ەكولوگيالىق احۋال باستى نازاردا
ۋران ءوندىرىسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە ەلىمىز ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەمنىڭ كوشباسشى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋدانىندا ورنالاسقان «رۋ-6» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قازاقستاننىڭ ۋران وندىرىسىنە ەرەكشە ەكپىن قوسىپ وتىرعان مەكەمەنىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ مەكەمە «سولتۇستىك قارامۇرىن», «وڭتۇستىك قارامۇرىن» جانە «يىركول» كەن ورىندارىندا تابيعي ۋراندى ۇڭعىلار ارقىلى جەراستى سىلتىلەندىرۋ ادىسىمەن ءوندىرىپ وتىر.
كەنىشتەردىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ الدىمەن دۇنيە جۇزىندە ەڭ تەرەڭ قاباتتان ءونىم وندىرۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن ايتۋ كەرەك. تابيعي ۋران ءوندىرۋ گەوتەحنولوگيالىق جۇيەمەن 450-680 مەتر تەرەڭدىكتەن قاتارلى جانە ۇيالى ورنالاسقان ۇڭعىلار جۇيەسى ارقىلى كوتەرىلەدى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, شاحتالارداعىداي نەمەسە كارەردەگىدەي تاۋ جىنىسىن قوپارىپ, ونى جەر بەتىنە شىعارىپ, ۇلكەن تاس ديىرمەندەرگە سالىپ ۋاتىپ نەمەسە اسا زور ىدىستارعا سالىپ قىشقىل زاتتارمەن ەرىتپەيدى. ەكولوگيالىق احۋالعا زيان تيگىزبەس ءۇشىن بارلىق جۇمىس جەر استىندا, تاۋ جىنىستارىنىڭ ورنالاسقان جەرىندە جۇرەدى. سوندىقتان اۋانى لاستايتىن شاڭ-توزاڭ, قىشقىل زاتتاردىڭ بۋى جەر بەتىنە شىقپايدى. الەمدەگى ەكولوگيانى باستى نازاردا ۇستايتىن مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى قازىر وسى ءتاسىلدى پايدالانادى. مىسالى, اقش, كانادا, اۆستراليا سياقتى ەلدەردە بۇل ءتاسىل كەڭىنەن تاراعان. مۇنداي جەتىستىككە قازاقستان دا جەتىپ وتىر.
اتالعان تاسىلگە ارنالعان قۇبىرلار قىشقىل زاتتارعا ءتوزىمدى پوليەتيلەن, پوليۆينيلحلوريد, توتىقپايتىن بولات ماتەريالداردان جاسالادى. سونىمەن قاتار ولاردا ۋران ەرىتىندىلەرى دە قالىبىن بۇزبايدى. ال وندىرىلگەن زاتتار گەرمەتيكالىق تسيستەرنالارعا قۇيىلىپ, دىتتەگەن جەرگە شاشپاي-توكپەي جەتكىزىلەدى. بۇل تۇرعىدا دا ەكولوگيالىق احۋال باستى نازاردا بولادى.
بۇگىندە ۋران وندىرىسىندەگى كۇكىرت قىشقىلى دا قورشاعان ورتانى بۇزادى دەگەن اڭگىمە ايتىلىپ قالادى. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە ونداي جوق. مىسالى, كۇكىرت قىشقىلى بىزگە تەمىر جول ارقىلى ارنايى قۇتىلارمەن جەتكىزىلەدى. ونى گەرمەتيكالىق تسيستەرنالارعا قۇيىپ الامىز. سونان سوڭ ەلدى مەكەندەردەن تىسقارى جاتقان جولدارمەن تاسىمالداپ, كوزدەگەن جەرگە جەتكىزەمىز.
ال سىلتىلەندىرۋ رەاگەنتى نەگىزىنەن تەك جەر استىندا جۇرەدى. ويتكەنى جەر استىنداعى ءونىم سۋمەن دايىندالادى. ەرىتىندىنى سورۋ مەن قۇيۋ تسيكلىندا دا تەپە-تەڭدىك ساقتالادى. ماسەلەن, مەتالى بار قاباتتى جوعارى جانە تومەنگى بولىكتەگى ساز-بالشىقپەن شەكتەپ, گيدرويزولياتسيا تالابىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ونىڭ ۇستىندە قالىڭدىعى 300-350 مەتر بولاتىن ساز-بالشىقتان قۇرالعان قابات بار. بەنتونيت دەپ اتالاتىن بۇل زات سۋ تيگەن كەزدە ءىسىنىپ, ۇڭعىلاردى قىسىپ قالادى دا ۇستىندەگى سۋ قاباتتارىن تومەندەگى سۋمەن ارالاستىرمايدى. كەنىشتىڭ ءىشى مەن سىرتىنداعى بۇرعىلاۋ ۇڭعىلارىنىڭ سۋلارى ءار توقسان سايىن سورىلىپ الىنادى. سونان سوڭ زەرتحانالارعا جىبەرىلىپ, تەكسەرىلىپ تۇرادى. سونىڭ حيميالىق قورىتىندىسى بويىنشا وسى كۇنگە دەيىن سۋدىڭ قىشقىلدانۋى مەن ۋراننىڭ كوبەيۋى بايقالعان جوق.
ۇلتتىق اتوم ونەركاسىبى كومپانياسى ۋران ءوندىرۋشى مەكەمەلەرىندە جۇمىسشىلار ەڭبەگىن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ كەرەكتىگىن باسشىلىققا الادى. سونىمەن بىرگە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك پەن ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگى دە باستى نازارداعى ماسەلە. جىل سايىن تابيعاتتى قورعاۋ ىسىنە قوماقتى قارجى ءبولىنىپ وتىرادى. سونداي-اق قولدانىستاعى ۇڭعىمالار گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەردەن ءوتىپ, تەحنيكالىق اقاۋى بارلارى دەر كەزىندە جوندەلەدى.
جالپى, ۋران ءوندىرىسى بۇگىندە جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەن. سونىڭ ارقاسىندا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى بولمايدى, كەنىشتەردىڭ اينالاسىنداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلمەيدى دەپ ايتۋعا بولادى.
تايىر نازاروۆ, «رۋ-6» جشس ديرەكتورى.
دەرەك پەن دايەك
«رۋ-6» سەرىكتەستىگى 2010 جىلى:
ادامدار ەڭبەگىن قورعاۋ, ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىككە جالپى سوماسى 335 446 350 تەڭگە قارجى ءبولدى.
سونىڭ ىشىندە:
- ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگىنە 298 486 600 تەڭگە;
- قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىككە 61 626 750 تەڭگە;
- قورشاعان ورتا ەميسسياسىنا 15 333 000 تەڭگە اۋدارىلعان.
ال 2011 جىلدىڭ 9 اي كورسەتكىشى بويىنشا:
ادامدار ەڭبەگىن قورعاۋ, ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىككە جالپى سوماسى 189 238 800 تەڭگە قارجى ءبولدى.
سونىڭ ىشىندە:
- ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگىنە 145 928 800 تەڭگە;
- قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىككە 32 277 000 تەڭگە;
- قورشاعان ورتا ەميسسياسىنا 11 033 000 تەڭگە;
- شيەلى كەنتىندە 50 ورىندىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان ينتەرنات سالۋعا 194 502 670 تەڭگە اۋدارعان.
بيىلعى جىلدىڭ 10 ايىندا جۇمىسشىلار مەن كۇنكورىسى تومەن وتباسىلارعا 1363600 تەڭگە ماتەريالدىق كومەك بەرىلگەن. سونىمەن قاتار قايىرىمدىلىق قورىنا 2010000 تەڭگە كولەمىندە قارجى بولگەن.
قاۋىپسىزدىك شاراسى قاتاڭ ساقتالادى
ەلىمىزدەگى ۋران وندىرىسىنە وراسان زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەن «رۋ-6» سەرىكتەستىگىندە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىما كوپ بولدى. وسى ارالىقتا ءبىزدىڭ مەكەمە تابيعي ورتانى قورعاۋ مەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋدا الدىڭعى قاتاردا ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى.
ءبىزدىڭ كەن ورىندارىنا جاقىن ورنالاسقان بىرنەشە ەلدى مەكەندەر بار. ولار: بيدايكول, اقمايا, ش.قودامانوۆ, نارتاي اۋىلدارى مەن شيەلى كەنتى. جۇرتشىلىق اتالعان ايماقتاردا رادياتسيالىق قاۋىپتىڭ باسىم ەكەندىگىن ايتىپ جاتادى. دەگەنمەن ناقتى زەرتتەۋلەر ولاي ەمەس ەكەنىن جەتكىزەدى. مىسالى, ولاردا رادياتسيالىق باقىلاۋ ۇدايى ءجۇرگىزىلىپ وتىرادى. ءار توقسان سايىن شيەلى اۋداندىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ەكولوگيا ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ تۇرادى. ال ونىڭ ناقتى ناتيجەلەرى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىندە جاريالانادى. بىلاي ايتقاندا, حالىقتان جاسىرىپ, جاپپايدى. بۇل تۇرعىدا بارىنشا جاريالىلىق بار. سوڭعى بەس جىلدىڭ كورسەتكىشتەرىنە سۇيەنسەك, اۋدان كولەمىندەگى رادياتسيالىق احۋال تابيعي نورمادا ەكەنىن كورەمىز. ياعني, ساعاتىنا 10-17 ميكرورەنتگەن. بۇل 1999 جىلى قابىلدانعان «رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك نورمالارىنا» ساي دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق وسى «رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك نورمالارىنا» سايكەس يوندىق ساۋلەلەندىرۋ كوزدەرىمەن جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ مولشەرى جىلىنا 20 ميلليزيۆەرتتەن اسپاۋى قاجەت. ال «رۋ-6» مەكەمەسىندەگى تابيعي ۋرانمەن جۇمىس ىستەيتىن ادامدار قىزمەت بارىسىندا مولشەردەن تىس جوعارى ساۋلەلەندىرۋمەن جۇمىس ىستەگەن ەمەس. 2011 جىلى ءاربىر قىزمەتكەر تەكسەرۋدەن ءوتتى. دوزيمەترلىك باقىلاۋ ناتيجەسى جۇمىسشىلاردىڭ ساۋلەلەنۋ مولشەرى 1,03 ميلليزيۆەرتتەن اسپاعانىن كورسەتكەن. بۇل دەگەنىمىز تابيعي ساۋلەلەنۋمەن پارا-پار دەگەن ءسوز. وسى ارادا ايتا كەتەرلىگى, جەكە تۇلعالاردى جىل بويىنا دوزيمەترلىك باقىلاۋدان وتكىزىپ تۇرادى. ال ءار توقسان سايىن ونىڭ كورسەتكىشتەرى ارنايى جۋرنالدا جاريالانىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار جەكە كارتوچكالارىنا تىركەلىپ, حاتتالادى. ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر جىل سايىن كەشەندى مەديتسينالىق باقىلاۋدان وتەدى. سونىمەن قاتار جۇمىسشىلاردىڭ دەنەسىن, تەرى قاباتتارىن جانە كيىمدەرىنىڭ لاستانۋىن باقىلاپ وتىراتىن ارنايى پۋنكتتەر تاۋلىك بويىنا جۇمىس ىستەيدى. قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس كيىمدەرىن ارنايى ءبىر ورتالىق جۋادى. ال جۇمىسشىلاردىڭ جۋىناتىن بولمەلەرىندەگى سۋ مەن ەدەندى ىلعالداپ جۋدان قالعان سۋ قالدىقتارى دالاعا توگىلمەيدى. ولار ەرىتىندىلەرگە قوسىلىپ, كەن وندىرىسىنە جىبەرىلەدى. بۇل دا قاۋىپسىزدىكتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
مۇنىڭ ءبارى بەكەر ءسوز ەمەس. ءوزىمىز كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا قولداناتىن قاۋىپسىزدىك شارالارى. ال بۇل شارالار بۇزىلسا, قاتاڭ جازا قولدانىلادى. ويتكەنى ءاربىر سەلسوق ءىستىڭ ارتىندا ادام مەن تابيعات تاعدىرى تۇر. سوندىقتان «رۋ-6» سەرىكتەستىگىنىڭ ءار قىزمەتكەرى ءوز ىستەرىن قالتقىسىز ورىندايدى.
نۇرلان باكىروۆ, «قارامۇرىن» تسەحىنىڭ شەبەرى.
«رۋ-6»: الەۋمەتتىك كومەككە ارقاشان ءازىر
«قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسى دا, وعان قاراستى «رۋ-6» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى دە تەك ۋران ءوندىرۋدى عانا كوزدەمەيدى. سونىمەن قاتار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە قاتىستى دا كوپتەگەن ءىس-شارالارعا دەمەۋشىلىك جاسايدى. قولدارىنان كەلسە, ايانىپ قالمايدى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەمەكشى, مەن وسى تۇرعىدا ايتسام دەيمىن.
جەر پايدالانۋ كەلىسىم-شارتىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ كومپانيا شيەلى كەنتىنىڭ كوكشوقى شاعىن اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن قارجىلاندىرىپ وتىرۋدى ءوز مىندەتىنە العان. 2005 جىلى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ماقساتىندا «قازاتومونەركاسىپ-دەمەۋ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قۇرىلدى. كوپتەگەن الەۋمەتتىك شارالار وسى مەكەمەنىڭ «دەمەۋ-شيەلى» فيليالى ارقىلى جۇزەگە اسادى. جۇمىسشىلار مەن تۇرعىنداردىڭ لايىقتى دەمالۋىنا جاعداي جاسالعان. ول ءۇشىن ويىن-ساۋىق جانە سپورت كەشەندەرى پايدالانۋعا بەرىلگەن. ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ مەكەمە وسى كەشەندەردىڭ شىعىندارىن وتەپ وتىرادى. وسى ارادا ايتا كەتۋ كەرەك, 2010 جىلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك 460 221 205 تەڭگە ءبولدى.
بىلتىر شيەلى كەنتىنەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان 50 ورىندىق ينتەرنات سالىندى. ونىڭ دا قارجىسىن «رۋ-6» سەرىكتەستىگى وتەدى. ول ءۇشىن 194 502 670 تەڭگە جۇمسالدى. ال بيىلعى جىلدىڭ 10 ايىنىڭ وزىندە جۇمىسشىلار مەن كۇنكورىسى تومەن وتباسىلارعا 1363600 تەڭگە ماتەريالدىق كومەك بەرىلگەن. سونىمەن قاتار قايىرىمدىلىق قورىنا 2010000 تەڭگە كولەمىندە قارجى اۋدارىلعان. بۇدان بولەك ءبىزدىڭ مەكەمە اۋدان بويىنشا وتەتىن بارلىق مەرەكەلىك ءىس-شارالارعا ۇزبەي اتسالىسىپ كەلەدى.
بۇگىنگى كۇنى شيەلى كەنتىنىڭ «كوكشوقى» شاعىن اۋدانىندا «بولاشاق-شيەلى» وقۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ جاتىر. اتالعان ورتالىقتا ءوندىرىسكە قاجەتتى ماماندار دايىندالادى. سونداي-اق قايتا مامانداندىرۋ ىسىمەن دە اينالىسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قاجەتتى جۇمىس كۇشىن وتەۋگە تاپتىرماس قۇرال ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى. ال جۇمىسقا تۇرۋ اڭگىمەلەسۋ ارقىلى جانە كونكۋرستىق نەگىزدە ءجۇرگىزىلەدى. «بولاشاق-شيەلى» وقۋ ورتالىعىن اياقتاعان ماماندار بۇل سىننان سۇرىنبەي وتەدى. ويتكەنى ولار وزدەرى وقىعان ماماندىقتىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ شىعادى.
مەكەمەنىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرىنە جاساپ وتىرعان قامقورلىعى از ەمەس. سونىڭ ءبىرى ءارى باستىسى مىناۋ: «رۋ-6» سەرىكتەستىگىندە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ بالالارىنا ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ گرانتتارى بەرىلەدى. وقۋ كەزىندەگى ءوندىرىستىك تاجىريبەنى دە ءبىزدىڭ مەكەمەدە وتەدى. سونىمەن قاتار وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ بارىسىندا ولارعا جالاقى تولەنەتىنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ارناۋلى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, مەكەمەگە جۇمىسقا تۇرعان جاستار جەتكىلىكتى. بۇلاردىڭ ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا دا ىڭعايلى جاعداي جاسالعان. وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن ماماندارعا «جاس مامان» مارتەبەسى بەرىلىپ, ءۇش جىل بويىنا تالىمگەر بەكىتىلەدى. سونىمەن بىرگە كادرلار رەزەرۆىنە قويىلادى. جاس ماماندارعا قامقورلىق تەك مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ولارعا ۇستەمەاقى تولەنەدى جانە باسقا دا الەۋمەتتىك كومەكتەر كورسەتىلىپ تۇرادى. جاس مامانداردىڭ جۇمىس بارىسىنداعى قابىلەتىنە قاراي ولاردى باسشىلىق ءارتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تاعايىنداپ وتىرادى. قىسقاسى, مەكەمە الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىراتىن ءىس-شارالاردان تىس قالعان ەمەس. جانە جاس ماماندارعا دا قولداۋدى بارىنشا جاساپ كەلەدى.
اباي قوستاەۆ, «قارامۇرىن» تسەحىنىڭ گەوتەحنولوگيالىق ۇڭعىماسىنىڭ وپەراتورى.
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان ەرجان بايتىلەس.
