ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى عالىم مۇتانوۆ:
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تويىنا تارتۋىمىز – 20 يننوۆاتسيا
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 75 جىلدىعى تۇسىندا قارا شاڭىراققا ارنايى كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سونداعى ينتەراكتيۆتى دارىسىندە بۇگىنگى تاڭداعى قازاقستان يننوۆاتسيالىق «سىلكىنىستى» تالاپ ەتىپ وتىرعاندىعىنا توقتالا كەلە, يننوۆاتسيالىق يدەيا جارشىلارى, يننوۆاتسيا جاساۋشىلار زامانانىڭ ءدارىپتى ەرلەرى بولۋى تيىستىگىن اتاپ كورسەتكەن-ءدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندا ينتەللەكتۋالدى ۇلت قۇرۋ تۋرالى ساليقالى ويى العاش ناق وسى ارادا جاريا ەتىلۋى دە تەگىن ەمەس ەدى. سەبەبى, ەلدىڭ جوعارى بىلىمىندەگى كوشباسشى ۋنيۆەرسيتەت بارلىق ۋاقىتتاردا, اسىرەسە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا وزەكتى عىلىمي-تەحنولوگيالىق باعىتتاردى زەرتتەۋدىڭ, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە قوسۋدىڭ جانە ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن جوعارى ساپاداعى ادام كاپيتالىمەن تولىقتىرۋدىڭ العى شەبىندە كەلەدى. وسى ورايدا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار, ءبىلىم ورداسىنىڭ بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا ۇندەسكەن تىنىس-تىرشىلىگى حاقىندا ايتىپ بەرۋدى ءبىز ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمى مەن تەحنيكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, عالىم مۇتانوۆتان وتىنگەن ەدىك.
– عالىم مۇتان ۇلى, ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالاي دامىپ كەلەدى؟ قانداي ساتىلاردان ءوتتى, قانداي بيىكتەرگە جەتتى؟ جالپى باعىت-باعدار قانداي؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىمى جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلدى. ەلىمىزدىڭ جوعارى مەكتەپتەرى الەمدىك ترەندتەردى, دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىندا بولىپ جاتقان وڭ نىشاندى وزگەرىستەردى جاتسىنباي, ءوز ءتىرشىلىگىنىڭ قانتامىرىنا دۇرىس قابىلداپ, ءسىڭىرىپ جاتىر. تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ بولون ۇدەرىسىنە كىرگەنىمىزدى نەگىزگى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالار ەدىم. ول دەگەنىمىز – الەمدىك ءبىلىم بەرۋدەگى جاڭا دەڭگەيدىڭ, جاڭاشىل وزگەرىستەردىڭ كورىنىسى. مىسالى, ەۋروپا مەن اقش, دۇنيەنىڭ كوپتەگەن وزا دامىعان وركەنيەتتى ەلدەرى ءبىلىم بەرۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسىندە. بۇل جۇيە بويىنشا باكالاۆر, ماگيستر, PhD دوكتورى دايارلانادى. قازاقستان وسى وزىق جۇيەنى دە تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەنگىزگەن ەل.
وسى ايتىلعان جەتىستىكتەر ارقىلى ءبىز الەمدىك ينتەگراتسياعا كىرىگە قوسىلىپ جاتىرمىز. ەكونوميكاڭىزدى, ساياساتىڭىزدى جاسايتىن دا, ءبىر-بىرىمەن ۇيلەستىرەتىن دە ادامدار, ونىڭ ىشىندە جوعارى بىلىكتى ماماندار. ءار ەلدىڭ وسىنداي ماماندارى ءبىر-بىرىمەن سەلبەسىپ ۇلكەن جوبالار جاساعان كەزدە سايكەستىك بولماسا تۇسىنىسپەۋشىلىك ورىن الار ەدى. قازىرگى جاھاندانۋ كەزىندە ءبىز وسىنداي سايكەستىككە, ينتەگراتسيا ۇدەرىسىنە تابيعي تۇردە قوسىلۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك. ىستەپ جاتقان ءىسىمىز, دايىنداپ جاتقان ماماندارىمىز, الىپ جاتقان ءبىلىم-بىلىك پەن مارتەبەمىز سول الەمدىك دەڭگەيدەگى تالاپ بيىگىنەن تابىلۋى ءتيىس. مىنە, ناق وسى تۇرعىدان العاندا جەتىستىكتەرىمىز كۇمانسىز.
كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسىنە كوشۋ ءوز دەڭگەيىندە ءوتىپ جاتىر. ول نە ءۇشىن دەسەڭىز, شەتەلدە قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ستۋدەنتتەر وزىنە, بولاشاعىنا قاجەت دەپ بىلگەن پاندەردى تاڭداپ, سونى وقيدى. تولەماقىسى دا سول تاڭداعان پاندەرىنە, العان بىلىمدەرىنە سايكەس تولەنەدى. كرەديتتىك جۇيە ستۋدەنتتەردىڭ وزىنە ناقتى كەرەگىن تاڭداپ العانعا تاپتىرمايتىن قاجەتتىلىك.
– سوندا ستۋدەنت: «مەن مىنا ءپاندى تاڭدايمىن, اقشانى سوعان عانا تولەيمىن, ال انا ءپاننىڭ كەرەگى جوق» دەي مە؟
– ول قاي باعىتتاعى مامان بولىپ شىققىسى كەلسە, سوعان ورايلاس ساباقتى تاڭدايدى. ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرىنىڭ جەكە جوبالارمەن جۇمىس ىستەۋ ءمۇمكىندىگى دە ارتتادى. ولاردىڭ وزدەرىنە كەرەكتى پاندەردى تاڭداۋىنا ەركىندىك بەرىلەدى. بىراق مۇنىڭ بەلگىلى ءبىر جيىنتىق نورماسى بەلگىلەنگەن. ول نورماتيۆ ورىندالماسا, ياعني ستۋدەنت تالاپقا سايكەس قاجەتتى كرەديتتى جيناي الماسا, كەلەسى كۋرسقا وتە المايدى. مۇنى دا ءبىز تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ ەنگىزدىك.
– دەمەك, ستۋدەنتتەردىڭ شەكتەن شىعىپ كەتۋىنە جول بەرىلمەيدى دەيسىز عوي.
– ول جاعى دا بار. نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى سول, بىزدەگى كرەديتتەر شەتەلدەگى كرەديتتەرمەن سايكەس بولۋى كەرەك. سەبەبى, قازىر ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز اشىق. ەلىمىزدە قانشاما شەتەلدىك كومپانيالار جۇمىس ىستەپ جاتىر. وزدەرىنە جۇمىسقا ورنالاسۋشى جاستاردان ولار: «سەن قانداي پاندەردى وقىدىڭ؟ مىناداي پاندەر بولدى ما؟» دەپ سۇرايدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ بەرگەن ءبىلىمىمىز, ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ العان بىلىگى الەمدىك وقۋ جۇيەسىمەن سايكەس كەلمەسە ءبارى ەش بولادى. مىنە, وسى جاعىنان قازاقستان الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە جاقسى كوتەرىلۋ ۇستىندە. بۇل دا ءبىر قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋىنا اق جول اشاتىن تەتىك.
– ەندى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازۇۋ-دىڭ العان اسۋ-بەلەستەرىنە, قازىرگى حال-احۋالىنا توقتالساڭىز.
– البەتتە, الەمگە تانىلىپ وتىرعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ومىرىندە قازۇۋ-دىڭ الار ورنى ەرەكشە. قازىردە ات ۇستىندە جۇرگەن ازاماتتاردىڭ دەنى كەزىندە وسى ۋنيۆەرسيتەتتەن قانات قاققاندار. ءبىلىم ورداسىنىڭ وركەندەپ, دامۋىنا كەڭەس زامانىندا دا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولىنگەنىن بىلەسىز. مىنا ءۇلكەن قازۇۋ قالاشىعى سونىڭ ءبىر دالەلى دەسەم, قاسيەتتى قارا شاڭىراق تاۋەلسىزدىگىمىز تۇسىندا ودان ءارى زورايىپ تۇلعالانا ءتۇستى.
ءيا, جەتپىس بەس جىلدىق تاريح جولىنان ابىرويمەن وتكەن ءبىلىم ورداسىنا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ۋاقىت تالابىنا ساي, زامان اعىمىنا سايكەس بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ جۇكتەلگەن. ەلباسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, مينەرالدى رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ, جاڭا باعىتتاعى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋ مىندەتىن العا تارتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, وسى ورايداعى قانداي دا ءبىر مۇمكىنشىلىكتەردىڭ ءبارىن پايدالانۋ كەرەكتىگىن جالىقپاي ايتۋدا. مىنە, وسى ۇدەرىستىڭ ءبىر سۋبەكتىسى بولۋ – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ايقىن ماقساتى. ءويتكەنى, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا – ول بىلىمگە, جوعارى تەحنولوگياعا باعىتتالعان. قازىرگى زاماندا ونداي ەكونوميكانى جاسايتىن – نەگىزىنەن العاندا, ۋنيۆەرسيتەتتەر.
شەتەلدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە قارايىقشى. امەريكا نەگە كەرەمەت العا كەتتى دەسەڭىز, ول عالامات تابىستارىنا نەگىزىنەن ءوزىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن قول جەتكىزىپ وتىر. دامىعان ەلدەردىڭ ءبارى سولاي. وكسفورد, گارۆارد, كەمبريدج, ماسساچۋتەت, تاعى باسقالارى ءوز ەلدەرىنىڭ زور قارقىنمەن قارىشتاپ العا باسۋىنا نەگىزگى ىقپال ەتىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەر.
– ادام كاپيتالىن جاساۋ ارقىلى ما؟
– ەڭ الدىمەن ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى. سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيا, جاڭا ءبىلىم, جاڭا عىلىمدى تىكەلەي وزدەرى كادەگە جاراتۋ ارقىلى. ەندىگى ۋنيۆەرسيتەتتەر ستۋدەنتتەردى وقىتۋمەن بىرگە زەرتتەۋشىلىك باعىتقا بەت بۇرىپ, عىلىم جەتىستىكتەرىن جاساۋعا وزدەرى تىكەلەي قاتىساتىن بولدى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءمارتەبەسىنە, ولاردىڭ قوعامداعى ورنىنا باسقاشا كوزبەن, نەعۇرلىم جوعارى ورەدەن قاراۋىمىز كەرەك. ۋنيۆەرسيتەتتەر, ءبىلىم-عىلىم وردالارى مەملەكەتتى دامىتۋشى كۇشكە اينالعانىن مويىندايتىن كەز جەتتى. وسى جاعدايلاردى پايىمداي كەلە, «ۋنيۆەرسيتەت جانە قوعامنىڭ دامۋى» دەپ اتالاتىن جاڭا جوبا ازىرلەۋدەمىز. نەگە دەسەڭىز, ۋنيۆەرسيتەت اسىرەسە, ادام كاپيتالى ارقىلى قوعامنىڭ دامۋىنا بارلىق جاعىنان ىقپال ەتەدى. ەرتەڭىمىز قالاي بولادى دەسەك, ول كەلەشەكتە بيلىك باسىنا كەلەتىن ادامدارعا, ادام كاپيتالىنا بايلانىستى. قارا شاڭىراقتان بولاشاق ماماندار قانداي قاسيەت, قانداي بىلىكتىلىك, وركەنيەتكە ساي قانداي قۇندىلىق الىپ شىعادى؟ مۇندا كىم قالىپتاسادى؟ ءماسەلە, سايىپ كەلگەندە, وسىعان تىرەلەدى.
تاعى ءبىر ءجايتتى زەردەلەسەك, ەڭ ماڭىزدىسى ەكونوميكا, ناقتى كورسەتكىش دەپ جاتامىز. عالىمدار ەجەلدەن عىلىممەن اينالىسادى. ال ونىڭ پايداسى, ناقتى كورسەتكىشى قايدا؟ حالىققا, قوعامعا سودان كەلىپ جاتقان قانداي پايدا بار؟ ياعني, قازىرگى تالاپ باسقاشا قويىلادى. وسى ورايدا اسىرەسە گۋمانيتارلىق سالادا جاڭا مەنتاليتەت ورنىقتىرىپ, جاڭا قۇندىلىقتار قالىپتاستىرۋعا كۇش سالعانىمىز ابزال. سونداي جاعدايدىڭ نەگىزگى گەنەراتورى, يدەيالاردىڭ قاينايتىن قارا قازانى وسى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر بولۋى كەرەك. قازىرگى الەمدىك ءۇردىس وسىلاي. ءبىز سوعان ۇمتىلۋىمىز كەرەك, سودان قالىپ قويماۋىمىز كەرەك.
– عالەكە, ءسىزدىڭ سوزىڭىزدەن ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. نارىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا عوي دەيمىن, «تروللەيبۋس جۇرگىزۋشىسىنىڭ جالاقىسى اكادەميكتىڭ جالاقىسىنان جوعارى ەكەن. بۇل قالاي؟» دەپ بىرەۋگە سۇراق قويسا, ول: «سەبەبى, تروللەيبۋس جۇرگىزۋشىسىنىڭ ەڭبەگىنەن ناقتى پايدا بار», – دەپ جاۋاپ بەرگەن كورىنەدى. سول كەزدە بۇعان باسپاسوزدە «ال, تروللەيبۋستى كىم ويلاپ تاپتى ەكەن؟..» دەگەن ءۋاج ايتىلىپ ەدى.
– عىلىم مەن تەحنيكا داميدى, تروللەيبۋس جاڭارادى. قازىر ساعاتىنا 500 شاقىرىم جىلدامدىقپەن زىمىرايتىن جۇردەك پويىزدار شىعىپ جاتىر. مەترو جانە بار. وسىنىڭ ءبارىن عالىمدار ويلاپ تابادى. عالىمنىڭ ەڭبەگىن ەلەمەۋگە, ءرولىن تومەندەتۋگە بولمايدى. «ءدۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى, عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز» دەپ ارعى عاسىردا اباي دا ايتقان. ەندەشە, بىزگە كۇندەلىكتى ءتىرشىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى بولاتىن عانا ەمەس, بولاشاققا باعىت جاسايتىن, ەرتەڭىمىزدىڭ ورلەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن عىلىم كەرەك. بولاشاقتىڭ عىلىمى دامۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, وندا وقيتىن جاستارعا ءبىلىم-عىلىم مەڭگەرەتىن ينۆەستيتسيانى قازىر سالۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سولاي جاسالىپ تا وتىر.
– وسى جىلدىڭ باسىندا «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 يننوۆاتسيا» جوباسىن جاريا ەتكەن ەدىڭىزدەر. مىنە, جىل اياقتالىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ قورىتىندىلانۋىنا دا از ۋاقىت قالدى. وسى جوبا جايىندا كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇل جوباعا ەلباسىمىزدىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋى قوزعاۋ سالدى. جولداۋمەن تانىسقاننان كەيىن «ۋنيۆەرسيتەت قوعامعا نە بەردى؟..», «عىلىم, ءبىلىم, جاڭا تەحنولوگيالار شىعاراتىن ورىن رەتىندە ءبىز نە بىتىردىك, ەلگە نە بەردىك؟..» دەپ وزىمىزگە سۇراق قويدىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگى بولۋ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىر ميسسياسى. ولاي بولسا, جاڭاعىداي سۇراق قويۋىمىز زاڭدى ەدى. عىلىممەن قانشا جىل اينالىسىپ كەلە جاتقاندا ەلىمىز سودان پايدا كورۋى, ودان ناتيجە كۇتۋى دە زاڭدى ەمەس پە؟! سودان جاسالىپ جاتقان ەكى جۇزدەي عىلىمي جۇمىستى ساراپتاي وتىرىپ, سونىڭ ىشىندەگى ەڭ بىرەگەي دەگەن جيىرماسىن تاڭداپ الدىق.
وسىناۋ يننوۆاتسيالىق جوبالار نانو جانە بيوتەحنولوگيا, ءداستۇرلى جانە بالامالى ەنەرگەتيكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, مەديتسينا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە قاۋىپسىزدىك سياقتى سالالاردا جاڭا عىلىمي-تەحنولوگيالىق باعىتتاردى يگەرىپ, وسى ورايداعى جاڭاشىل يدەيالاردى ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە باعىتتالدى. مۇنداعى باستى ماقسات – عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىن عىلىمدى كوبىرەك قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالارعا, ودان ءارى وندىرىسكە كونۆەرتاتسيالاۋ بولعانى ءسوزسىز. مىنە, مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسىلار ەلەۋلى ۇلەسى بولىپ تابىلماق.
«قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 يننوۆاتسيا» جوباسى اياسىنداعى كەيبىر جوبالارعا توقتالا كەتسەك, ماسەلەن, الماتى قالاسى جەس الاۋىندا توزاڭ كومىردىڭ جانۋىن تۇراقتاندىرۋ جانە ۇستاپ قالۋ, قازاندى مازۋتسىز جاعۋعا ارنالعان وتىندى پلازمالىق جاعۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جوباسى. ول قالانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا دەمەۋ بولادى. بۇل جۇيەنىڭ جالپى قازاقستان بويىنشا ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جىلىنا قوماقتى قارجىمەن باعالانىپ وتىر. جاڭا جوبالاردىڭ قاتارىندا مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتى جانە جاساندى توپىراقتى بيورەمەدياتسيالاۋعا ارنالعان ميكروبتى پرەپارات ءوندىرۋ, ميكروبالدىرلاردى پايدالانىپ, اعىنسۋدى بيولوگيالىق تازالاۋ تەحنولوگياسىن وڭدەۋ جوبالارىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىككە ارنالعان جوبالاردىڭ ءبىرشاماسىن قولدانىسقا ەنگىزىپ تە ۇلگەردىك. ەندەشە, 20 جىلدىققا تارتۋ ەتىلەر 20 يننوۆاتسيامىزدىڭ الەۋمەت ءۇشىن كادەگە اسار پايداسى دا, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى دە وتە زور.
– ۇلىق مەرەكە قارساڭىندا ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇجىمىنىڭ كوڭىل كۇيى قالاي؟
– وسىندا باسشىلىققا كەلگەننەن بەرگى العا قويعان ماقساتىم – ءبىر تىلەككە جۇمىلعان ۇجىم جاساۋ, ىنتىماقتى قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ, بىرلىكتى ورتا ۇيىستىرۋ بولدى. ءار فاكۋلتەتتە, ءار كافەدرادا, ءار كورپۋستا بىرگە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ءجاي جيىنتىعى ەمەس, ءبىر-بىرىنە تىلەكشى ۇجىم جاساۋ. شەتەلدە مۇنى «كورپوراتسيا» دەيدى. كورپوراتسيا دەگەنىمىز, ءبىر باعىتتا ءجۇرەتىن, ءبىر ماقساتقا جۇمىلعان ۇجىم. ول ماقساتقا جەتۋدىڭ جوعارى كورىنىسى. سوندىقتان, «قازۇۋ-دىڭ كورپوراتيۆتى كودەكسىن» قابىلدادىق. سونىمەن بىرگە, ستۋدەنتتەردىڭ «ار-وجدان كودەكسى» قابىلداندى. ستۋدەنتتەرگە «وزدەرىڭ ءۇشىن وقيسىڭدار, كوشىرۋ, پلاگيات بولماسىن, اعا-كوكەنى شاقىرماڭدار, اقشا ۇسىنباڭدار» دەپ ءجيى ايتامىز. وقىتۋشىلاردىڭ دا بەلگىلى ءبىر توبىنا دومالاق ارىز جازۋدى قويدىردىق. وكپە-ناز بولسا, ادەپ كوميسسياسىنا ايتىڭدار دەدىك.
جۇيەلى باسقارۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى – ۇجىمنىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋى, ۇيلەستىرىلۋى. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى سول باعىتتا جۇرگىزۋدەمىز.
– ولاي بولسا, ەڭبەكاقى سول تالاپتى ورىنداۋ دەڭگەيىنە قاراي بەرىلەتىن بولار؟
– ەڭبەككە اقى تولەۋ تۇپكى ناتيجەگە باعدارلانادى. ءار قىزمەتكەردىڭ ەڭبەگى رەيتينگتىك جۇيەمەن باعالانۋدا. ونى باعالاۋدىڭ ناقتى ولشەمدەرى بار. سوعان قاراپ, مىسالى, رەيتينگى جوعارى وقىتۋشى جالاقىسىنا قوسا اي سايىن 50 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇستەمە قاراجات الادى. ەڭبەكاقى جونىنەن جوو-لار ىشىندە ەڭ الدىڭعى قاتاردامىز. وقۋ ورنى ءۇشىن بۇل دا بەدەل, ابىروي. تالاپقا ىلەسە الماعاندارمەن كەلەسى جىلداردا قوش ايتىسامىز. قازىر وسى جۇيەنى كىرگىزدىك. بۇل دا ۇلكەن پايدالى جاڭالىق سانالادى.
– تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز نىعايىپ, ەكونوميكاسى وسكەن سايىن قازۇۋ-دىڭ, باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاعدايى جاقسارىپ جاتقانى دا شىندىق. مەملەكەت تاراپىنان, ەلباسى تاراپىنان قاسيەتتى قارا شاڭىراققا قانداي قامقورلىقتار, قانداي جاقسىلىقتار جاسالۋدا؟
– بىرىنشىدەن ايتارىم, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. جاقىندا عانا مەملەكەت باسشىسى «ءبىلىم تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وڭ نىشاندى وزگەرىستەر ەكەۋىندە دە مول. ايتالىق, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ىلكىمدىلىك دەڭگەيىنە كوتەرىلۋدە. سونىڭ ناتيجەگە باستار جاڭا نوبايى قولدانىلۋدا. مۇنى گرانتتىق, بازالىق, ماقساتتى-باعدارلامالىق دەپ جىلىكتەيمىز. بۇلار عالىمداردىڭ قاي-قايسىسىنا بولسىن قولجەتىمدى. «ءبىلىم تۋرالى» زاڭ ورايىندا ايتساق, مۇندا ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىنشىلىگى كەڭىنەن قاراستىرىلعان. وسى رەتتە «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ۇلگىسىنىڭ باعىتىندا ءۇلكەن دايىندىقتار جاساپ, سونداي ءمارتەبە الۋ ءۇشىن جۇمىلا ىسكە كىرىسۋدەمىز.
زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىن يەلەنسەك, كوپ ماسەلەلەردى ءوزىمىز دەربەس بيلىگىمىزبەن شەشىپ وتىرار ەدىك. مۇنىڭ جاقسى جاقتارى كوپ. جاڭا كوكجيەكتەر, ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلادى. سوڭعى كەزدە مەملەكەتتىڭ تاراپىنان جەتكىلىكتى قارجىنىڭ ءبولىنۋىنىڭ ارقاسىندا كوبىنە-كوپ ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار دايارلاۋدى قولعا الۋدامىز. شەتەلدەن ءدارىس وقۋعا پروفەسسور, عالىمداردى شاقىرۋعا دا اسا زور ءمان بەرىلىپ, وعان دا قوماقتى قارجى بولىنۋدە. بۇل مۇمكىندىكتى ءتاۋىر پايدالانىپ جاتىرمىز. سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەرگە, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا ءبىر اي, ءبىر سەمەستر, ءبىر جىل شەتەلگە بارىپ وقىپ كەلۋگە مۇمكىندىكتەر تۋعىزىلۋدا. وسىنىڭ ءبارى تۇگەلدەي ءارى تىكەلەي ەلباسىنىڭ عىلىم مەن بىلىمگە جاساپ جاتقان ۇشان-تەڭىز قامقورلىعى.
– زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالعاندا قۇرىلىمدىق, كادر دايارلاۋ باعدارىندا وزگەرىستەر بولاتىن شىعار؟
– قازىردىڭ وزىندە ميسسيامىزبەن ءسايكەسپەيتىن, كەرەك ەمەس ماماندىقتاردان ىرگەمىزدى اجىراتىپ جاتىرمىز. ويتكەنى, مۇعالىمدەردى, پەداگوگيكا ماماندىقتارىن ءار وڭىردەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتار دايارلايدى. قازۇۋ-دىڭ ولارمەن جارىسىپ نەسى بار؟ ونىڭ ورنىنا ەكونوميكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى جاڭا ماماندىقتار اشىپ, ماگيسترلەر مەن دوكتورانتتاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدامىز. سونىمەن, قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە جالپى سانى 180, نەگىزگىسى جۇزگە تارتا ماماندىق مەڭگەرىلۋدە.
– الەۋمەتتىك, قوعامدىق, مادەني-تۇرمىستىق ءومىرى, سپورتى, باسقاسى بار, بۇرق-سارق قايناپ جاتقان سول تىنىس-تىرشىلىك جايىندا ءبىر اۋىز ايتىپ وتسەڭىز.
– ءارى ءبىلىم, ءارى تاربيە ورداسى بولعاندىقتان, ءبىز مۇندا وركەنيەتتىك قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, سالاماتتى ءومىر سالتى, ەكىنشىدەن, ۇلتتىق, پاتريوتتىق تاربيەنىڭ نازاردان قاعىس قالماعانى ابزال. ۇلتىم دەپ سوققان جۇرەگى بار, حالقىم دەپ ويلاۋعا قابىلەتتى جاس ەشقاشان ەشكىمنەن كەم بولمايدى. بىزدە ادامي دامۋدىڭ كلۋبتىق جۇيەسى قۇرىلعان. ول جۇيە بويىنشا قابىلەت-دارىندى كوتەرۋگە بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالىپ وتىر. تالانتىڭ تاسىپ جاتسا, ءان مەن كۇي كلۋبتارىنا بارىپ تانىتۋعا بولادى. سپورت تۇرلەرى بويىنشا وتىز شاقتى سەكتسيا بار. ولار ءوز جۇمىستارىن تۇسكە دەيىن دە, تۇستەن كەيىن دە ستۋدەنتتەردىڭ ۋاقىتىنا بەيىمدەپ قۇرادى. وسى جۇيەگە كوشكەننەن بەرى ءبىزدىڭ سپورتتىق كورسەتكىشتەرىمىز دە بۇرىنعىدان الدەقايدا كوتەرىلدى. رەسپۋبليكا ۋنيۆەرسياداسىندا قاتارىنان ەكىنشى رەت جەڭىس تۇعىرىنان كورىندىك.
ودان قالا بەردى, ستۋدەنتتىك راديو تورابىمىز, ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى تەلەحابار تاراتاتىن ورتالىعىمىز بار. ونىڭ جەلىسى بارلىق كورپۋستارعا قوسىلعان. ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى باعدارلامالارىن جاساپ, كۇندەلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىنەن تەلەحابارلار كورسەتەدى. ۋنيۆەرسيتەت گازەتى اپتاسىنا ءبىر رەت شىعادى. مىسالى, رەكتوراتتا قانداي ماسەلەلەر تالقىلاندى, ونىڭ شەشىمى قانداي بولدى؟ اپتانىڭ ايشىقتى وقيعالارى قانداي؟ ءوز تەلەارنامىز بەن گازەتىمىزدەن مۇنى ۇجىمنىڭ ءاربىر مۇشەسى كورىپ, ءبىلىپ, حاباردار بولىپ وتىرادى.
– جيىرما مىڭعا تارتا ستۋدەنتتى تاربيەلەپ, مامانداندىرىپ وتىرعان قارا شاڭىراقتا بولاشاق كادرلاردى رۋحاني بايىتۋ جايى قالاي ءوربىپ وتىر؟
– كوشباسشى ءبىلىم ورداسىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارى ستۋدەنتتەردى كاسىبي مامان رەتىندە دايارلاپ قانا قويماي, رۋحاني باي, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاستاردى دامىتۋدى ءوز مىندەتتەرىنە العان دەسەك بولادى. وسى ورايدا ءبىز ولارعا باعىت-باعدار بولسىن دەپ اقىلداسا كەلە, وقىلۋعا ءتيىس كىتاپتاردىڭ ءتىزىمىن جاسادىق. تولستوي, دوستوەۆسكي, ءوز ابايىمىز, اۋەزوۆىمىز بار. ماحامبەت, دۋلات, اقتامبەردىلەر. سونداي-اق ماعاۋين, كەكىلباەۆ سياقتى بۇگىنگى كوزى ءتىرى كلاسسيكتەرىمىز. ونىڭ ار جاعىندا الاش ارىستارىن تۇگەل وقىپ شىقسا, سودان كەم بولمايدى. ماعجاندار يمپەريانىڭ تۇبىندە قۇلايتىنىن دا ءبىلدى, ايتىپ تا كەتتى. ءتورت جىلدا وسى قۇندىلىقتاردى وقىپ شىعۋعا مىندەتتەيمىز. كوركەم ادەبيەت وقىعان رۋحاني باي ادام مۇلدەم باسقا ورەدە سويلەسەدى, ونىڭ جان دۇنيەسىنىڭ پاراساتى دا مول بولادى. جاستارعا تاربيەلىك زور ءمانى بار جوبا رەتىندە بيىل «ونەگەلى ءومىر» اتتى كىتاپتار سەرياسى شىعا باستادى. بۇل كىتاپتاردىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە قاتىسى بار تۇلعالار.
– قازۇۋ حالىقارالىق بايلانىسى سان-سالالى ۋنيۆەرسيتەت. ەندى وسى تۋراسىندا ايتىپ وتسەڭىز.
– قازۇۋ بۇگىندە 400-دەن اسا الەمدەگى ءىرى ۋنيۆەرسيتەتپەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. ەۋروپا, ازيا, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاستىق كەلىسىم-شارتتارىنا قول قويعان. جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارناپ «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قالىپتاستىرۋ جانە ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا قوساتىن ۇلەسى» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق فورۋم ۋنيۆەرسيتەت بەدەلىن جوعارى دارەجەگە كوتەردى. الەمنىڭ 30 ەلىنەن كەلگەن جۇزگە تارتا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلارى مەن عالىمدارىنا ەلىمىزدى دارىپتەدىك, ءتاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى مەرەيلەنە ايتتىق, قازاقستانداعى عىلىم-ءبىلىمنىڭ دامۋىن كورسەتتىك. سونىمەن بىرگە, شەتەلدىكتەر پىكىرىنە قۇلاق ءتۇرىپ, عىلىمداعى يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق جوبالارىمىزدىڭ جايىن كەڭىنەن تالقىلاپ, اقىلداستىق. وسىنداي بايلانىس نەگىزىندە جاقىندا قازۇۋ دەلەگاتسياسى اقش-تا بولىپ, وسى ەلدىڭ كولۋمبيا, ستەنفورد, مەريلەند, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن جانە دە «سيليكون القابىنداعى» جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالارمەن ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيا باعىتتارىندا بىرلەسە وتىرىپ, جۇمىس جاساۋعا قول جەتكىزىپ قايتتى. ولاردان ۇيرەنەرىمىز كوپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن پايدالانۋ ءبىزدى جاڭا, جوعارى دەڭگەيلەرگە جەتكىزەتىنى انىق.
– وسىنىڭ ءوزى تاۋەلسىز ەل ءومىرىندەگى ۋنيۆەرسيتەت تۇعىرناماسىنىڭ بەلسەندىلىگىن تانىتپاي ما؟
– ارينە, كوشباسشى ۋنيۆەرسيتەت بولعاننان كەيىن بىزگە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك تە جوعارى. سول ورايدا, قوعامدىق-ساياسي, مادەني ماسەلەلەردە دە باسقا ارىپتەستەرىمىزگە ۇنەمى ۇلگى, ونەگە بولۋىمىز كەرەك-اق. جاڭاعى فورۋمدى وتكىزۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى دە سودان تۋىندايدى. «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 يننوۆاتسيا» جوباسىن قالاي اياقتاعانىمىز – ەلىمىزگە بەرەتىن ەسەبىمىز بولماق. سوڭعى ايلاردىڭ ءبىر قۋانىشتى حابارى سول, قازۇۋ QS رەيتينگىسىندە دە ۇزدىك سەكىرىس جاساپ, الەمدىك توپ-ۋنيۆەرسيتەتتەر ساپىندا بىردەن 200 ورىنعا جوعارىلاپ, بيىل 401-450 دارەجەگە كىردى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ قارا شاڭىراعىمىز الەمدىك ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بەل ورتاسىنان ويىپ ورىن العان ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەت.
كلاسسيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالۋ جولىنداعى ۇجىمنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى العاشقى ناتيجەلەرىن بەرىپ جاتىر. بۇگىندە جاڭاشىلدىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق قۇرىلىمىنا تىڭ سەرپىن بەرگەن. فاكۋلتەتتەر كلاستەرلىك نەگىزدە قايتا جاساقتالىپ, كافەدرالار ىرىلەندى. ءتيىمدى مەنەدجمەنت, ءار قىزمەتكەر ەڭبەگىنىڭ رەيتينگتىك جۇيەمەن باعالانۋى, يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردىڭ زاماناۋي تۇرعىدان جەتىلۋى, الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك, كورپوراتيۆتى مادەنيەتتىڭ جاقسارۋى جانە ءبىلىم ورداسىنىڭ تۇتاستاي كەلبەتىنىڭ جاڭعىرۋ-جاڭارۋى بۇگىنگى نەگىزگى باعىت-باعدارىمىزدى ايقىندايدى. وسىنىڭ ءبارى, بۇرىنعى كەڭەس كەزىندە بولماعان جاعدايلار, تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر.
باس حاتشى پان گي مۋننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ «اكادەميالىق ىقپال» باعدارلاماسىنا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىز بويىنشا مۇشە بولىپ قابىلداندى. ءبىز ءۇشىن بۇل ۇلكەن مارتەبە. مۇنى دا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا قوسقان ءبىر ۇلەسى دەپ ورىندى باعالاۋعا بولادى. سوعان شۇكىرشىلىك ەتىپ, ەل يگىلىگى جولىنداعى ەسەلى ەڭبەگىمىزدى جالعاستىرا بەرمەكپىز. سوندىقتان, ەگەمەندىگىمىزدىڭ مەرەيلى تويى تەك جەتكەن جەتىستىگىمىزدى ماقتانا كورسەتەتىن شارا ەمەس, ءوتكەنىمىزدى سارالايتىن ءارى الداعى جيىرما جىلدىققا كەڭ باعىت-باعدار بەرەتىن مەجە بولسىن دەگەن تىلەك ايتامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
الماتى.
