قۇرىلتايداعى تاپسىرمالاردىڭ ىزىمەن
ەلباسىنىڭ جوعارىدا اتالعان قۇرىلتايدا «قايدا جۇرسە دە قازاقتىڭ تاريحي وتانى بىرەۋ-اق. ول – قازاقستان. اتامەكەنىمىز جالعىز, ول – ءبىر ۋىس توپىراعىنا دەيىن قاسيەتتى قازاق ەلى» دەگەن ءسوزى تاريحي سەبەپتەرمەن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ كوكەيىندەگى سان ساۋالدىڭ جاۋابى بولاتىن.
ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قابىلدانعان قۇجاتتىڭ ارقاسىندا قانداستارىمىزدى كوپتەن ويلانتىپ جۇرگەن بىرقاتار ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپاقشى. ونىڭ ىشىندە قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىندا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وتباسىلارى عانا ەمەس, جەكەلەگەن, ونىڭ ىشىندە نەكەدە تۇرماعان كوشىپ كەلۋشىلەر دە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتىلعاندىعىن اتاپ وتۋگە بولادى.
ەڭ باستىسى, قانداستارىمىز ورالمان مارتەبەسىن ءۇش ايدان اسپايتىن مەرزىمگە ءبىر رەتتىك ۇزارتۋعا مۇمكىندىك الدى.
بۇعان دەيىن پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا بايلانىستى سىرتتان كەلگەن قانداستارىمىزدان تالاپ ەتىلەتىن قاجەتتى قۇجاتتار تىزىمىنەن سوتتىلىعى تۋرالى انىقتاما الىنىپ تاستالعان بولاتىن.
سونىمەن قاتار قازاقستان ازاماتتىعىن ورالماندار جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن باس-اياعى
3 ايدىڭ ىشىندە الۋىنا بولادى.
ورالعاندار كوپ, كەلۋگە نيەتتىلەر دە از ەمەس
شۇكىر, كوش تۇزەلىپ, كەرۋەننىڭ باسى اتاجۇرتقا بۇرىلعالى 25 جىلدان استى, تاۋەلسىزدىگىمىز ميلليونداعان قازاقتىڭ باسىن قوسۋعا سەبەپكەر بولدى. سىرتتا ءالى دە 5 ميلليونداي قانداسىمىز اتا قونىسىنا قارايلاپ وتىر.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكاعا 9 989 وتباسى نەمەسە 18 605 ەتنوستىق قازاق قونىس اۋدارىپ, ورالمان مارتەبەسىن الدى.
ورالعانداردىڭ كوبىسى نەمەسە 45,6 پايىزى – وزبەكستاننان, 43,6 پايىزى – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان, 3,2 پايىزى – تۇرىكمەنستاننان, 2,4 پايىزى – موڭعوليادان, 1,8 پايىزى – رەسەيدەن جانە 3,4 پايىزى باسقا ەلدەردەن ات ارىتىپ جەتكەن.
رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ورالماندار نەگىزىنەن الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, شىعىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارى مەن استانا قالالارىنىڭ اۋماعىنا شوعىرلانعان.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى راحىم ايىپ ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە 1 ملن استام قانداسىمىز تۇپكىلىكتى قونىس اۋدارعانىمەن, سىرتتاعى قازاقتاردىڭ تابيعي ءوسىمى, دەموگرافيالىق احۋالى وتە جوعارى دەڭگەيدە ساقتالعان.
ماسەلەن, 90-شى جىلدارى قىتايداعى قازاق سانى 1 ملن 200 مىڭنىڭ اينالاسىندا بولعان. سول ۋاقىتتان بەرى ولاردىڭ 250 مىڭى اتاجۇرتقا كوشىپ كەلگەنىمەن, اتالعان كورشىلەس ەلدەگى قازاقتىڭ سانى قازىر 1 ملن 700 مىڭعا جۋىقتايدى. بۇل – تابيعي ءوسىم. رەسەي, وزبەكستان, موڭعوليا, تۇركيا مەن يرانداعى قانداستارىمىزدىڭ شوعىرى ءالى دە باسىم. ال اۋعانستانداعى جۇزدەگەن وتباسى سول ەلدەگى قاقتىعىستاردىڭ سالدارىنان وزگە اراب ەلدەرىنە اۋىپ, باس ساۋعالاپ جۇرگەنگە ۇقسايدى.
عىلىم مەن بىلىمگە قوسىلعان الەۋەت
ەلىمىزدە «ورالمان» اتاۋىنىڭ ءوزى تۇپكىلىكتى ءسىڭىسىپ, سۇيكىمدى تەرمينگە اينالا قويماعاندىعىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ارينە قوعام تاراپىنان بىرنەشە بالاما اتاۋلار ۇسىنىلدى, بىراق ناقتى شەشىم دە, كەسىمدى وي دا ازىرگە تابىلار ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ەلدە ورالماندارعا جاسالعان ازعانتاي جەڭىلدىكتەردىڭ ءوزىن كوپ كورەتىن ۇستانىم بارىن دا جوققا شىعارا المايمىز. ال ءىس جۇزىندە ورالمان مەن ماسىلدىقتى قاتار قويۋعا بولا ما؟ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى تەك رەسمي ساندارعا سۇيەنىپ, تارقاتا ايتىپ كورەلىك.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ورالمانداردىڭ 66,4 پايىزعا جۋىعى ەڭبەككە قابىلەتتى جاستا ەكەن. ونىڭ ىشىندە 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ۇلەسى – 27,6 پايىز, ال زەينەتكەرلەر 6 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك اياق-قولى بالعاداي, كەز-كەلگەن جۇمىسقا سۇرانىپ تۇرعان اپتالداي ازاماتتاردىڭ قاراسى كوپ.
ال راحىم ايىپ ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, سىرتتان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا 74 عىلىم دوكتورى, 213 عىلىم كانديداتى بار. جوعارى بىلىمدىلەرى دە جەتكىلىكتى. دەمەك عىلىمي پوتەنتسيال جوعارى, تەك سونى پايدالانا ءبىلۋ كەرەك.
«قىتايداعى قانداستارىمىز ساۋاتتىلىق دەڭگەيى بويىنشا قىتايداعى 56 ۇلتتىڭ ىشىندە بەسىنشى ورىندا تۇر. بۇل – باسەكەگە قابىلەتتى, سانالى, دارىندى ۇلت رەتىندە قالىپتاسقاندىقتىڭ بەلگىسى. وسىعان قاراماستان جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق تىلىنەن, اتا دىنىنەن, سالت-داستۇردەن قول ءۇزىپ بارا جاتقاندىعى عانا الاڭداتادى. ەندى ول جاقتاعى اعايىننىڭ كوشى-قون ماسەلەسىنە قاتىستى قيىندىقتارىن تويتارىپ, ەلگە كوشىرىپ الماساق, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ميلليونداعان باۋىرلارىمىزدان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن» دەپ ر.ايىپ ۇلى قىنجىلىسىن جاسىرمايدى.
ساۋاتتىلىق پەن ەڭبەكقورلىققا كەلگەندە شەت ەلدەردەن كەلگەن قانداستارىمىزدان ۇيرەنەرىمىز دە بار. ەۋروپا قازاقتارىنىڭ ءبىلىمى جايىندا تولعاۋعا اسىقپايىق, ۇلى كوشتىڭ ىشىندەگى قىتايلىق قازاقتاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ايتتىق. ال وزبەكستاننان ورالعان ورالمانداردىڭ قاي-قايسىسى دا ەڭبەككە يكەمدى, ءتوزىمدى جانە توقىمداي جەردەن ناپاقا تاۋىپ وسكەن ۇرپاق. موڭعولياداعى قازاق وتباسىلارى ەڭ كەمى 500-1000 قويدان ورگىزىپ وتىر. يگەرىلمەي جاتقان جەردى, سورتاڭنىڭ ءوزىن قيىپ بەرسەك, گۇلدەندىرىپ, مالمەن تولتىرۋعا ورالمانداردىڭ قاۋقارى جەتەدى.
– قاراعاندى وڭىرىنە بارعان ساپارىمىزدا كۆوتاسىز كەلگەن اعايىنداردىڭ ونداعان جىلداردان بەرى ءوز ورنىن تاپپاعانىن كورىپ قىنجىلدىق. قازاقتىڭ كەڭ دالاسى بارشامىزعا ورتاق, ەلىم دەپ سوققان جۇرەكتى كەڭ دالا وزەككە تەپپەيدى. سوندىقتان ورالمان اعايىندار ونسىز دا بوس جەرى از, جۇمىس ورنى تاپشى وڭتۇستىك وڭىرلەرگە بارۋدان گورى, مۇمكىندىگى مول قوستاناي, قىزىلجار وڭىرلەرىنە بارسا دۇرىس بولار ەدى, – دەيدى ءبىز اڭگىمەلەسكەن ءماجىلىس دەپۋتاتى كارىباي مۇسىرمان.
قالاي دەسەك تە, ورالمانداردىڭ كوپتەپ كەلۋىنەن ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. الدىمەن ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتى نىعايادى, تۇتىنۋشى نارىعى كەڭەيە تۇسپەك.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
