بۇگىن الماتىداعى رەسپۋبليكا الاڭىندا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنىڭ اشىلۋ ءراسىمى بولادى
«وسى تاريحي وقيعا قارساڭىندا ءبىز ەسكەرتكىشتىڭ باستى اۆتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى شوت-امان ىدىرىس ۇلى ۋاليحانعا جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك» دەيدى گازەت ءتىلشىسى سامات مۇسا.
«شوتا اعا, وسىنداي مونۋمەنت ورناتۋ يدەياسى قايدان تۋىندادى؟» دەگەن سۇراققا ەسكەرتكىش اۆتورى بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن: «مەن 1993 جىلى ۇكىمەت دەلەگاتسياسى قۇرامىندا مىسىردا بولدىم. سول جولى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى كونە ەسكەرتكىشتى كورىپ تاماشالادىق. بۇل ەسكى دۇنيە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا قاتتى ۇناعان, مۇمكىن اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك, ماعان: «تاۋەلسىزدىگىمىزگە بايلانىستى وسىنداي ءبىر ەسكەرتكىش ورناتپايمىز با؟ ويلانىپ كورىڭىز!» – دەدى. ءسويتىپ وي سالعان, يدەيا تاستاعان پرەزيدەنتىمىز بولاتىن. ەلگە كەلگەن سوڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ جانە الماتى قالاسىندا وقىعان ونەرپاز, تالانتتى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, اقىلداستىم. ناتيجەسىندە «تاۋەلسىزدىك» كەشەنىنىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالدى. كوركەمدىك شەشىمى شىعارىلدى. سودان كەيىن مۇسىنشىلەر ادىلەت جۇماباەۆ پەن نۇرلان دالاباەۆ, ساۋلەتشى قازىبەك جارىلعاپوۆ, تاعى باسقالار بەلسەنە ىسكە كىرىستىك.
– مونۋمەنتتىڭ رەسپۋبليكا الاڭىندا ورناتىلۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇل ورىن تەكتەن-تەك تاڭداپ الىنباعان بولار؟
– وسى ساۋال اۋەلدە ءبىزدى دە مازالاعان-تۇعىن. كەشەن قاي جەردە تۇرۋ كەرەك دەپ تۇيىققا تىرەلگەن ساتىمىزدە ءبىزدى تاعى دا پرەزيدەنتىمىز قۇتقاردى. «اق وردانىڭ» قارسى الدىنا ورناتايىق, – دەدى ول. – جاستاردىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى وسى جەردە ءوتتى عوي».
– تاۋەلسىزدىك كەشەنىنىڭ كومپوزيتسياسىن جاساعاندا قانداي جايتتەرگە ارقا سۇيەدىڭىزدەر؟ جانە ولار نەنى بىلدىرەدى؟
– اۋەلى دۇنيە جۇزىندەگى وسى سالاعا قاتىسى بار ونەر تۋىندىلارىن زەردەلەپ, وي ەلەگىنەن وتكىزدىك. جالپىلاما ءبىر شولىپ شىقتىق. وسى تاقىرىپتاعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ەۋروپادا ءوز ءداستۇرى, شىعىستا ءوز ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن, ەۋروپادا ەسكەرتكىش بەلگىلەر سالۋعا كوبىنەسە عيماراتتاردىڭ تىرەۋىشى – كولوننا پايدالانىلادى. ۇلكەن تاريحي وقيعالارعا وراي ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋدى سوناۋ ەرتەدەگى ەگيپەتتەن كورەمىز. ريمدە يمپەراتور ترويانعا, ءپاريجدىڭ ۆاندام الاڭىندا ناپولەونعا, لوندوننىڭ ترافالدار الاڭىندا نەلسونعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر بار. بىراق ولاردىڭ بارلىعى جوعارىدا ايتىپ كەتكەن ءادىس بويىنشا ورناتىلعان.
شىعىستى الساق, كونە تۇرىكتەن قالعان دىڭگەك تاستار جەتكىلىكتى. وعان مىسال رەتىندە كۇلتەگىننىڭ, تونىكوكتىڭ قۇلپىتاسىن ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ قازاق جەرىندە دە بەينەلى تاستاردى از كەزدەستىرمەيمىز. «تاۋەلسىزدىك» كەشەنىنىڭ العاشقى جوبا كومپوزيتسياسىن جاساعاندا ونىڭ قازاقتىڭ قولونەرىنە سۋارىلعان دۇنيە بولىپ شىعۋىن ويلاستىردىق.
كەشەننىڭ ورتالىق كومپوزيتسياسى دىڭگەك تاستان (ستەللا) تۇرادى. بيىكتىگى – 28 مەتر. دىڭگەكتىڭ ۇشار باسى ءالى بۇرشىك اتپاعان, قاۋىزى اشىلماعان گۇلدىڭ كۇلتەسى سياقتى بولىپ بىتكەن. ال ونىڭ باسىنا بارىستىڭ ۇستىندە تۇرعان ساربازدىڭ بەينەسى ورناتىلعان. وڭ قولىندا قونعان قۇس, سول قولىندا ۇستاعان ساداق بار. ارت جاعىنداعى اسىپ العان قورامساققا ءۇش التىن جەبە سالىنعان».
ەسكەرتكىشتىڭ باستى اۆتورى شوت-امان ءۋاليحان ءتىلشى سامات مۇسانىڭ سۇراعىنا وسىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن.
«وسى تاريحي وقيعا قارساڭىندا ءبىز ەسكەرتكىشتىڭ باستى اۆتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى شوت-امان ىدىرىس ۇلى ۋاليحانعا جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك» دەيدى گازەت ءتىلشىسى سامات مۇسا.
«شوتا اعا, وسىنداي مونۋمەنت ورناتۋ يدەياسى قايدان تۋىندادى؟» دەگەن سۇراققا ەسكەرتكىش اۆتورى بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن: «مەن 1993 جىلى ۇكىمەت دەلەگاتسياسى قۇرامىندا مىسىردا بولدىم. سول جولى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى كونە ەسكەرتكىشتى كورىپ تاماشالادىق. بۇل ەسكى دۇنيە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا قاتتى ۇناعان, مۇمكىن اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك, ماعان: «تاۋەلسىزدىگىمىزگە بايلانىستى وسىنداي ءبىر ەسكەرتكىش ورناتپايمىز با؟ ويلانىپ كورىڭىز!» – دەدى. ءسويتىپ وي سالعان, يدەيا تاستاعان پرەزيدەنتىمىز بولاتىن. ەلگە كەلگەن سوڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ جانە الماتى قالاسىندا وقىعان ونەرپاز, تالانتتى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, اقىلداستىم. ناتيجەسىندە «تاۋەلسىزدىك» كەشەنىنىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالدى. كوركەمدىك شەشىمى شىعارىلدى. سودان كەيىن مۇسىنشىلەر ادىلەت جۇماباەۆ پەن نۇرلان دالاباەۆ, ساۋلەتشى قازىبەك جارىلعاپوۆ, تاعى باسقالار بەلسەنە ىسكە كىرىستىك.
– مونۋمەنتتىڭ رەسپۋبليكا الاڭىندا ورناتىلۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇل ورىن تەكتەن-تەك تاڭداپ الىنباعان بولار؟
– وسى ساۋال اۋەلدە ءبىزدى دە مازالاعان-تۇعىن. كەشەن قاي جەردە تۇرۋ كەرەك دەپ تۇيىققا تىرەلگەن ساتىمىزدە ءبىزدى تاعى دا پرەزيدەنتىمىز قۇتقاردى. «اق وردانىڭ» قارسى الدىنا ورناتايىق, – دەدى ول. – جاستاردىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى وسى جەردە ءوتتى عوي».
– تاۋەلسىزدىك كەشەنىنىڭ كومپوزيتسياسىن جاساعاندا قانداي جايتتەرگە ارقا سۇيەدىڭىزدەر؟ جانە ولار نەنى بىلدىرەدى؟
– اۋەلى دۇنيە جۇزىندەگى وسى سالاعا قاتىسى بار ونەر تۋىندىلارىن زەردەلەپ, وي ەلەگىنەن وتكىزدىك. جالپىلاما ءبىر شولىپ شىقتىق. وسى تاقىرىپتاعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ەۋروپادا ءوز ءداستۇرى, شىعىستا ءوز ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن, ەۋروپادا ەسكەرتكىش بەلگىلەر سالۋعا كوبىنەسە عيماراتتاردىڭ تىرەۋىشى – كولوننا پايدالانىلادى. ۇلكەن تاريحي وقيعالارعا وراي ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋدى سوناۋ ەرتەدەگى ەگيپەتتەن كورەمىز. ريمدە يمپەراتور ترويانعا, ءپاريجدىڭ ۆاندام الاڭىندا ناپولەونعا, لوندوننىڭ ترافالدار الاڭىندا نەلسونعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر بار. بىراق ولاردىڭ بارلىعى جوعارىدا ايتىپ كەتكەن ءادىس بويىنشا ورناتىلعان.
شىعىستى الساق, كونە تۇرىكتەن قالعان دىڭگەك تاستار جەتكىلىكتى. وعان مىسال رەتىندە كۇلتەگىننىڭ, تونىكوكتىڭ قۇلپىتاسىن ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ قازاق جەرىندە دە بەينەلى تاستاردى از كەزدەستىرمەيمىز. «تاۋەلسىزدىك» كەشەنىنىڭ العاشقى جوبا كومپوزيتسياسىن جاساعاندا ونىڭ قازاقتىڭ قولونەرىنە سۋارىلعان دۇنيە بولىپ شىعۋىن ويلاستىردىق.
كەشەننىڭ ورتالىق كومپوزيتسياسى دىڭگەك تاستان (ستەللا) تۇرادى. بيىكتىگى – 28 مەتر. دىڭگەكتىڭ ۇشار باسى ءالى بۇرشىك اتپاعان, قاۋىزى اشىلماعان گۇلدىڭ كۇلتەسى سياقتى بولىپ بىتكەن. ال ونىڭ باسىنا بارىستىڭ ۇستىندە تۇرعان ساربازدىڭ بەينەسى ورناتىلعان. وڭ قولىندا قونعان قۇس, سول قولىندا ۇستاعان ساداق بار. ارت جاعىنداعى اسىپ العان قورامساققا ءۇش التىن جەبە سالىنعان».
ەسكەرتكىشتىڭ باستى اۆتورى شوت-امان ءۋاليحان ءتىلشى سامات مۇسانىڭ سۇراعىنا وسىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن.
