نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ومىردە جۇزەگە اسقان ەۋرازيالىق جوباسى تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىن تۇبەگەيلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزۋ باعىتىندا كەڭ اۋقىمدى جەتىستىكتەرمەن قارسى الىپ وتىرعان بولسا, ال حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاندى بۇگىندە جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەدەلدى دە ىقپالدى قاتىسۋشى رەتىندە تانيدى.
قازاقستاندا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسى قالانىپ, ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى قامتاماسىز ەتىلدى. ەل سەنىمدى تۇردە دامۋدىڭ نارىقتىق قاتىناس جولىنا قادام باسىپ, الەمدىك ەكونوميكاعا ءساتتى ەندى. بۇگىندە قازاقستان – بۇل تابىستى, ديناميكالىق سيپاتتا دامىپ, الەمدىك ۇدەرىستەردە ەلەۋلى ءرول اتقارىپ وتىرعان مەملەكەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدى وزگەلەر باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت دەپ بىلەدى, ونىسى ءححى عاسىردىڭ ءتۇرلى سىناقتارى مەن قاتەرلەرىنە ۋاقتىلى جانە ءتيىمدى قام-قارەكەتتەرىمەن دالەلدەنىپ وتىرعانداي.
تۇراقتى ىشكى ساياسي احۋال, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق كەلىسىم, مەملەكەتتىك قۇرىلىستى ۇتىمدى جۇرگىزۋ – وسىنىڭ ءبارى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاباندى دا ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
مىنا ءبىر ءجايتتى ەسكە سالا كەتكىمىز كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1997 جىلعى قازاندا جاساپ ۇسىنعان قازاقستاننىڭ دامۋى جونىندەگى العاشقى باعدارلاماسى – «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى بولاتىن. اۋقىمدى دا كەشەندى بۇل جوسپاردا ۇزاق مەرزىمدىك مودەرنيزاتسيالىق قايتا جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ماقساتتارى انىق ايقىندالىپ, ەلدىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سالالارى قامتىلدى, قازاقستاندى تاۋەلسىز جانە باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋ كوزدەلدى.
دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتى 2009 جىلعى مامىردا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامادا تياناقتالىپ, ايقىندالدى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۇدەمەلى قارقىنمەن, ەڭ الدىمەن يننوۆاتسيا جانە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى جاڭا يندۋستريالىق ەكونوميكا قۇرۋ بولدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى جانە ونىڭ باي دا كوپەتنوستى ەلىمىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتىندە سەنىم مەن ىنتىماقتىڭ, ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ەرەكشە اۋانىن قالىپتاستىرۋى, ءسوز جوق, الەمدىك تاجىريبەدەگى جاڭاشىلدىق بولىپ تابىلادى.
قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق ۇنقاتىسۋ ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشىپ وتىرعان مەملەكەت رەتىندەگى بەدەلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وركەنيەتتەر مەن كونفەسسيالار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلاردى ورىستەتەتىن جانە بۇگىندە داستۇرگە اينالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسى ارقىلى دا دالەلدەنە ءتۇستى.
قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى جەتەكشى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى دە ەلدىڭ جەتىستىكتەرىن مويىنداۋدىڭ, سونداي-اق, الەمدىك ارەناداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارى بەدەلىنىڭ ايقىن دالەلى بولدى. وعان ەۋروپا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ, ارالارىنداعى قاراما-قايشىلىقتارعا قاراماستان, ساياسي ەرىك-جىگەرىن وياتۋدىڭ, 11 جىلدان سوڭ ءبىرىنشى رەت استانادا ۇيىم ءسامميتىن وتكىزىپ, جاڭا تاريحي جاعدايدا حەلسينكي رۋحىن ءتىرىلتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
ءسوز جوق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى بەدەلىنىڭ ىرگەتاسى سوناۋ 1990-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان كوشباسشىسى يادرولىق قارۋسىزدانۋ باستاماسىن كوتەرگەندە قالانعان بولاتىن. 1991 جىلى يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ جانە سەمەيدەگى سىناق پوليگونىن جابۋ جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن ونى تاراتپاۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلدى. بۇل شەشىم ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يادرولىق ەمەس مارتەبەسىنىڭ نەگىزىن قالاپ قانا قويماي, شىن مانىسىندە يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ جونىندەگى الەمدىك ۇدەرىستىڭ باستاۋىنا اينالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى – قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شىنايى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ سەنىمدى جاقتاۋشىسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى ءححى عاسىرعا باعدارلانعان ماڭگىلىك دوستىق پەن وداقتاستىق تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ, عاجايىپ «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ قىزمەتى جانە كاسپيدىڭ قويناۋىن يگەرۋ ءجونىندەگى ەلەۋلى كەلىسىم-شارتتاردىڭ قابىلدانۋى وسىنىڭ ناقتى دالەلى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاساعان جانە جۇزەگە اسىرعان جەتىستىكتىڭ فورمۋلاسى ءبىر جاعىنان, رەفورمالاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ جاراتىلىستىق ارتىقشىلىقتارىنا: تابيعي بايلىقتارىنا, گەوگرافيالىق جاعدايىنا, قۋاتتى ادامي كاپيتالىنا نەگىزدەلگەن بولسا, ەكىنشى جاعىنان, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيا مەملەكەتتەرىمەن ينتەگراتسيانى ساتىلى تۇردە تەرەڭدەتە جۇرگىزۋى دە ماڭىزدى فاكتور سانالادى.
قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جاڭا, مەيلىنشە تۇراقتى دا ادىلەتتى الەمدىك ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ وتىر. تەرەڭ ءيىرىمدى ءوزگەرىستەر, تۇبەگەيلى وزگەرىپ بارا جاتقان بۇگىنگى دۇنيە «ءبىلىم ەكونوميكاسىنا» كوشۋگە, وزىق تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ مەن تاراتۋعا, يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ الەۋەتتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا جاڭاشا عاجايىپ مۇمكىندىكتەر تۋدىرۋدا.
بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە وسى زامانعى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردى قۇرۋ كوپ رەتتە ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ عاسىرلار بويى كەلە جاتقان بەرىك تاتۋ كورشىلەستىك جانە ءوزارا سىيلاستىق ءداستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن. ايتسە دە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان قازىرگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى – كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ىقپالداستىعىن بەلسەندى دە ساتىلى تۇردە ودان ءارى كەڭەيتۋدىڭ «پراكتيكالىق نۇسقاۋى» بولعانداي.
كوپشىلىك بىلەتىندەي, قازاقستان پرەزيدەنتى سوناۋ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە نەگىزىندە مەملەكەتارالىق ىقپالداستىق جانە وعان اناعۇرلىم دايىن ەلدەردىڭ تىعىز ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق ينتەگراتسياسى جاتقان «ەۋرازيالىق مەملەكەتتەر وداعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى» (ەاس) جوباسىن تانىستىردى. وسى ەاس جوباسى بويىنشا ەۋرازيا ەلدەرى بىرىگۋىنىڭ نەگىزىندە ەكونوميكا جاتۋى كەرەك دەلىندى. ونىڭ ۇستىنە, ەۋرازيالىق وداق نارىقتىق وزگەرىستەردە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتە, الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە بىرلەسىپ ەنۋدە كەلىسىلگەن قادام-قارەكەتتەردى قولدانۋدى قامتاماسىز ەتكەن بولار ەدى.
جوبا اۆتورىنىڭ ويىنشا ەاس جيىنتىق ينتەگراتسيالىق الەۋەتى بار, ءاربىر قاتىسۋشى ەلدىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك ءمۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان تەڭقۇقىقتى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ وداعى بولۋى ءتيىس. ەۋرازيا مەملەكەتتەرى ينتەگراتسياسىنىڭ باستى ماقساتى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ايماقتا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيا ءجۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى.
جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ ينستيتۋتتارى مەن مەحانيزمدەرىن قالىپتاستىرۋ ەۋرازيالىق ستارتەگيانى ىسكە اسىرۋداعى العاش قادام بولماق. قۇجاتتا, ەاس-تا ەۋروپالىق وداقتاعىداي ۇلتتىقتان جوعارى تۇراتىن ورگاندار قۇرىلاتىندىعى ايتىلدى. قازىرگى ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە قالىپتاسقالى جاتقان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك سەكىلدى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار «ەۋرازيالىق جوبانىڭ» جۇزەگە اسۋىنىڭ ناقتى كورىنىستەرى.
استانادا 2000 جىلى قۇرامىنا بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى جانە تاجىكستان رەسپۋبليكاسى كىرەتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانۋى ءوزارا كوپ جاقتى ىنتىماقتاستىق پەن شىنايى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جولىمەن تاباندى تۇردە جۇرۋگە بەل بايلاعان بەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرلەرى بىرلىگىنىڭ دالەلى بولدى.
ەۋرازەق – بۇل الەمدەگى (قۇرلىقتىڭ 15 پايىزىن قۇرايتىن) ۇلكەن تەرريتورياعا ورنالاسقان, مول مينەرالدىق-شيكىزاتتىق قورعا يە جانە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق الەۋەتى بار (181 ميلليونداي تۇتىنۋشى تۇراتىن) ايماقتىق ءىرى رىنوك. تمد ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ ەسەبىنشە, ونىڭ الەمدىك ءىجو-دەگى ۇلەسى 2010 جىلى 4,4 پايىزدى قۇرادى. قوعامداستىق ەلدەرىندە الەمدەگى بارلانعان مۇناي قورىنىڭ 8,5 پايىزى, تابيعي گازدىڭ 25 پايىزى, كومىردىڭ 22 پايىزى, تۇششى سۋ مەن ورمان القابىنىڭ 20 پايىزدان استامى ورنالاسقان.
ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەندىك اۋماعىندا ەركىن ساۋدا رەجىمىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 2000 جىلعى 29 ملرد. دوللاردان 2008 جىلى 123 ملرد. دوللارعا دەيىن, ياعني 4,2 ەسەگە ءوسىردى. بۇل ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ كەلەسى ساتىسى – كەدەن وداعىن قۇرۋعا سەنىمدى نەگىز بولىپ, لوگيكالىق العىشارت جاسادى.
2007 جىلعى قازاندا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمى دە ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. جۇرت بىلەتىندەي, 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ورتاق كەدەندىك تاريف پەن ورتاق تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستادى. 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋستىڭ ىشكى شەكارالارىنان كەدەندىك باقىلاۋ الىنىپ, كەدەندىك باقىلاۋ مەن تىركەۋدىڭ بارلىق ءتۇرى كەدەندىك بەلدەۋدىڭ سىرتىنا شىعارىلدى. وسىلايشا, كەدەن وداعى الەمدىك ولشەمدەرگە ساي: ورتاق كەدەندىك تەرريتوريا, ورتاق كەدەندىك تاريف جانە كەدەن كودەكسىمەن ىسكە كىرىسىپ, وندا پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى تۇڭعىش ۇلتتىقتان جوعارى ورگان – كەدەن وداعى كوميسسياسى (كتس) جۇمىسىن باستادى.
كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ساۋدا مەن ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, ەركىن باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا جانە وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ىشكى رىنوكتارىندا يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ كۇشەيۋىنە قولايلى جاعداي تۋدىردى. كەدەن وداعى ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2010 جىلى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا ءوسىپ, 88,4 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. ول 2011 جىلى 110 ملرد. اقش دوللارىنا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى, بيزنەس قاۋىمداستىعى مەن بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي تۇرعىندارى كەدەن وداعىنان پايدا تاپپاسا, زيان شەككەن جوق, ويتكەنى, ءۇش ەلدىڭ ءوزارا ساۋدا-ساتتىعىندا كەدەندىك جانە باسقا دا كەدەرگىلەر جويىلدى, كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىندا كەدەندىك راسىمدەۋدەن وتكىزىلىپ, باسقا ەلدەردەن اكەلىنگەن يمپورتتىق تاۋارلار كەدەندىك تەرريتوريانىڭ ىشىندە ەركىن اينالىپ, ءبىزدىڭ تاۋارلارمەن باسەكەگە تۇسەتىندەي جاعداي قالىپتاستى.
وسىنىڭ ءبارى كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى ناقتى سەكتور كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسى مەن دامۋىنا, ولاردىڭ وندىرىستىك كووپەراتسياسىنا, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, سايىپ كەلگەندە, ەكونوميكانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ وسۋىنە جەتكىزەدى.
رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن بولجاۋ ينستيتۋتىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, «ەۋرازەق اياسىندا كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ ماكروەكونوميكالىق تيىمدىلىگى الداعى بەس جىلدا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پايىز شاماسىندا, ال 10 جىل مەرزىمدە 15 پايىز ءوسىمدى قۇرايتىن بولادى».
ەۋرازەق پەن كەدەن وداعىن قۇرۋعا سول ۋاقىتتاعى ەڭ ءبىر تابىستى جانە ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ العاشقى مىندەتتەرىن مەيلىنشە تولىق جۇزەگە اسىرعان ەۋروپالىق وداق ۇلگى بولدى. ەۋرازەق ىنتىماقتاستىق قارقىنى جانە ستراتەگيالىق دامۋ باعىتى بويىنشا ەو-نى ەسكە تۇسىرەدى, الايدا, بۇل تالاي وي ەلەگىنەن وتكىزىلگەن جانە پوستكەڭەستىك اۋماق ەلدەرىندەگى ماكروەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ دەڭگەيى مەن دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە ىڭعايلاستىرىلىپ قۇرىلعان.
ەۋروپالىق وداقتىڭ iرگە قالاۋى 1950 جىلداردان باستاۋ الادى. ونىڭ العاشقى بەلگiلەرi ەۋروپا كومiر جانە بولات بiرلەستiگi تۋرالى كەلiسiم (ەوۋس, 1951 جىل) مەن ەۋروپا اتوم ەنەرگياسى جونiندەگi قاۋىمداستىق تۋرالى كەلiسiمدە (ەۆراتوم, 1957) كورiنiس تاپتى. 1957 جىلى ريمدە قول قويىلعان ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق تۋرالى كەلiسiم-شارت ەۋروپالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسiن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردi. ەۋروپا ەلدەرىنە كەدەن وداعىن قۇرۋعا 11 جىل, ورتاق ىشكى رىنوك قۇرۋعا 34 جىل, ال ەكونوميكالىق جانە ۆاليۋتالىق وداق قۇرۋعا 43 جىلداي ۋاقىت قاجەت بولدى.
بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي بۇل جولدا شاپشاڭ قارقىنمەن ءجۇرىپ كەلەدى: ەۋرازەق-تان كەدەن وداعىن قۇرۋعا دەيىن 11 جىل, ال ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋىنا دەيىن 12 جىل ۋاقىت كەتتى.
ەۋرازەق-تىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالۋىن كۇتپەي-اق, 2009 جىلعى 19 جەلتوقساندا الماتىدا وتكەن بەيرەسمي سامميتتە ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك) قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەت جوسپارىن بەكىتتى. اتالعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تاباندى ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن وسى ەلدەر ۇكىمەتتەرىنىڭ بەلسەندى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا بەك-ءتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جاساۋ جونىندەگى كۇردەلى مىندەت اسا قىسقا مەرزىم ىشىندە (باسىندا جوسپارلانعان ەكى جىلدىڭ ورنىنا ءبىر جىلدا) ورىندالىپ شىقتى. 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بەك قالىپتاستىراتىن ارقاۋلىق 17 كەلىسىم قابىلداندى. بۇل كەلىسىمدەر 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كۇشىنە ەنىپ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇمىس ىستەي باستايدى.
بەك-ءتىڭ تولىق كولەمدە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2011 – 2015 جىلدار ارالىعىندا تاعى دا 55 حالىقارالىق كەلىسىمدەردى جانە باسقا دا قۇجاتتاردى قابىلداپ, بەلگىلەنگەن ناقتى مەرزىمدەرىنە سايكەس بەك قالىپتاستىراتىن كەلىسىمدەر بويىنشا 74 مىندەتتى شارالاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
بەك-ءتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىراتىن كەلىسىمدەردى شارتتى تۇردە التى توپقا بولۋگە بولادى: كەلىسىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ جانە ەكونوميكانى رەتتەۋ جۇيەسىن ۇيلەستىرۋ; قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورتاق رىنوگىن جاساۋ; كاپيتالدىڭ ورتاق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ جانە كەلىسىلگەن ۆاليۋتالىق ساياسات جۇرگىزۋ; ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ورتاق رىنوگىن جاساۋ; ورتاق ەنەرگەتيكالىق رىنوك قالىپتاستىرۋ, ەنەرگەتيكا مەن كولىك سالاسىندا تابيعي مونوپوليالاردىڭ قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىكتى تۋعىزۋ; تەحنيكالىق رەتتەۋ دەگەن سياقتى.
بەك-ءتى قۇرايتىن ءتورت قۇرامداس بولىكتىڭ بىرەۋى – تاۋارلاردىڭ ورتاق رىنوگى – جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەدەن وداعىمەن اتقارىلىپ وتىر. بەك-ءتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بولىگى – قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورتاق رىنوگىنىڭ العىشارتتارى 2012 جىلدىڭ باسىندا جاسالماق. وسىنىڭ شەڭبەرىندە بەك-كە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وزدەرىندەگى زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ رىنوكتارىنا ەنۋدىڭ ۇلتتىق رەجىمدەرىن بەكىتۋگە ۇمتىلىپ, ارنايى ليتسەنزيانى قاجەتسىنەتىن قىزمەت تۇرلەرىنە بەرىلگەن ليتسەنزيالاردى مويىنداۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە ۇلتتىق زاڭنامالاردى ۇيلەستىرەدى, ال قىزمەت كورسەتۋ ساۋداسى بويىنشا ءۇشىنشى ەلدەرگە قاتىستى كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزەدى.
2013 جىلعى 1 قاڭتاردان جۇكتەردى تاسىمالداۋدىڭ تەمىر جول تاريفتەرى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىلىپ, ءاربىر مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالارىندا قولدانىلىپ كەلگەن بۇرىنعى ەكسپورتتىق, يمپورتتىق جانە ىشكى تاريفتەر جويىلادى. ولاردىڭ ورنىنا ورتاق تاريف ەنگىزىلەدى. 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان بەك-كە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جۇك تاسىمالداۋشىلارى ءۇشىن تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن ەركىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى قامتاماسىز ەتىلەدى.
2014 جىلعى 1 قاڭتاردان بەك-كە ءمۇشە ەلدەر ءۇشىن مەملەكەتتىك (مۋنيتسيپالدىق) ساتىپ الۋ جۇيەسىندە ۇلتتىق رەجىم قولدانىلاتىن بولادى.
2014 جىلعى 1 قاڭتاردان كاپيتالدىڭ ورتاق رىنوگىن قۇرۋ شەڭبەرىندە بەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ ۇلتتىق رەجىم جاعدايىندا قارجى, بانك جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنە ەركىن ەنۋ قامتاماسىز ەتىلىپ, ينۆەستيتسيالىق قىزمەتكە تەڭقۇقىقتىق جاعداي جاسالادى, ۆاليۋتالىق وپەراتسيالارعا شەكتەۋ الىنىپ تاستالادى.
2015 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن گاز باعاسى بويىنشا (نارىقتىق) بىردەي پايدا تۇسەتىندەي جاعدايعا قول جەتكىزىلەدى.
بەك-تە ورتاق ەڭبەك رىنوگى قالىپتاسادى. بەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ ەڭبەك ميگرانتتارى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى پايدالانىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارى قورعالاتىن بولادى. وسى اتالعان شارالاردىڭ ءبارى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەك-ءتىڭ تولىق سيپاتتا جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
بەك-ءتى قۇرۋ – بۇل ەڭ الدىمەن, ەركىن باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك جانە ورتاق كەڭىستىكتە يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ كۇشەيۋىنە جاعداي تۋدىرۋ. مۇنداي باسەكەلەستىك تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى ىنتالاندىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. بەك-ءتى قالىپتاستىرۋدا نورمالار مەن ەرەجەلەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ مەن ۇيلەستىرۋ كاسىپورىنداردا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىمدەر شىعارۋعا جانە ولاردى دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جولىنا سالۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى.
بيىلعى جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا پوستكەڭەستىك اۋماق ەلدەرى ءۇشىن تاريحي وقيعا بولىپ, رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى دەكلاراتسيا مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا (ەەك) جونىندەگى كەلىسىمدى قابىلدادى.
– مۇنىمەن ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قالىپتاستىرۋ جولىندا كەزەكتى جانە وتە مىقتى قادام جاسادىق, – دەدى دميتري مەدۆەدەۆ بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا. – بۇل بىرلەستىك ەشبىر كۇمانسىز ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. وسى رەتتە ول بىلاي دەپ اتاپ ايتتى: «مەن ەڭ الدىمەن ءوز ارىپتەستەرىمە العىس ايتقىم كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا راحمەت, ەگەر تۋراسىن جانە اشىعىن ايتاتىن بولساق, اسا قيىن 90-جىلدارى ول وسىناۋ يدەيانىڭ ۇسىنۋشىسى بولدى. سول ۋاقىتتىڭ وزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شىن ىقىلاسىمەن پوستكەڭەستىك اۋماقتا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرمەن اينالىسۋعا شاقىردى».
– ءبىز ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە بەك سەكىلدى پەرزەنتتەردى دۇنيەگە اكەلگەن اكەلەر رەتىندە ءوز شەشىمىمىزگە بەرىكپىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – مۇنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە اسا جوعارى, باسقا حالىقتاردىڭ دا قوسىلۋى ءۇشىن ەڭ تارتىمدى ناعىز ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك بولۋىن قالايمىز. باستى ماقساتىمىز – ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ. سوندىقتان ەكونوميكانى دامىتۋ نەگىزگى ماقسات ەمەس. ماقسات ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن جاقسارتۋ. ادامداردىڭ وسىنداي يگىلىكتەرگە كەنەلۋى ءۇشىن ەكونوميكا تابىس تابادى. ءبارى وسىنداي ماقسات ءۇشىن جاسالادى. ينتەگراتسيا دا وسىعان باعىتتالعان.
بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ءوز كەزەگىندە بىلاي دەدى: «مەن ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە جاڭا ەكونوميكالىق, ساياسي كۇش ورتالىعىن قۇرۋ ارقىلى بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەيدىڭ دۇرىس باعىتتا ءجۇرىپ كەلە جاتقانىنا سەنىمدىمىن, ويتكەنى, بەك تابىسى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز عانا ەمەس, جاقىن كورشىلەرىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى بولماق. جانە ول بارلىق ءىرى حالىقارالىق ورتالىقتار ءۇشىن ەلەۋلى فاكتور بولادى».
ءسوز جوق, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيا ۇدەرىسى بۇدان ءارى دە ءتيىمدى دامي بەرەدى. مۇنداي تابىستى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدارعا ەۋرازەق جانە تمد-نىڭ باسقا دا مۇشەلەرى قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. جۇرتقا ءمالىم ەكەنىندەي, قىرعىزستان باسشىلىعىنىڭ وتىنىشىنە جاۋاپ رەتىندە بۇل ەلدىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىن دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس مەحانيزمى ىسكە قوسىلدى. مۇنداي قىزىعۋشىلىقتى تاجىكستان دا ءبىلدىرىپ وتىر.
2011 جىلعى 26 قازاندا «يزۆەستيادا» پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان بولاشاقتىڭ تاريحىنا» دەگەن باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالانىپ, وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ۇلاساتىن كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرى نانىمدى تۇردە بەينەلەندى.
ەۋرازەق-تىڭ دامۋىنىڭ پراكتيكالىق ناتيجەلەرىن باعالاي كەلە, قازاقستان پرەزيدەنتى 11 جىل ىشىندە قوعامداستىقتا ينتەگراتسيانىڭ ءار ءتۇرلى ولشەمدەردەگى ءتيىمدى جىلجۋىن قامتاماسىز ەتەتىن توراپتىق مەحانيزمدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە, سالالىق دەڭگەيدە, سونداي-اق كاسىپكەرلەر, عىلىم قايراتكەرلەرى, جاستاردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قۇرىلىمدارىنىڭ قالىپتاسقانىن اتاپ كورسەتتى.
وسى ماقالاعا وراي جازىلعان ۇنقوسۋىندا اكادەميك ولەگ بوگومولوۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەياسىن جاڭاشىل سيپاتتا جانە ىرگەلى وي-قۇندىلىقتارمەن بەرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. اكادەميك قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستاردى شەتتە قالعان ەكسپورتقا شىعارۋشى جانە مودەرنيزاتسيانىڭ شاڭىندا قالۋشى رەتىندەگى جاعدايىن ورىندى سىناۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. عالىم ىقپالداستىقتىڭ ءار ءتۇرلى دەڭگەيلىك سيپاتى مەن يكەمدىلىگىن كوزدەيتىن ينتەگراتسيانىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى رەتىندەگى تولىق تەڭقۇقىقتىق جانە ەرىكتى ارىپتەستىك يدەياسىن قولدايدى.
بەلگىلى رەسەيلىك ەكونوميست, رعا اكادەميگى يۆان يۆانوۆتىڭ پىكىرىندە دە وسىنداي ويلار ايتىلعان. ول ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ءوسۋىنىڭ الەۋەتتەرىن بىرىكتىرۋگە جانە «كاسىپورىن دەڭگەيىندە كاسىپكەرلىكتىڭ جاندى ۇلپاسىن» تۇزەتىن بيزنەس پەن بيلىكتىڭ ۇنقاتىسۋىن قالىپتاستىرۋعا سۇيەنگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ۇستانىمىنىڭ دۇرىستىعىن ايتادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەياسىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق تەرەڭدىگى مەن پراكتيكالىق دامۋىن رعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, رعا ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان گرينبەرگ تە اتاپ كورسەتكەن. عالىم ەۋرازەق-تىڭ «تابىس فورمۋلاسى» پراگماتيزمدى كۇشتى ءارى عىلىمي ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق باستامانىڭ يدەولوگيالىق قۇرامداس بولىگىمەن بىرىكتىرۋدە دەپ بىلەدى.
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەدى: «ەۋرازياشىلدىق – بۇل بولاشاقتىڭ يدەياسى. بۇل بۇگىنگى كۇنى جاھاندانۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تاجىندەگى الماس. ەۋرازەق, اوسشك جانە شىۇ ءتارىزدى پراكتيكالىق ءۇش قۇرىلىم – كەلەشەكتەگى ەۋرازياشىلدىقتىڭ قۇرامداس ءۇش بولىگى. مەن تۇبىندە ۇلكەن ەۋرازياشىلدىق يدەيا, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ بىرلىگى جەڭەدى دەپ ويلايمىن».
جاقىندا جارىق كورگەن «ەۆرازيسكي پروەكت نۋرسۋلتانا نازارباەۆا, ۆوپلوششەننىي ۆ جيزن» دەپ اتالاتىن كىتاپتا تۇڭعىش رەت قۇجاتتىق نەگىزدە ىرگەلەس ەۋرازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرى قاراستىرىلدى جانە ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا جوباسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ وزەكتى قۇرالدارىنا اينالعان ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ دامۋى تالداندى.
قازاقستان كوشباسشىسى ءورىسى كەڭ ەۋرازيالىق مەملەكەتتەر وداعىن قالىپتاستىرۋ يدەياسىن ۇسىنىپ, مۇنداي ينتەگراتسيالىق ۇسىنىستىڭ تيىمدىلىگىنە ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىن سەندىرە وتىرىپ جانە سولاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن وسىناۋ ەۋرازيالىق جوبانى تابىستى تۇردە جۇزەگە اسىرا ءبىلدى. وي مەن پراكتيكانىڭ وسىنداي تۇتاستىعى جانە ولاردى ساباقتاس تا نىق سيپاتتا ىلگەرىلەتۋ ەۋرازيا جوباسىنىڭ تابىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇلعاسىنىڭ پاسسيونارلىعىنىڭ ارقاسىندا كەشە عانا ورىندالمايتىن ارمان سياقتى كورىنگەن ماقساتتار بۇگىندە شىندىققا اينالۋدا. ءسوز جوق, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق فاكتورىندا جاتىر. 2011 جىلعى ساۋىردەگى يناۋگۋراتسيا سالتاناتىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىلاي دەدى: «مەن وسىدان 20 جىل بۇرىن, ياعني ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كەزەڭىندە حالقىمىزدىڭ الدىنا قويىلعان ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ورىندالعانىن, ءتىپتى اسىرا ورىندالعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ءجانە دە مەن وسىنداي جاڭا ۇلتتىڭ, الەم حالىقتارىنىڭ وتباسىنا لايىقتى ەنگەن ءبىزودىڭ قازاقستانداي ۇلى ەلدىڭ كوشباسشىسى بولۋ سياقتى ۇلكەن باقىتقا كەنەلگەنىم ءۇشىن تاعدىرىما ريزاشىلىق بىلدىرەمىن!».
تايىر مانسۇروۆ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ باس حاتشىسى.
