مەشىت پەن شىركەۋدى مويىنداماعان كوممۋنيست-يدەولوگتاردىڭ بۇلايشا ساقتانۋىنا كەيدە شىن تاڭدانادى دا ەكەنسىڭ. قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىدا سول كەزدەگى قازاقتاردىڭ شىن ۇلەسى بولسا, ول سان مىندەتتى تۇردە ءيىسى قازاققا جات ەمەس «13» اتاۋىندا قالار ەدى. ەندەشە, قالانىڭ وڭتۇستىك-باتىس اۋماعىندا نەبارى 10 جىلدىڭ ىشىندە اسىعىس سالىنعان (1960-1970 ج.ج.) بۇل شاعىن اۋداندار, قازاقتىڭ باس قالاسىنداعى بۇل ۇيلەر كىمدەر ءۇشىن سالىنعان, وندا كىمدەر جايلاسقان؟
الماتىنىڭ كەشەگى, ءتىپتى بۇگىنگى جازىلعان تاريحىندا دا اسەم قالانىڭ شىرايىن اشقان عيماراتتار مەن الاڭدار, قوناق ۇيلەر مەن كونتسەرت زالدارى, مەيرامحانالارى تۋرالى دەرەك جەتىپ ارتىلادى. بىراق زىمىراننىڭ جىلدامدىعىمەن سالىنعان جوعارىداعى شاعىن اۋداندار ۇمىت قالعان. ماسكەۋ باسقارعان سول زامانداعى ميگراتسيالىق قيتۇرقى ساياساتتىڭ استارىنا ۇڭىلگەن سايىن كوپتەگەن جايتتارعا قانىعا تۇسەسىڭ, ءوزىڭ كۋا بولعان وقيعالار كوز الدىڭدا جىپكە تىزىلەدى.
1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن پارتيانىڭ ساياسي شابارماندارى كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەي ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. الماتىنىڭ شىرقىن بۇزعان ناشاقور, ماسكۇنەم اۋىل جاستارىن (!) قالاي دا قالاعا جولاتپاۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ الەككە ءتۇستى. (بۇگىندەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى الماتىنىڭ, استانانىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان اۋىل جاستارى دەگەندە تىكسىنەرىمىز سودان – اۆت.) «قازاق جاستارى ءدارىس الاتىن الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرقاتارىن تەز ارادا وڭىرلەرگە اۋىستىرۋعا ءتيىسپىز. وقۋ-بىلىمگە ۇمىتكەرلەردى رەسەيدىڭ ىشكى اۋداندارىنان, وزگە رەسپۋبليكالاردان تارتۋ كەرەك. ويتكەنى بۇگىنگى الماتىدا قازاق جاستارىنىڭ ۇلەس سانى «بەلگىلى مولشەردەن» (!) اسىپ كەتتى.» وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى مەڭدىباەۆ 1987 جىلدىڭ جاز ايىندا الماتىدا وتكەن ۇلكەن جيىندا تۋرا وسىلاي دەدى. ال ءبولىم مەڭگەرۋشىسى دولگيرەۆ دەگەن «كوسەم» قىزمەت-لاۋازىمىنىڭ تومەندىگىنە قاراماستان ءبىرىنشى حاتشىدان دا اسىپ ءتۇستى: «الماتىدا قازاق جاستارىنىڭ سانى تىم كوپ. ارينە سودان سوڭ جاس بۋىننىڭ بويىندا ۇلتشىلدىق پسيحولوگياسى ورنىعادى. سول سەبەپتەن دە پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى (ماسكەۋ) قازىر بىزگە مىناداي بولاشاق جوباسىن ۇسىندى. الماتى مەن قاپشاعايدىڭ اراسىنان وداقتا تەڭدەسى جوق جاڭا كولىك جاساۋ زاۋىتىن سالامىز. وعان تەك قانا رەسەي ايماعىنان وقىعان, جاڭا كاسىپكە بەيىمدەلگەن جاستار قابىلدانادى. ءبىز قازىر كەلەتىن بۇل كونتينگەنت ءۇشىن باسپانا سالاتىن اۋماق جايىن ويلاستىرۋ ۇستىندەمىز...». الماتىدا ونسىز دا نەمەن شۇعىلدانىپ جاتقانىن جان بالاسى بىلمەيتىن – ستانوك جاساۋشى, ماشينا جاساۋشى (اۋىر ماشينا ەمەس), كريۋچكوۆ اتىنداعى دەگەن «قۇپيا» زاۋىتتار بار ەدى. جوعارىدا ەسكە العان اتى جوق شاعىن اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى – سول سەكىلدى وزگە دە زاۋىت-فابريكا جۇمىسشىلارى مەن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەرى بولاتىن. حالىق مۇنى ءبىلدى. بىراق ولار سانسىز كاسىپورىندار مەن شاعىن اۋداندار تەك قانا پارتيالىق ميگراتسيالىق ساياسات ءۇشىن جاسالىنىپ جاتقانىن بىلگەن جوق...
الماتىنىڭ تۇرعىنى, تىگىنشى-زەينەتكەر تايسيا شەۆچەنكونىڭ ءسوزى وسى ماسەلەدە العاش رەت مەنىڭ جۋرناليست رەتىندە كوزىمدى اشقانى بار. ء«بىزدىڭ پەرمدە وقۋ جىلى اياقتالار تۇستا قالا بويىنشا بارلىق ايالدامالار مەن تەلەگراف باعاندارىندا ورتالىق ازياعا جۇمىسقا شاقىرعان حابارلاندىرۋلار ىلىنەتىن.
ءماتىنى ۇمىتپاسام بىلاي بولىپ كەلەدى: «تاشكەنت, المالىق, فرۋنزە, جاڭاتاس... قالالارى, 9 اي جاز. بىرنەشە زاۋىت, بىرنەشە فابريكا جۇمىسشىلارعا ءزارۋ. ەكى اي وقىتامىز. جاتاقحانا دايىن. ۇيلەنگەندەرگە وتباسىلىق جاتاقحانا, بالا تۋسا جايلى پاتەر بەرىلەدى. سونىڭ ىشىندە مەن «تاشكەنت سەكىلدى جەمىس-جيدەككە باي, تاۋ باۋرايىنداعى اسەم الماتىنى ۇناتتىم. سول جىلى مۇندا 60 جاس كەلدىك. قازاقتارمەن قالاي ءتىل تابىسامىز دەگەن ەدىك, كەلسەك, جارتى رەسەي وسىندا ءجۇر... قازاق حالقى مەيىربان ەكەن. بىراق شىنىن ايتسام, ءبىز ولارمەن قويان-قولتىق ارالاسا دا المادىق. دزەرجينسكي اتىنداعى توقىما فابريكاسىندا ءجىپ ءيىردىم. ءنومىرى 5-ءشى شاعىن اۋداننان جايلى پاتەر بەردى. جاقسى ءومىر سۇردىك. تاۋەلسىزدىك جىلدارى جۇرتتىڭ كوبى باسى اۋعان جاعىنا كوشتى. شالىم دۇنيەدەن قايتتى. قىزىم گەرمانيادا, ۇلىم رەسەيدە. حابارلاسىپ تۇرادى».
استارلى ساياسي قىزمەتى زور بولعان الماتىداعى شاعىن اۋدانداردىڭ بۇگىنگى ءتىرى كۋاسى جالعىز تايسيا اپاي ەمەس, بارشىلىق, تالايىمەن تىلدەستىم. بۇگىن ولار قۇلدىقتى ارمان ەتكەن ميگراتسيالىق ساياساتتىڭ كۇيرەگەنىنە, الماتى مەن قاپشاعايدىڭ اراسىنا اۆتوموبيل جاساۋ زاۋىتى ەمەس, اۆتوباننىڭ سالىنعانىنا شىن قۋانىپ ءجۇر...
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
