ج.ا.: – اعا! وزىڭىزبەن كەزدەسۋگە كەلەر ءار جولى مەن ءسىزدىڭ جازعان دەرەكتى شىعارمالارىڭىزدى ءبىر شولىپ شىعامىن. سونداعى بايقالاتىن ءبىر نارسە – بۇل كىتاپتارىڭىزدا سوعىس كەزىندەگى ءومىرىڭىز مول قامتىلادى دا وعان دەيىنگى تۋعان جەر, وسكەن ورتا, جاستىق شاعىڭىز تۋرالى ونشا كوپ ەشتەڭە ايتىلمايدى. نەگە؟
ق.ق.: – كەرەك بولسا, قاجەت دەپ تاپساڭ ايتايىن قاراعىم. مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلان اۋدانىنداعى اسۋبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. بۇل ءوزى سۇلۋ تابيعات اياسىنداعى كوركى كوز تويدىراتىن شاعىن ەلدى مەكەن. سول جەردە تۇڭعىش رەت مەكتەپ ەسىگىن اشىپ, ورتالاۋ ءبىلىم العان سوڭ وسكەمەندەگى ساياسي-اعارتۋ تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستىم. ونى بىتىرگەننەن كەيىن وبلىستىق حالىق اعارتۋ بولىمىندە ينسپەكتور بولىپ جۇمىس ىستەدىم. ءوستىپ جۇرگەندە 1939 جىلى ارميا قاتارىنا شاقىرىلماسىم بار ما؟..
ج.ا.: – بۇل اسكەري-بارلاۋ مەكتەبىنە باراتىن كەزىڭىز عوي شاماسى...
ق.ق.: – ءيا.
ج.ا.: – وعان قالاي ءتۇسىپ ءجۇرسىز؟ بىلەتىندەر اتالمىش وقۋ ورنىنا باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرىن قابىلدامايتىن ەدى دەيدى عوي.
ق.ق.: – ول راس. وعان مەن دەنساۋلىعىمنىڭ مىقتىلىعى مەن كۇش-قۋاتىمنىڭ مولدىعى, جۇيكەمنىڭ توزىمدىلىگى مەن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىمنىڭ ەرەكشەلىگى ارقاسىندا عانا ءوتتىم. ماسكەۋ ىرگەسىندەگى اسكەري بولىمشەدە قىزمەت ەتىپ ءجۇر ەدىم, كوميسسياعا شاقىردى. سودان ولار باسىمنان باقايشاعىما دەيىن ال كەپ تەكسەرسىن دەيسىڭ. سىناقتىڭ قيىندىعى سونشا, وعان ىرىكتەپ اكەلگەن 350 جاۋىنگەردەن كوپ ۇزاماي بار-جوعى 52-اق ادام قالدىق. بۇلاردىڭ اراسىندا مۇسىلمان بالاسى دەگەننەن جالعىز مەن عانا بارمىن. باسقا ەشكىم جوق. قويشى, سودان نە كەرەك... وتكەلەكتەن وتكىزىپ ءجۇرىپ, الاتىن وقۋىنا الدى عوي اقىرى. قايتالاپ ايتامىن قاراعىم, ساراپشىلار بۇل قۇپيا وقۋ ورنىنا مەنى قابىلدايىن دەپ قابىلداعان جوق. وعان مەن ءوزىمنىڭ دەنە ءبىتىمىمنىڭ ەرەكشەلىگىمەن, بۋىرقانعان بۇلا كۇشىممەن, سونداي-اق, تاباندىلىق, كونبىستىك, توزىمدىلىك سياقتى قاسيەتتەرىممەن ءوتتىم.
ج.ا.: – بۇل مەكتەپتى قاشان ءبىتىردىڭىز؟
ق.ق.: – 1941 جىلى جازعا سالىم. وقۋىمىزدىڭ اياقتالۋى سوعىستىڭ باستالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى عوي.
ج.ا.: – سوعىستا ءسىز بارلاۋشى-دەسانتشى بولدىڭىز. ديۆەرسيالىق توپتىڭ جەتەكشىسى – پارتيزاندىق ءومىر جولىنان ءوتتىڭىز. سوندا مايداننىڭ ارعى بەتىندەگى ساپارعا قالاي ازىرلەنۋشى ەدىڭىزدەر؟ سامولەت ىشىندەگى كوڭىل-كۇي, ليۋكتەن پاراشيۋتپەن سەكىرەردەگى قام-قارەكەت, بۇرىن كورمەگەن, بىلمەگەن جەرگە اۋەدەن ءتۇسىپ كەلە جاتقانداعى ىشكى پسيحولوگيالىق ارپالىس تۋرالى قازىر نە ايتا الاسىز؟
ق.ق.: – جاۋ تىلىنا ءتۇسۋ دەگەنىڭ ناعىز ازاپ. ول جاققا اتتانۋ تەك ءتۇن ىشىندە عانا جۇرگىزىلەتىن. جابىق ماشينامەن اەرودرومعا كەلەر ەدىك. سول جەردە ءبىزدى «دۋگلاس» سامولەتىنىڭ ىشىنە كىرگىزىپ, قاراما-قارسى وتىرۋعا بۇيرىق بەرەتىن. ارقامىزداعى پاراشيۋت ريۋكزاگىنا ءجىپ وتكىزىپ, ونىڭ ىلگەگىن توبەدەگى جىلجىمالى روليككە بەكىتىپ قوياتىنى دا ەسىمدە. جاسىراتىن نەسى بار, مايدان شەبىنەن وتەردەگى وق شىمىلدىعىنان ابىرجىماسىن, سامولەت ليۋگىنەن سەكىرەردە باتىل بولسىن دەي مە ەكەن 200 گرامنان اراق تا بەرىپ قويۋشى ەدى. بەلگىلى مەجەگە جەتكەندە ەسىك اشىلاتىن دا ءبىرىمىزدىڭ ارتىمىزدان ءبىرىمىز 5 مىڭ مەترلىك قاپ-قارا تۇڭعيىققا قاراي قارعيتىنبىز. ءتارتىپ بويىنشا العاشقى 1 مىڭ مەتر كەڭىستىكتەن اتقان وقشا اعىپ ءوتۋىڭ كەرەك. سول ساتتەگى ازاپتى ايتپا... بۇل كەزدە باسىڭ تومەن تارتىپ كەتەدى دە دەنەڭدى باعىندىرا الماي قاتتى اۋرە-سارساڭعا تۇسەسىڭ. كوزىڭنەن جاس پارلاپ, جۇرەگىڭ اۋزىڭنان شىعىپ كەتەردەي قيىن كۇي كەشەسىڭ. ءوستىپ جانتالاسا قۇلديلاپ كەلە جاتقاندا پاراشيۋت اشىلادى-اۋ اقىرى. «ۋھ»,– دەيسىڭ ىشتەي. سويتەسىڭ دە جان-جاعىڭا قاراپ, سەرىكتەرىڭدى ىزدەيسىڭ. استى-ۇستىڭدە ءبىر-ءبىر اق كۇمبەزگە ءىلىنىپ, ولار دا كەلە جاتادى يمانى قاسىم بوپ. وسىدان كەيىن ورمانعا امان-ەسەن ءتۇسۋدىڭ قام-قارەكەتىنە كىرىسە باستايمىز. بۇل جەردە كوپ نارسە سالماققا تىعىز بايلانىستى. دەسانتشىنىڭ الىپ كەلە جاتقان جۇگى ءوزىنىڭ دەنەسىنىڭ سالماعىنىڭ جارتىسىنداي عانا بولۋى كەرەك. ەگەر ول ودان ءسال ارتىپ كەتسە, ءبىتتى, قۇرىعانىڭ دەپ ەسەپتەي بەر. جەرگە تۇسكەنىڭدە اياعىڭنىڭ جىلىنشىگى قاق ءبولىنىپ سىنادى دا قالادى. سونداي-اق, اۋەدەن تومەن قاراي كەلە جاتقاندا جاۋ ورتاسىنا ءتۇسىپ قالمايمىن با دەگەن كۇدىك تە مازاڭدى الۋمەن بولادى. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, ءبىزدىڭ جوعارىداعىداي ساپارلارىمىزدا ونداي جاعدايلار دا كەزدەسپەي قالعان جوق. ال ودان ءتىرى قالۋ دەگەنىڭ... ءجا, بۇل ەندى باسقا اڭگىمە.
ج.ا.: – باسىڭىزدى ولىمگە تىككەن وسىنداي قيىن دا قاۋىپتى ساپارعا تۇڭعىش رەت قاشان اتتاندىڭىز؟
ق.ق.: – 41-ءدىڭ قاراشاسىندا. ول كەزدە وڭتۇستىك باتىس مايدانى شتابىنىڭ قاراماعىندا ەدىك. سول جەردە بىزدەردەن ارنايى توپ جاساقتالىندى دا بىردەن جاۋ تىلىنا تۇسىرىلدىك. العا قويىلعان ماقسات ۋكراينانىڭ پولتاۆا وبلىسىندا پارتيزان قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ بولدى.
ج.ا.: – ال سوڭعى تاپسىرما شە؟
ق.ق.: – وعان 44-ءتىڭ ماۋسىم ايىن ايتۋعا بولادى. ول جولى ءبىز ۆەنگرياداعى كارپات تاۋىنا اتتانىپ, كۇشتى جاۋ توسقاۋىلىنا ۇشىرادىق. قيان-كەسكى سول شايقاستا 53 قارۋلاسىمىزدىڭ 46-ى قازا تاپتى دا ءتىرى قالعان جەتەۋمىز كەيىن 200 ادامدىق وترياد قۇرۋعا قول جەتكىزىپ, و باستاعى بەرىلگەن تاپسىرمانى ويداعىداي ورىنداپ شىقتىق.
ج.ا.: – 1941-1944 جىلدارداعى جاۋ تىلىنداعى جانكەشتى ومىرلەرىڭىز ءوزىڭىزدىڭ «اجال اۋزىنان...», «يلكو ۆيترياك», «پەرەياسلاۆ پارتيزاندارى» كىتاپتارىندا مولىنان قامتىلعان. ءبىز وعان توقتالمايىق. ويتكەنى ول قايتالاۋ بولىپ شىعادى. ال سىزدەن كوزبە-كوز وتىرىپ سۇرايىق دەگەنىمىز... ءوزىڭىزدى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق ەرلىك جاسادى دەگەن دنەپردەگى وقيعا. سونى انىقتاپ ايتىپ بەرسەڭىز. ول قالاي بولىپ ەدى؟
ق.ق.: – ايتايىن. 1943 جىلعى 17 قىركۇيەكتە چاپاەۆ اتىنداعى پارتيزان قۇراماسىندا ەرەكشە ءبىر قۋانىشتى وقيعا بولدى. بۇل كۇنى ءبىز «ۇلكەن جەردەن» اتتانعاننان كەيىنگى 1 جىل 10 ايدان سوڭ بارىپ ءوز اسكەرلەرىمىز – ر.م.مالينوۆسكي باسقارعان 3-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ تانكيستەرىمەن كەزدەستىك. ايتپاقشى, سونىڭ الدىندا دنەپردىڭ وڭ جاعىنا ءوتىپ ۇلگەرگەن جاۋ بۋكرين پلاتسدارمىن جاساپ الىپ, قىزىل ارميانىڭ شابۋىلداۋشى بولىمدەرىن وزەنگە بەتتەتپەي جاتىر دەگەن حابار ەستىگەن بولاتىنبىز. راس ەكەن. ونى وزىمىزبەن كەزدەسكەن 5-ءشى تانك بريگاداسى كومانديرىنىڭ بىزگە بەرگەن تاپسىرماسىنان انىق بىلدىك. ونىڭ پايىمداۋىنشا, پارتيزاندار بۇل ءوڭىردىڭ جەر جاعدايىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ولار قايتكەندە دە دنەپردىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ, قوسىمشا كۇش جەتكەنشە سول جەردىڭ ءبىر پۇشپاعىن ۇستاپ تۇرا تۇرۋى كەرەك. «وڭ جاعالاۋعا جەتىپ, كوزگە تۇسكەندەرگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەتىن بولادى»,– دەدى بريگادا كومانديرى بىزبەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ. ءسويتتى دە: «كىمدەر باراتىنىن تەزىرەك انىقتاڭىزدار دا ولاردى جاعالاۋعا شۇعىل اتتاندىرىڭىزدار»,– دەدى ءسوزىن نىقتاپ.
مىنا بۇيرىقتى ەستىگەن پارتيزان قۇراماسىنىڭ باسشىلىعى ءوزارا اقىلداسا كەلىپ, بۇل وپەراتسيانى ورىنداۋعا مەنىڭ وتريادىم لايىق دەگەن شەشىمگە كەلدى. مۇندايدا ماسەلە بىلاي: بەرىلگەن تاپسىرما سوزبۇيداعا سالىنبايدى. وعان ءۋاج دە جۇرمەيدى. ول تەك ورىندالادى. وسى ەسىمە تۇسكەن مەن: «جارايدى»,– دەدىم قىسقا عانا.
ءسويتتىم دە وتريادىمدى جيناپ الىپ, جاعالاۋعا قاراي ءجۇرىپ كەتتىم. مىنە, دنەپر... ونىڭ ارعى بەتى كەشە عانا ءوزىمىز تالاي جورتقان پانيتوۆ ورمانى. ەندى سول جاققا قايتا وتپەكپىز, قايتا بارماقپىز. بۇلاي بولارىن بىلگەندە... ءوستىپ ويلانىپ جاتقاندا كۇن باتىپ, كەش تە تۇسە باستادى. قاس قارايا بەرە قارا سۋداعى كۇنى بۇرىن بايلاستىرا ازىرلەپ قويعان بورەنەلەردى يىقپەن دەمەي جىلجىتىپ, ارعى بەتكە وتۋگە ارەكەت ەتە باستادىق. وسى كەزدە جاۋ اسپانعا جارقىراۋىق راكەتالارىن اتىپ, وزەننىڭ استان-كەستەڭىن شىعاردى دەيسىڭ. توڭكەرىلگەن قايىق... وققا ۇشقان جىگىتتەر... جانتالاسىپ ءجۇرىپ قارايمىن, دنەپردىڭ ورتا تۇسىنان اسقان سياقتىمىز. «ەندى ءسال شىداساق...»– دەيمىن ىشىمنەن. ءبىر مەزەتتە بورەنە – سالدى ىقتاپ كەلە جاتقان بىزدەردى سۋ اعىنى شىركوبەلەك اينالدىرىپ تومەن قاراي الا كەپ جونەلمەسى بار ما؟ سول ەكپىنمەن ءبىراز اقتىق. اقىرى وزەنگە سۇعىنا ەنىپ تۇرعان مۇيىسكە كەپ سوعىلدىق تا جان-دارمەن دەپ جاعاعا شىقتىق. بەكىنىس جاساي باستاعانىمىزدا بىزبەن بىرگە وتكەن بايلانىسشى سولدات كاتۋشكا سىمىن اعاش بۇتاعىنا ءىلىپ, ءوز تىرلىگىمەن ءوزى بولىپ جاتقان. الدەن ۋاقىتتا ول: ء«سىزدى تەلەفونعا شاقىرادى»,– دەدى ەنتىگىپ. مەن ناۋشنيككە ۇمتىلدىم. «جولداس, وترياد كومانديرى,– دەدى ارعى جاقتاعى داۋىس.– سىزدەردىڭ وڭ جاعالاۋعا جەتىپ, تابان تىرەگەندەرىڭىزدى بايلانىسقا ءبىرىنشى بولىپ شىققاندارىڭىزدان ءبىلىپ وتىرمىز. راحمەت! ەندى سول جەردى ەرتەڭگى ساعات 12-گە دەيىن ۇستاپ تۇرۋعا تىرىسىڭىزدار. ەرلىكتەرىڭىز جوعارى ناگرادامەن...» وسى جەرگە كەلگەندە تەلەفون ءۇزىلىپ كەتتى دە راتسيا ءۇنسىز قالدى.
«ساعات 12-ءسى نەسى؟– دەيمىن كۇيىنىپ.– قوسىمشا كۇشتى ارتتارىڭنان ىلە-شالا جىبەرەمىز دەمەپ پە ەدى كەتەردە. قايدا ەندى ونىسى؟» وسى ويمەن دنەپرگە جابىعا قارادىم. وزەن بەتى الەمتاپىراق. جارقىراۋىق راكەتالار اسپانعا اسىلىپ الىپ, اينالانى كۇندىزگىدەي ساۋلەلەندىرىپ تۇر. «تۇسىنىكتى,– دەدىم ىشىمنەن.– ولار وتە الماي جاتىر». جاعدايدى وسىلاي دەپ شامالاعان سوڭ جولداستارىما ەندى ءوز كۇشىمىزگە سەنۋدەن باسقا امالدىڭ قالماعانىن ايتىپ, جاعالاۋعا ءتيىپ تۇرعان گريگوروۆكا سەلوسىن الۋدى بۇيىردىم. ءوزىمىز بۇرىننان جاقسى بىلەتىن بۇل ەلدى مەكەندى جاۋدان تەز بوساتتىق. سويتتىك تە, سول جەرگە تىستەسىپ جاتىپ الدىق. سودان تاڭ اتتى. اتىس... كۇن شىعىپ, ءتۇس بولدى. شابۋىل... بىراق ارتتان كەلەتىن كۇش ءالى كورىنبەيدى. ءوستىپ جاتقاندا ءدال جانىمنان بىردەڭە گۇرس ەتە تۇسكەنى... سول سول-اق ەكەن نە بولعانىن بىلمەيمىن, اسپان جەرگە توڭكەرىلە قۇلاعانداي بوپ, دۇنيە كوز الدىمنان كوشىپ جۇرە بەردى. ار جاعى ەسىمدە جوق. ب ۇلىڭعىر, بۇلدىر بىردەڭە. كوزىمدى اشسام, دالا گوسپيتالىندە جاتىر ەكەنمىن. «كونتۋزياعا ۇشىراعانسىڭ», – دەيدى سانيتارلار. ولار نەگىزگى بولىممەن بىرگە گريگوروۆكا سەلوسىنا كەلىپ كىرگەندە مەنىڭ توپىراق استىنان شىعىپ جاتقان اياعىمدى كورىپ تاۋىپ العانىن ايتتى. كەيىن ءبىلدىم, بۇلار بىزگە جىبەرىلگەن قوسىمشا كۇش ەمەس, مۇلدە باسقا قۇرامانىڭ جاۋىنگەرلەرى بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, دنەپردەن ءبىرىنشى بوپ وتكەندەگى ەرلىگىمىز اياق استىنان ۇمىت قالدى دا اتاق-داڭقتى باسقالار الىپ كەتتى. ناقتى قۇجات ۇزاق ۋاقىتتان سوڭ بارىپ پارتيزان شتابىنىڭ ارحيۆىنەن ءبىر-اق تابىلعانى بار. بىراق ول كەزدە ءبارى كەش ەدى.
ج.ا.: – جاۋ تىلىنان قاشان شىقتىڭىز؟
ق.ق.: – 1944 جىلدىڭ اياعىندا.
ج.ا.: – سودان ەلگە بىردەن قايتتىڭىز با؟ جوق الدە...
ق.ق.: – قالاي دەسەم ەكەن... بۇل ءوزى بىلاي بولدى. جاۋ تىلىنان شىققان سوڭ مەنى ونشاقتى اداممەن بىرگە كيەۆ قالاسىنداعى ورتالىق پارتيزاندار قوزعالىسى شتابىنا جىبەردى. مۇندا: «پارتيزاندىق سوعىس وسىمەن ءبىتتى. سوندىقتان ەندى سەندەر جاۋ تىلىنا قايتىپ بارمايسىڭدار. ءبىرازىڭدى ارميا قاتارىنا الامىز دا, ال كەيبىرەۋلەرىڭدى ازاماتتىق قىزمەتكە قالدىرامىز», – دەگەندى ايتتى. مەن اسكەرگە ىلىنبەي, سول «كەيبىرەۋلەردىڭ» قاتارىندا قالىپ قويدىم. وسىدان سوڭ ماعان: «سوعىسقا جىبەرمەسە مۇندا ەندى نە بار؟ ودان دا ەلگە قايتايىن», – دەگەن وي كەلدى دە ونى شتابتاعىلارعا جاسىرماي ايتىپ شىقتىم. بىراق ولار كەسىپ-ءپىشىپ ەشتەڭە دەي قويمادى. ءوستىپ جۇرگەنىمدە س.ا.كوۆپاك شاقىرىپ جاتىر دەپ ەستىدىم.
– ۆاسيا, – دەدى امانداسىپ بولعاننان كەيىن سيدور ارتەمەۆيچ. – سەن ەلىڭە قايتام دەپ ءجۇر ەكەنسىڭ. نەمەنە, ءبىزدىڭ ۋكراينا ۇناماي ما ساعان؟
– نەگە ۇناماسىن, ۇنايدى. بىراق, ەندى جاۋ تىلىنا جىبەرمەسە, ارمياعا الماسا مۇندا نە ىستەيمىن؟
– ءيا, ونىڭ راس. ول جاققا ەندى ەشكىم جىبەرىلمەيدى, – دەدى سيدور ارتەمەۆيچ.– سەبەبى, ءبىزدىڭ جەرىمىز فاشيستەردەن تۇگەل ازات ەتىلىپ, پارتيزاندار ءوز مىندەتتەرىن تولىق ورىندادى. ال ارمياعا كەلسەك... وندا بارىپ نە ىستەيسىڭ؟ پارتيزاندىق جورىق كۇندەرىندە سەن ادام سانى بريگاداعا تەڭ وتريادقا, مەن كولەمى ديۆيزياعا پارا-پار قۇراماعا باسشىلىق ەتتىم. ەندى ولاي بولمايدى. بىزدەر ارمياعا الىنساق كوماندير ەمەس, تەك قاتارداعى سولدات قانا بولىپ بارامىز. ويتكەنى, سەن دە, مەن دە اكادەميا, ۋچيليششە بىتىرگەن جوقپىز عوي. بۇل – ءبىر. ەكىنشى... ەلىڭە باردىڭ دەيىك. بۇل جاققا ەرتەرەك كەتكەندىكتەن وندا سەنى كوپ ەشكىم بىلمەۋى, ۋكرايناداعى ەرلىگىڭنەن حابارسىز بولۋى مۇمكىن. سوندا تابيعاتىڭدا بار تەنتەك, قياڭقى مىنەزىڭمەن كىمگە سياسىڭ؟ ەركەلىگىڭدى كىم كوتەرەدى؟ ەگەر سول جەردە قىزمەتتە ءجۇرىپ, ءبىر نارسەنى ءبۇلدىرىپ الساڭ نە بولعانى؟ سەنى كىم بىلەدى, كىم ارا تۇسەدى؟ – دەپ ول كىسى ەكى قولىنىڭ جۋان دا قىسقا ساۋساقتارىنان كەرەگەكوز تور جاساپ, ماعان بارلاي قارادى. ونىسىن مەن ءتۇسىندىم. «مىنەز-قۇلقىڭدى جاقسى بىلەمىن. سودىرلىق جاساپ سوتتالاسىڭ», – دەپ وتىر. سيدور ارتەمەۆيچ جوعارىداعى سوزدەن كەيىن ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا: «سەنى ءبىز جاقسى كورەمىز, ۆاسيا. كوز الدىمىزدا جۇرە تۇر. بەيبىت ومىرگە بەيىمدەلىپ, ماماندىق العاننان كەيىن ەلىڭە جاقسىلاپ شىعارىپ سالايىق», – دەدى قامقور ۇنمەن. مەن ەشتەڭە دەمەستەن شىعىپ كەتتىم.
كەلەسى كۇنى شتابقا كەلسەم: ء«سىزدى كادرلار ءبولىمىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك سپەرانسكي ىزدەپ جاتىر», – دەدى كەزەكشى. باردىم. پولكوۆنيكتىڭ الدىندا باسىنا كونەتوز كەپكى كيگەن, ۇستىندە كۇزدىك پالتوسى بار بەيتانىس قازاق وتىر ەكەن: «مەن جۇماعالي ساين دەگەن اعاڭ بولامىن, – دەدى ول كىسى امان-ساۋلىقتان سوڭ.– اقىنمىن. وسىندا ۆوروشيلوۆگراد وبلىسىندا پارتيزاندار قاتارىندا بولىپ ەدىم. ەندى ەلگە قايتايىن دەپ دوكۋمەنتتەرىمدى جوندەتىپ ءجۇرمىن. ال سەن شە؟» «مەنى جىبەرگىلەرى كەلمەيدى؟» ء«سوزدى قوي, بالا. ءوزىڭنىڭ شىنىمەن ەلگە قايتقىڭ كەلە مە؟» ء«يا». «ەندەشە, وسى پىكىرىڭنەن تايما. بۇلارمەن ءوزىم سويلەسەمىن».
وسىلاي دەگەن جۇمەكەڭ ال كەپ ىسكە كىرىستى دەيسىڭ. كىرمەگەن ەسىگى, بارماعان باستىعى جوق. ولارعا بۇل جىگىتتىڭ بولاشاعىنا, جاعدايىنا ءوزىم جاۋاپ بەرەمىن دەيتىن سياقتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ مەنى بوساتىپ الدى دا ەلگە الىپ قايتتى عوي...
ج.ا.: – سوعىستان كەيىن جاۋ تىلىنداعى ءسىزدىڭ ەرلىگىڭىز تۋرالى قالام تارتقان ادامدار بولدى ما؟ بولسا ولار كىمدەر ەدى؟
ق.ق.: – بۇل ساۋالىڭا: «جازۋشى عابدول سلانوۆ», – دەپ جاۋاپ بەرگىم كەلەدى. قىرقىنشى جىلداردىڭ اياق كەزى بولاتىن. ول كىسى مەنىمەن ۇزاق سويلەسىپ, اڭگىمەلەرىمدى جالىقپاي تىڭداۋشى ەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى «التاي بالاسى» اتتى دەرەكتى شىعارماسىن جارق ەتكىزگەنى. وندا جالعىز مەن عانا ەمەس, بۇكىل قايسا اۋلەتى قامتىلىپ, بارىمىزگە جىلى لەبىزدەر ايتىلادى.
ج.ا.: – ال ءوزىڭىز جازۋشىلىققا قالاي بەت بۇرىپ ءجۇرسىز؟ جالپى, ءسىزدىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ, كىتاپ شىعارۋمەن شىنداپ اينالىسۋىڭىزعا ەڭ العاش رەت كىمدەر ىقپال ەتتى دەپ ويلايسىز؟
ق.ق.: – بۇعان الدىمەن جۇمەكەڭ – جۇماعالي سايندى, شاحمەت حۇسايىنوۆتى, سودان سوڭ تاعى دا سول عابدول اعا سلانوۆتى ايتار ەدىم. ءبارى دە مەنىڭ اۋىزەكى تۇردە ايتاتىن اڭگىمەلەرىمنەن باستالدى. «قاسىم, – دەيتىن سوندا ول كىسىلەر, – سەن جاس تا بولساڭ كوپ نارسەنى كورگەن ەكەنسىڭ. وسىلاردى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ كورسەڭ قالاي بولادى؟ جاسقانبا. مىنا وقيعالاردى بىزگە قالاي ايتىپ ءجۇرسىڭ, ويدان ەشنارسە قوسپاي, سولاي ءتىزىپ جازا بەر. كوركەمدەيمىن. ادەمىلەيمىن دەپ تە اۋرە بولما. بۇلار وسىنىسىمەن-اق اسەرلى. ءبىر قينالارسىڭ... ەكى قينالارسىڭ. كور دە تۇر, سودان كەيىن قالاي جازىپ كەتكەنىڭدى ءوزىڭ دە بىلمەي قالاسىڭ». اقىرى وسى اعالارىمنىڭ ايتقانى كەلدى دە تۇردى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ەستەلىكتەرىم شىعا باستاعانى... جازۋعا, شىعارماشىلىققا بەت بۇرۋىمنىڭ قىسقاشا تاريحى مىنە وسى, قاراعىم.
ج.ا.: – مەنىڭ بايقاۋىمشا ءسىزدىڭ ءومىرىڭىز ىلعي دا كەزدەيسوق جايتتار مەن كۇتپەگەن وقيعالاردان تۇراتىن سياقتى. بۇل قالاي؟
ق.ق.: – سوعان ءوزىم دە تاڭعالامىن, قاراعىم. جاس كەزىمدەگى جاعدايلاردى عوي, كىتاپتارىمنان جاقسى بىلەسىڭ. ال ەندى قارتايدىم, كەزدەيسوق جايتتاردىڭ اۋىلى مەنەن الىستاعان شىعار دەيىن دەسەم, ولار تاعى دا الدىمنان شىعا بەرەدى... كۇلمە ماعان... 1993 جىلدىڭ كۇزىندە مىناداي وقيعاعا ۇشىراعانىم بار. ۇيدە جاتىر ەدىم, شىعىس قازاقستان وبلىسى كەلىپ كەتسىن دەپ سالەم ايتىپتى. باردىم. ەلدەن اينالايىن, حان كوتەرىپ قارسى الدى. قايتارىمدا وبلىستىق اكىمدىكتىڭ جىگىتتەرى ءيىلىپ توسەك, جازىلىپ جاستىق بولىپ ۇشاققا دا وزدەرى مىنگىزىپ جىبەرمەسى بار ما؟ «الاڭداماڭىز. جەڭگەيگە حابارلاپ ايتتىق. ەندى ەكى ساعاتتان كەيىن الماتىداعى ۇيىڭىزدە بولاسىز», – دەدى ولار قوشتاسىپ جاتىپ. «راحمەت, اينالايىندار!» – دەيمىن ريزا كوڭىلمەن. ءسويتىپ اۋەگە كوتەرىلەيىك. سامولەت ۇشىپ كەلەدى, ۇشىپ كەلەدى, بىراق الماتى كورىنبەيدى. قالعىپ كەتىپ ويانسام ءتۇن..., بوتەن اەروپورت. «قاي جەر؟» –دەپ سۇرايمىن اڭ-تاڭ بولىپ. «كەمەروۆو قالاسى», – دەيدى ستيۋاردەسسا. سوندا عانا بارىپ وبلىستىق اكىمدىك جىگىتتەرىنىڭ شاتاسقانىن, الماتى دەپ كەمەروۆونىڭ كولىگىنە مىنگىزىپ جىبەرگەنىن ءتۇسىندىم. وكىنگەننەن, رەنجىگەننەن نە پايدا, ارەكەت ەتۋگە كوشتىم. قايىرا بيلەت الىپ, وسكەمەنگە كەرى ۇشايىن دەسەم كاسساداعىلار: «وسى تاياۋدا بىزدە رەسەيدىڭ جاڭا ءرۋبلى شىققان. مىنا سابان اقشاڭىزدى المايمىز», – دەپ جولاتپايدى. قوناقۇيگە بارايىن, تاماق ىشەيىن دەسەم دە وسىنداي كەدەرگى. سول كەزدە بۇرىن ءوزىن كورمەگەن, بىلمەگەن, بىراق اتى سىرتتاي تانىس امانگەلدى تولەەۆ ەسىمە ءتۇستى. «وبلىستىق كەڭەستىڭ توراعاسى عوي. اقشامدى اۋىستىرىپ بەرۋگە كومەكتەسەر», – دەپ ويلادىم ىشىمنەن. ءسويتتىم دە, وعان سول اەروپورتتان كەزەكشى قىز ارقىلى تەلەفون سوقتىرتتىم. «مەن ءسىزدى بىلەمىن. ەشقايدا قوزعالماي, سول ورنىڭىزدا تۇرىڭىز. قازىر كومەكشىمدى جىبەرەمىن», – دەدى ەسكى تانىسىمداي اڭقىلداپ ءتىل قاتقان ول. «جاۋ جەرىندە ءبىر ءۇيىڭ بولسىن», – دەگەن راس-اۋ. امانگەلدى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ پارمەنىمەن ەلدەگى كەڭەستەردىڭ تاراپ جاتقان ۇستىنە كەلگەنىمە, جاعدايىنىڭ شاتقاياقتاپ تۇرعانىنا قاراماستان, مەنى وتە جاقسى قابىلدادى. «بۇگىن بۇل جاقتان قازاقستانعا سامولەت ۇشپايدى. ەرتەڭ قايتىڭىز. كومەكشىم ءسىزدى قوناقۇيگە دە ورنالاستىرادى, بيلەت تە اپەرەدى. ەشنارسەگە الاڭداماڭىز», – دەدى ول جىگەرلى ۇنمەن. ءسويتتى دە, مۇنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدىڭ قيىن ەكەنىن, وتباسىنا قاستاندىق جاسالعانىن, قاراپايىم حالىقتىڭ ءوزىن جاقسى كورەتىنىن, تاياۋدا جاڭا كىتابىنىڭ شىققانىن بايانداپ ءوتتى. «جاعداي بۇلاي بولسا ەلگە, قازاقستانعا قايتپايسىڭ با, اينالايىن», – دەدىم مەن ونى جوعارىداعى ايتقان اڭگىمەلەرىنەن كەيىن اياپ كەتىپ. «جوق. بارمايمىن, – دەدى ول. – بىرىنشىدەن, قازاقستانعا مەنىڭ ەڭبەگىم سىڭگەن جوق. نە دەپ بارامىن؟ ەكىنشىدەن, قيىندىق تۋعاندا تومەنشىكتەپ كورىنۋ تاعى جاراسپايدى. ول ماعان ۇيات. ۇشىنشىدەن, مۇنداعى قالىڭ بۇقارانىڭ مەن دەگەندە جانى باسقا. جاقسى كورەدى. سىيلايدى. «كەتپە. شىدا»,– دەيدى. سەنىمنەن ارتىق نە بار؟ دەمەك, ەندى نە كورسەم دە وسىلارمەن بىرگە كورمەكپىن».
ەرتەسىندە مەن وسكەمەنگە اتتاندىم. سودان قاشان الماتىعا جەتەر-جەتكەنشە كوز الدىمنان سوناۋ ءسىبىر جەرىندە جۇرگەن امانگەلدى تولەەۆ كەتپەي قويدى. ونىمەن مەنى كەزدەستىرگەن كەزدەيسوقتىق پا؟ جوق. ءدام-تۇز, تاعدىر شىعار, بالكىم.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
