ءبىلىم بەرۋدەگى “زاڭ كلينيكاسى”... قۇقىقتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى ءتيىمدى ءتاسىل

زامان العا قاراي قارىش­تاپ جىلجىعان سايىن جاس­تارعا جوعارى ءبىلىم بەرۋدە تىڭ ويلار مەن قۇندى جاڭالىق­تاردى باتىل ەنگىزۋدىڭ بەرەرى مول ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ارايدا, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە ۇيىمداس­تى­رىلعان “زاڭ كلينيكاسى” ءبو­لىمى اتقارىپ جاتقان ىستەر كو­ڭىل­گە قونىمدى. “زاڭ كليني­كا­سى” دەگەن اتاۋ وسىدان ءجۇز جىل بۇ­رىن سانامىزعا سىڭە باستاعا­نى­مەن, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى تي­ىمدى ءتاسىل بىزدە ەندى عانا جۇزەگە اسۋ­دا. ال اتالمىش ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سى بۇدان 11 جىل بۇرىن سول كەزدەگى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ە.مامبەتقازيەۆتىڭ بۇيرىعىمەن دۇنيەگە كەلگەن ەدى. سودان بەرى تالاي يگى ىستەر جۇزەگە اسىپتى. جاقىندا عانا وسكەمەندە “قا­زاقستاننىڭ زاڭ كلينيكالارى – بو­لاشاققا باستاما” دەگەن باعدار­لاما جوباسى اياسىندا شىعىس قا­زاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ رەكتورى بەيبىت مامراەۆتىڭ ۇيعارىمىمەن ء“بىلىم بەرۋدىڭ زاڭ كلينيكاسى: ناقتى شارا جانە دامۋ پەرسپەكتيۆالارى” دەگەن تاقىرىپتا ءۇش كۇندىك سەمينار-ترەنينگ وتكى­زىل­دى. وعان رەسەيدىڭ كەمەروۆو قالا­سىن­داعى زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كا­فەدرا مەڭگەرۋشىسى, زاڭ عىلىمدا­رى­نىڭ كانديداتى, بەلگىلى ساراپشى ماكسيم روستيسلاۆوۆيچ گەتا, “قا­زاق-امەريكا ەركىن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سەمەيدەگى “قاينار” زاڭ ينستيتۋتى مەن ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ 25 ستۋدەنتى قاتىسىپ, العان بىلىمدەرىن ورتاعا سالىپ, تاجىريبە الماستى. مۇنداي القالى جيىن وسكەمەندە ءبىرىنشى رەت وتكىزىلدى. “زاڭ كلينيكاسى” دەگەن تەرمين­دى العاش رەت نەمىستىڭ بەلگىلى زاڭگەر عالىمى, پروفەسسور فراممگولد قول­دانعان كورىنەدى. 1898 جىلى نە­مىستىڭ بەلگىلى ءبىر جۋرنالىندا اۆتور زاڭ كلينيكالارىن دارىگەرلىك ءبىلىم بەرەتىن ينستيتۋتتار مەن اكادە­ميا­لارىندا عانا ەمەس, قۇقىقتىق ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا نەگە قولدانىپ كورمەسكە دەگەن ويىن اشىق ايتىپ, ناقتى پىكىرلەر كەل­تىرگەن. امەريكادا, ەۋروپا ەل­دەرى مەن رەسەيدە زاڭ كلينيكالارى ونداعان جىلدار بويى قاراپايىم حالىققا ابىرويمەن قىزمەت كور­سەتۋدە. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءتيىمدى ءتاسىلدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ءشا­­­­­­كىرتتەرىمىز بىرنەشە جىلدان بەرى تۇرمىسى ناشار جاندارعا, ورال­مان­­دارعا تەگىن قىزمەت تۇرلەرىن كور­سەتە باستاعان. وعان مىسالدار جەتكىلىكتى, – دەپ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قۋات راحىمبەردين اڭگىمە­سىن ءارى قاراي جالعاستىردى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەسىنشى وقۋ كور­پۋسىندا بولاشاق زاڭگەر ستۋ­دەنت­تەردىڭ كلينيكاسى حالىققا تە­گىن قىزمەت كورسەتە باستاعان. وندا وقۋ ورنىنىڭ وننان استام ستۋ­دەنتتەرى قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان كورىنەدى. قازىر قالا تۇرعىندارى قۇقىقتىق تەگىن كەڭەس بەرەتىن كلينيكاعا باۋىر باسىپ كەت­كەن. ماسەلەن, جاقىندا كليني­كاعا قالانىڭ م.فازلەەۆا دەگەن تۇرعىنى كەلدى. قارت انانى كەلىنى تۇراتىن ۇيىنەن قۋىپ شىعىپتى. اڭىراپ قالعان انا ۋچاس­كەلىك ينسپەكتورعا بارعان. ينسپەك­توردىڭ قولىندا قانداي زاڭ كۇشى بار, ول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ كليني­كاسىنا كەلىپ, بولاشاق مامان­داردان اقىل-كەڭەس الادى. اقىرى ستۋدەنتتەر قۇقىقتىق زاڭداردى ساق­تاي وتىرىپ, انانىڭ ءىسىن قالالىق سوتقا دەيىن اپارادى. زاڭ كۇشىمەن ءوز ۇيىنە ورالعان انانىڭ قۋانىشى قوينىنا سىيماي, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ب.مامراەۆقا جازعان العىس حاتىن وقىعاندا ءبىز دە قاتتى تە­ب­ى­رەن­دىك. مىنە, زاڭ كلينيكاسى وسىن­داي يگى قادامدارعا اياق باسقان. ول ول ما, فاكۋلتەت دەكانى ق.را­حيم­بەر­ديننىڭ ايتۋىنشا, زاڭ كلي­ني­كا­سىنا كەلىپ, وزدەرىنە قاجەت كە­ڭەستەردى الىپ جاتقان ادامدار كەي­دە كەزەككە تۇرىپ قالاتىن كورىنەدى. ورالماندار دا قازاقستاننىڭ حال اكتىلەرىن جۇرگىزۋ, پاسپورت جۇيەسى, باسقا دا كەڭەستەردى تۇراقتى الىپ تۇرادى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اتال­مىش ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنتتەردىڭ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارعا كومەك كور­سەتەتىن “قىران” دەگەن قو­عام­دىق نەگىزدەگى بولىمشەسى اشىلعان. مۇندا دا زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتتەرى قىراعىلىقتى ساقتايدى. زاڭ كلينيكاسىنىڭ ستۋدەنتتەرى وسى توپپەن بىرلەسىپ جۇمىس جاسايدى ەكەن. زاڭ كلينيكاسى ستۋدەنتتەردىڭ تەرەڭ ءبىلىم الۋىنا دا ىقپال جا­سايدى. تەگىن كەڭەس بەرۋ, ازاماتتىق حال-اكتىلەرىن تىركەۋ, قۇجاتتاردى جىبەرۋگە دەيىن ۇيرەتەمىز. ەڭ باس­تىسى, قاراپايىم حالىقتىڭ جانى­نان تابىلامىز, – دەيدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, كلينيكانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى الەك­ساندار كۆاشين – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ جونىندەگى قاعيداسى, اسىرەسە, بولاشاق زاڭگەرلەرگە اۋا­داي قاجەت. ءوزىم قازاق – امەريكا ەركىن ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋل­تە­تىنىڭ ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتىمىن. اعىل­شىن, قازاق, ورىس تىلدەرىن مەڭگەرىپ الدىم. قالاداعى, باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاجىريبە الماسۋ ناتيجەسىندە زاڭدىلىقتاردى تەرەڭ مەڭگەرۋدەمىز. بۇل جولعى سەميناردىڭ پايداسى مول بولدى, – دەپ اعىنان جارىلدى ساۆەلي مۋششەل. ءسوز سوڭىندا زاڭ فاكۋلتەتى تۋ­رالى بىرەر ءسوز. ول 1991 جىلى ەلىمىزدە زاڭ ءبىلىمىن بەرەتىن ءۇشىنشى فاكۋلتەت بولىپ تىركەلدى. بۇگىنگە دەيىن ونىڭ قابىرعاسىنان مىڭعا تارتا شاكىرتتەر قانات قاقتى. قازىر جيىرمادان استام عىلىم كاندي­دات­تارى بار. وقۋ ورنىنىڭ ءۇش تۇلەگى, اتاپ ايتساق, ەرمەك ابدرا­سى­­لوۆ, تاتيانا وتچەسكايا عىلىم دوك­تور­لا­رى. بەلگىلى زاڭگەر-عالىم ەسبەرگەن الاۋحانوۆ تا بىزدە دوكتورلىعىن قورعار كەزدە ىزدەنۋشى بولعان. ۇس­تازدارىمىز سامال مۇراتبەكقىزى, زاۋرەش بۋكانوۆا, ازامات اسانوۆ جانە تاعى باسقالار ستۋدەنتتەرگە تەرەڭ ءبىلىم بەرەدى. ايتا كەتەتىن ءبىر ماڭىزدى شارا – كەلەر جىلى ەلى­مىزدە “كەپىلدىك بەرەتىن تەگىن زاڭ قۇقىقتارى جونىندەگى كومەك” ءجو­نىن­دە زاڭ قابىلدانباق. دەمەك, ءبىز­دىڭ جوعارى وقۋ ورنى دۇ­رىس باعىت ۇستاپ وتىر, – دەيدى فا­كۋلتەت دەكانى قۋات راحىمبەردين. وڭداسىن ەلۋباي, وسكەمەن