مۇنداي باستامالاردىڭ جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدە, سالت-داستۇرلەرىمىزدى جالعاستىرۋدا, اتا تاريحىمىزدى قاستەرلەۋدە, انا ءتىلىمىزدىڭ قادىرىن بىلۋدە ماڭىزى وراسان زور.
قازىعۇرت تۋرالى جازعان قالامگەرلەرىمىز «قازىعۇرت – ادامزاتتىڭ بەسىگى» دەگەن ءسوز تىركەستەرىن ءجيى قولداناتىن بولىپ ءجۇر. البەتتە, ادامزات تاريحىن زەرتتەگەن وقىمىستىلاردىڭ كوپشىلىگى «ازيا – ادامزات بەسىگى» دەپ تياناق شىعارعانى بەكەر ەمەس. XX عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازيادا بولعان فرانتسۋز عالىمى دجوزەف كاستانەنىڭ جازبالارىنا قاراعاندا, سىرداريا بويىنداعى قورقىت اتا مازارىنا جاقىن جەردە ادام اتانىڭ مازارى بولعان, ونى حIX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە سۋ شايىپ كەتكەن.
قازىعۇرت تۋرالى «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا, نەگە قالعان؟..», دەپ باستالاتىن جىردىڭ بار ەكەنىن كىم بىلمەيدى؟ وسى قازىعۇرت تاۋىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن ءبىر توسىن دەرەكتى اراب وقىمىستىسىنىڭ ەڭبەگىنەن كەزدەستىردىك.
738 – 819 (نە 821) جىلدارى ءومىر سۇرگەن مۇسىلمان تاريحىنىڭ بىلگىرى, وقىمىستى حيشام يبن مۋحامماد ال-كالبي «كيتاب ال-اسنام» («پۇتتار تۋرالى كىتاپ») دەگەن ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازىپتى: «پۇتتارعا تابىنۋ ادام عالايكي-س-سالام قايتىس بولعاندا باستالعان, شيش يبن ادامنىڭ بالالارى (ادام اتانىڭ نەمەرەلەرى, – ن.ب) ونى حيند ولكەسىندەگى تاۋعا جەرلەدى. تاۋ ناۋز دەپ اتالادى جانە ول جەر بەتىندەگى ەڭ قۇنارلى تاۋ».
گەوگرافيالىق كارتالاردان بايقالىپ تۇرعانداي, گيندۋكۋش (حيند) تاۋلارىنىڭ سىلەمدەرى پامير تاۋىنا ۇلاسىپ, ونىڭ شەتى قازىرگى قازىعۇرتقا تىرەلەدى. كىتاپتىڭ تۇسىندىرمەلەرىندە جوعارىدا اتالعان تاۋ راحۋن تاۋلارى, كەيدە نۋد دەپ اتالاتىنى جازىلىپ, ءۇش ءتۇرلى: ناۋد, ناۋز, باۋز جازىلىمى (ورفوگرافياسى) بار ەكەندىگىنە سىلتەمە جاسالعان. ورتا عاسىرلاردا اراب تىلىندەگى كىتاپتار قولجازبادان قولجازباعا كوشىرىلگەنىن ەسكە الساق, ناۋز دەگەنى باۋز بولىپ تا تاڭبالانعانىن, سونداي-اق اراب تىلىندە ن, ب, ح ارىپتەرى ءسوز باسىندا ۇقساس ەكەنىن ەسكە الساق, بۇل اتاۋ تۇپنۇسقادا ھاۋز (حاۋز) بولىپ قالۋ ىقتيمال دەگەن وي كەلمەي قويمايدى. سوندا اراب تاريحشىسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى قازىعۇرت (ھاۋزقۇرت) تاۋى بولىپ شىعادى.
تاعى ءبىر دجوزەف, انگليالىق اتاقتى عالىم (ۇلتى – شوتلاند) دجوزەف فرەزەر (1854-1941) ءوزىنىڭ ون ەكى تومدىق ايگىلى «التىن تامىر» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە جەر-جاھاندى سۋ باسقاندا نۇح پايعامبار كەمەسىنە ون سەگىز مىڭ عالامنان – جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى جۇپ-جۇپتان سالىپ العانىن, سونداي-اق كەمەدە ادامزاتىنان نۇح پايعامبار جانە ايەلى, ءۇش ۇلى جانە ءۇش كەلىنى بولعانىن جازادى. كەمەدەگى ولاردىڭ بولمەسىنىڭ ورتاسىنا ادام اتانىڭ سۇيەگى سالىنعان بيىك تابىت ورنالاستىرىلىپ (استىن سىزعان, – ن.ب.), ول ەر كىسىلەر مەن ايەلدەردى ءبولىپ تۇرعان.
كيەلى كىتاپتارداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, نۇح پايعامبار ادام اتانىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى. ادام اتانىڭ جارالعان كۇنى مەن نۇح پايعامباردىڭ تۋىلعان كۇنىنىڭ اراسى 1056 جىل. وقىمىستىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىندە بۇل سان بىركەلكى ەمەس. ءتىپتى تىم الشاق بولىپ كەتەتىنى دە بار. سونداي-اق ادام اتانىڭ جارالعان كۇنى تۋرالى مالىمەتتەر دە ءارتۇرلى. عالىمداردىڭ كوپشىلىگى 6100 جىلدىڭ توڭىرەگىندە دەپ توپشىلايدى.
نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنە قايتا ورالايىق. حيشام يبن مۋحامماد ال-كالبي ايتقان ناۋز قازىعۇرت تاۋى بولسا, كەمە وسى جەردە جاسالعان بولىپ شىعادى. وعان دالەل توپان سۋ باستالعاندا نۇح پايعامبار قازىعۇرتتا جەرلەنگەن ادام اتانىڭ سۇيەگىن كەمەگە سالىپ العانى بولىپ تۇر.
ەندى كەمەگە بايلانىستى ءۇش سوزگە كوڭىل بۇرايىق. كەمە گوفەر دەگەن اعاشتان جاسالىپتى. مۇنىڭ استارىنان كوپىر ءسوزىنىڭ (اعاش كوپىر) تۇپكى تەگى قىلاڭ بەرەدى. نۇح پايعامبار «سۋ قايتقان جەر بار ما ەكەن» دەپ قارعانى بارلاۋعا جىبەرەدى. قارعا سۋ قايتقان ءبىر جەردەگى ولەكسەنى جەپ قايتپاي قويادى. قازاقشا ايتقاندا, بۇل قۇس قارعالعان قۇس بولىپ تۇر. سوسىن نۇح پايعامبار كوگەرشىندى جىبەرەدى. كوگەرشىن جەر بەتىنە شىعىپ ءبىر كوكتەپ تۇرعان اعاشتىڭ ء(زايتۇن اعاشىنىڭ) جاپىراعىن اۋزىنا تىستەپ الىپ كەلەدى. ءسويتىپ جاپىراق تىستەگەن كوگەرشىن الەم حالىقتارىندا بەيبىتشىلىكتىڭ بەلگىسى بولىپ قالعانى بەلگىلى. وسى جەردە كوگەرشىن ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگى مەنمۇندالايدى. كوگەرشىن كوك (كوگەرگەن, كوگەرىپ كورىنگەن) جاپىراقتى الىپ كەلگەن قۇس. ءشىن, ۇندەستىك زاڭى بويىنشا شىن جۇرناعىمەن جاسالعان قۇس اتاۋلارى تۇركى تىلىندە كەزدەسەدى – قازاق تىلىندە: لاشىن (قۇس), قىرعىز تىلىندە: بارچىن (بۇركىتتەر توبىنداعى قۇس). ءسوز ورايى كەلگەندە قوسىمشالاپ قويايىق, «الپامىس» جىرىنداعى الپامىستىڭ جارى گۇلبارشىننىڭ بارشىنى وسى قۇس. انا تىلىمىزدەگى وسىنداي سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ كونە زامانداردان بەرى كەلە جاتقان بايىرعى ءتىل ەكەندىگىن ايعاقتاپ تۇر.
نازاربەك بايجىگىتوۆ,
جۋرناليست
قىرعىز رەسپۋبليكاسى,
بىشكەك قالاسى
