­ن­داعى تالدامالىق ماقالالار عى­لىمي-ساراپتامالىق قۇندى دەرەكتەردەن تۇرادى. ونداعى كوپ­تە­گەن قالامگەرلەردىڭ ءتۇرلى جانر­داعى جازبالارى وقىرماننىڭ ءتالىم-تاربيەلىك ءمانىن ارتتىرا تۇسەرى انىق. «عىلىمي-تانىمدىق جۋرنا­ليس­تيكانى دامىتۋدا «اقيقات» جۋرنالى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونداعى جارىق كورگەن ءار­بىر جاريالانىمنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن تاعىلىمدىق ءمانى زور دەپ بىلەمىن», دەيدى ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ رەكتورى عالىم­قايىر مۇتانوۆ. ءوزىنىڭ العاشقى قادامىمەن حال­قىمىزدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جو­عىن جوقتاپ, قوعامدىق-ساياسي وي­دىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە اسەرىن تيگىزگەن – «اقيقات» جۋر­نالىنىڭ تاريحىمىز ءۇشىن اتقار­عان قىزمەتى شەكسىز, دەيدى ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ. وسى قۇتتىقتاۋ لەبىزدەرمەن-اق «اقيقات» جۋر­نالى­نىڭ قازاق جۋرناليستيكا­سىن­داعى ورنىن ءارى قاراي شەگەندەي بەرۋگە بولادى. ۇلتتىڭ تاع­دى­رىنا بارىنشا يگى شاراپاتىن تيزىزۋگە ۇمتىلعان بايىرعى با­سى­لىمنىڭ مەرەيتويىنا جول­دان­عان استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمان­عالي تاسماعامبەتوۆ, الما­تى قالاسى­نىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ جول­داعان قۇتتىقتاۋ اما­ناتتارىن جۇ­مابەك كەنجالين وقىپ بەردى. ايتقانداي, «اقيقات» جۋر­نالى­نىڭ شەجىرەلى وقيعاسىنا پول­شاداعى ن.كوپەرنيك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۆونا ماسساكا حانىم دا ورتاقتاسىپ: – وسى 20 جىل ىشىندە قازاق­ستانعا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن پولياكتار از ەمەس. رەسەيدە دە ءجيى بو­لا­مىز. الايدا, قازاقستان كوز ال­دى­مىزدا كوركەيىپ كەلەدى. مەن پولشاعا قاشان قايتاتىنىمدى قازىرگە بىلمەيمىن. بىراق, ءسىز­دەر­دىڭ ەلدەرىڭىز جايلى كورگەن-ءبىل­گەنىمدى ءوز جەرلەستەرىمە ءسوزسىز ايتىپ باراتىن بولامىن, – دەيدى. حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ ءدا­رىس بەرىپ جۇرگەن باسقا دا شەتەلدىك وقىتۋشىلاردى كورىپ قال­دىق. ال حالىقارالىق ستۋدەنتتەر اراسىندا وتكەن كونفەرەنتسيانىڭ سالماعىن باسىلىمنىڭ بايىرعى اۆتورلارى مەن كەشەگى جانە ءبۇ­گىنگى باسشىلارى ارتتىردى. جاس تا بولسا جۋرنالدىڭ ەندىگى تىزگىنىنە يە بولىپ, ۇجىمدى ۇيىتىپ وتىرعان مۇحيتدين سالقىنباەۆ جۋرنالدىڭ تاريحىن تۇشىمدى تىلمەن تىزبەكتەپ بەردى. باس رە­داك­توردىڭ «اڭىزدان – «اقي­قاتقا» اتالاتىن بايانداماسى ستۋدەنتتەر ءۇشىن كۇندە تۋا بەرمەيتىن مۇمكىندىك دەسە دە بولادى. اكادەميالىق لەكتسياعا بەرگىسىز شەجىرەلى بايانداما تالاي شىن­دىق­تىڭ شەتىن تارقاتىپ, كەڭىنەن اقپار بەردى. ...كۇندەلىكتى بولىپ جاتقان وقيعالاردى كۇنىندە, اپتاسىندا, ايىندا تاسقا باسىپ, ماڭگىلىككە اينالدىراتىن گازەت-جۋرنالدار ەدى. ال ول قوعامدا ءارى كۇردەلى, ءارى ابىرويلى مۇنداي مەرزىمدى با­سىلىمداردىڭ جۇمىس ىستەۋى اڭىز بولاتىن. سەبەبى, قازاق دا­لا­­سىندا مۇعالىمدىك تە بولدى, شيپاگەرلەر دە بولدى, ءتارجى­مەشى-ءتىلماشتار دا بولدى. ال جۋرناليست ماماندار بولمادى. ولار تەك ءحىح عاسىردا عانا پايدا بولدى. سوندىقتان دا حالىق­تىڭ كوزى ءھام ءتىلى بولعان گازەت-جۋر­نال سياقتى اقپارات قۇرال­دارى تۋرالى تۇسىنىك ول كەزدە اڭىز بولعان دەپ ايتۋعا نەگىز بار دەپ ويلايمىز, دەدى مۇحيتدين سالقىنباەۆ. اقيقاتىندا سولاي بولعانىن قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ سوق­پا­عىن سالعان الدىڭعى بۋىن اعالار انىق بىلەدى. باس رەداكتور جۋرنالدىڭ بۇگىنگى تىنىسى مەن ۇستانىمى, جاريالانىپ جاتقان ۇسىنىقتى ماقالالاردى دا اي­نالىپ وتكەن جوق. – مىنە, وقىرمان قاۋىم, اتا-بابامىزعا ءبىر كەزدە اڭىز بولعان ۇلتتىق باسىلىمدى كورۋگە اللا ولاردىڭ ۇرپاعىنا ءناسىپ ەتىپتى. ءبىر كەزدەگى اڭىزدىڭ اقيقاتقا اي­نالعانى وسى دا, – دەپ اياق­تالا­تىن اڭگىمەنىڭ تولىق مازمۇنىن­دا تالاي تاريح جاتىر. ەندىگى «اقيقاتقا» ارتىلار مىندەت قانداي؟ قالاي دەسەك تە, قازاق جۋرناليستيكاسىندا تاري­حى تەرەڭ, مازمۇنى باي, نيەتى ءتۇزۋ باسىلىمدار كوپ ەمەس. سون­دىقتان دا كەزەگىمەن ءسوز العان اۋزى دۋالى اعالاردىڭ زالدا وتىرعان كەلەشەكتىڭ جۋرناليس­تي­كاسىنا تاپسىرماسىن كەشەگىلەردەن جۇققان امانات دەپ تە قابىلداۋعا بولار ەدى. اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ زال تولى بو­لاشاق قالامگەرلەرگە, جۋر­نال­دىڭ بۇگىنگى شىعارماشىلىق ۇجى­مىنا قاراتىپ ايتقان: – ءسوز توزبايدى! ايتىلعان ءسوز­گە رەستاۆراتسيا دا جاسال­ماي­دى. ەڭ ۇلى ەسكەرتكىش – ءسوز. سىزدەر سوزدەن ەسكەرتكىش سوعىپ جاتىرسىزدار, – دەپ اڭگىمە باستاپ, ارقالى جىرىمەن اياقتاعانى دا اسەرلى ءساتتىڭ ءبىرى بولدى. ايتقانداي, جۋرنالدىڭ 90 جىل­دىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك ءنو­مىرىندە اكادەميك ماناش قو­زى­باەۆتىڭ «باسىلىم اتى بەس رەت وزگەرگەن. نەگە؟» دەگەن ماقا­لا­سى ءجۇر. بۇل دا قىزىقتى. ال 1998-2000 جىلدارداعى باس رەداكتورى احات جاقسىباەۆ «ساراپتاۋ سيپاتىنداعى ماتە­ريال­دار­عا ورىن بەرىلدى» دەسە, 2001-2003 جىلدارداعى باس رە­داكتورى نۇر­ما­حان ورازبەك «قا­لا­مى جۇيرىك, ايتارى مول ادام­داردىڭ القا ءمۇ­شەسى بولۋىن قا­لا­دىم» دەگەن ما­قا­لاسىن ۇسى­نىپ­تى. مۇنى ءتىزىپ وتىرعا­نى­مىز, گازەتتىڭ تاريحىن بۇل كىسىلەردەن اسىرىپ ايتۋ دا, جازۋ دا مۇمكىن ەمەس. ستۋدەنتتەر الدىندا ءسوز ال­عان سارباس اقتاەۆ, نۇرماحان ورازبەك سىندى جۋرناليستيكا ساڭ­لاقتارى تاعىلىمدى ءسوز­دەر­مەن اڭگىمە­لەرىن قىسقا قايىردى. اقيقات دەيتىن سالماعى ءزىلماۋىر ۇعىم دەپ ءارى­دەن ءسوز باستاعان «قالامگەر-مەديا» ور­تا­لىعىنىڭ اتقارۋشى دي­رەكتورى جاناربەك ءاشىمجان قانداي كەزەڭ بولسا دا قازاق قاي­راتكەرلەرىنىڭ ەشقايسى­سى جۋرنالدان ىرگەسىن الىستات­پاعانىن ايتادى. ال «قازاق گازەتتەرى» جشس دە­گەن اتاۋمەن ءبىر توپ باسى­لى­م­دى ءبىر ۇجىمدا ۇيىستىرىپ, ءۇل­كەن ۇجىم باسقارىپ وتىرعان جۇمابەك كەنجاليننىڭ ءتۇيىندى ءسوزى تومەندەگىدەي: – بۇگىندە «اقيقاتتى» زيالى­لار جۋرنالى دەيدى. ول دا راس. ءويت­كەنى, جۋرنال ءوز وقىر­مان­دارى­نا قوعامدىق-ساياسي, ەكو­نو­مي­­كالىق ومىرىمىزدەگى ەڭ وزەك­جار­دى ماسەلەلەردى سارالاپ, تالداپ, بايىپتاپ جەتكىزىپ وتىر. بۇل ۇلكەن جۇمىس, ابىرويلى ءمىن­دەت! ال مىندەت بيىگىنەن كو­رىنۋ­دى جۋرنال ۇجىمى وزدەرىنىڭ زور پارىزى سانايدى. «اقيقات» جۋرنالىندا قالىپتاسقان ءداستۇر ساباقتاستىعى جۋرناليستەر ءاۋ­لەتىنىڭ ىزگىلىكتى, يگىلىكتى, جەمىستى جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر, – دەدى. بىلەتىن ادامنىڭ سوزىنە ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز جوق. وسىدان كەيىن 90 جاس دەيتىن شى­عارماشىلىق بەلەسكە بولەك تى­­نىسپەن شارشاماي جەتكەن ۇجىم­عا بىرقاتار قۇرمەت پەن ماراپاتتىڭ بارى بەلگىلى بولدى. قازاقستان جۋر­ناليستەر وداعى دا «اقي­قات­تىڭ» مەرەيلى جىلىن ۇمىت قال­دىر­ماي, وسى وداقتىڭ قۇ­رىل­عا­نىنا 50 جىلدىعىنا وراي مەرەي­تويلىق مەدالمەن ەكى ادام­دى ماراپاتتادى. ءبىرى – قا­زاق جۋرنا­ليستيكاسىنىڭ قاي كەزدە دە توپ باستاعان سەركەسى سارباس اقتاەۆ بولسا, ەكىنشىسى – جۋر­نالدىڭ جاۋاپتى حات­شى­سى, بايىرعى باس­پاسوزشى قى­دىر­الى قويتاي. ال ەلىمىزدىڭ ءما­دەنيەت مينيسترلىگى باس رەداكتور مۇحيت­دين سالقىن­باەۆ­قا قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسىنىڭ مادەنيەت قاي­راتكەرى دە­گەن اتا­عىن بەرسە, «انا ءتىلى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىن­باسارى نۇر­­پەرزەنت دومباي دا وسى ما­را­پات­قا لايىق شىعىپ, اتى اتالعان جانداردىڭ ءبارى دە سال­تاناتتى تۇردە تورگە وزىپ, مەرەيلى ءسات­تەردى باستان وتكەردى. ايناش ەسالي. الماتى.