تسيفرلى ۆاليۋتا
سونىمەن كريپتوۆاليۋتا ەلەكتروندى اقشا ەمەس. بۇل «ەلەكتروندى» دەگەننەن گورى «تسيفرلى» اقشا ۇعىمىنا سايادى. سەبەبى ەلەكتروندى اقشا بانكوماتتاردان شىعادى, ال كريوپتوۆاليۋتانى تەك ينتەرنەتتە عانا جۇمساپ, ينتەرنەتتە عانا كورەسىز. ياعني, ونىڭ فيزيكالىق بالاماسى جوق. ەندەشە كريپتوۆاليۋتا دەگەنىمىز, ۆيرتۋالدى تولەم قۇرالى. تولەم بىرلىگىنىڭ بۇل ءتۇرى وزگەرتۋگە كەلمەيتىن تاڭبالار جيىنتىعىنان, ماتەماتيكالىق الگوريتمدەر ارقىلى شەشىلگەن ارىپتەر مەن سانداردان تۇرادى.
كريپتوۆاليۋتا ينتەرنەت اقشالارىنىڭ جالپى اتاۋى. اقشالارىنىڭ دەۋىمىزدە دە ءمان بار, سەبەبى بۇگىندە ونىڭ ءتۇرى وتە كوپ. كىم بىلگەن, مۇمكىن بولاشاقتا ءبىر عانا كريپتوۆاليۋتا «جەڭىسكە جەتەر», پايىمداۋىمىزشا سولاي بولۋ كەرەك. ينتەرنەت مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازىر جالپى عالامتور الەمىندە كريپتوۆاليۋتانىڭ 584-كە جۋىق ءتۇرى كورسەتىلگەن-مىس. ال ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمالدىعى جوعارى بولىپ وتىرعان Bitcoin (بيتكوين) كريپتوۆاليۋتا جۇيەسى. ءتىپتى قازىر كوپشىلىك كريپتوۆاليۋتا ۇعىمىن وسى بيتكوين جۇيەسىمەن ءتۇسىندىرىپ, ەكى تەرميندى ءبىر-بىرىنە سينونيمدەس بەرەدى. بىراق ساراپشىلاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بولاشاقتىڭ ورتاق كريپتوۆاليۋتاسى باسقاشا بولۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى بيتكويننىڭ جۇيەسى قازىرگى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ولشەمدەرىنە تولىق كەلە بەرمەيدى جانە ونى ۆيرتۋالدى ۇعىمنان گورى ابستراكتىلى سەنىمگە نەگىزدەگەن ءجون دەيدى.
ايتقانداي, بۇگىندە ءبىز ەلەكتروندى ساۋدادا ۆاليۋتالاردىڭ كەز كەلگەنىن قولدانىپ, ينتەرنەت ارقىلى جاساعان تاپسىرىستارىمىزعا كارتوچكالارىمىزداعى ەسەپشوت ارقىلى تولەم جاساي الامىز. بىراق بۇل ءداستۇرلى ۆاليۋتالارىمىزدىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى عانا. ينتەرنەت ارقىلى جۇمسالعان اقشانىڭ ءبارى كريپتوۆاليۋتا بولمايدى. مىنە, وسىنى شاتاستىرماۋ كەرەك.
كىم جاساعانى بەلگىسىز
تاعى سول ينتەرنەت مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, «كريپتو» ءسوزى گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا «قۇپيا», «جاسىرىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. كريپتوۆاليۋتا دەگەن ۇعىم 2009 جىلى پايدا بولدى. ونى قولدانىسقا ساتوشو ناكوموتو دەگەن لاقاپ اتپەن تانىلعان باعدارلاماشى (باعدارلاماشىلار بولۋى دا مۇمكىن) ەنگىزگەن. ول نەمەسە ولاردىڭ كىم, قايدان ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. Cاتوشو ناكوموتو ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن جاڭا تولەم جۇيەسىن بيتكوين دەپ اتادى. ونىمەن جاسالاتىن ترانزاكتسياسى شيفرلاناتىن جانە قولدانۋ اياسى جاسىرىن بولعاندىقتان بيتكويندى ۆيرتۋالدى كريپتوۆاليۋتا دەپ اتاعان دەيدى.
مىنە, بۇل ەكى ۇعىمنىڭ ء(بىرى جالپى اتاۋ, ال ەكىنشىسى جالقى اتاۋ بولا تۇرسا دا) بىردەي ماعىنادا تۇسىندىرىلەتىنى ەكەۋىنىڭ قاتار پايدا بولعانىمەن بايلانىستى سياقتى. 2010 جىلدارعا دەيىن وسى جۇيەنىڭ تەورياسى مەن ينجەنەرلىك العىشارتتارى قالىپتاسىپ ءبىتىپ, سول جىلداردا العاش رەت كريپتوۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋلار جاسالعان. كەيىن, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ىنتاسىمەن ونى تولەم رەتىندە قابىلداۋ باستالعان. العاشقى كريپتوۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋ 2010 جىلى انگليادا ورىن الدى دەپ ەسەپتەلەدى, وندا بىرەۋ پيتستساعا اقشانى بيتكوينمەن تولەپتى-مىس دەپ جازادى كريپتو ماسەلەسىنە قىزىققاندار.
ويىنعا ۇقسايدى...
كريپتوۆاليۋتا – ۆيرتۋال ەڭبەكپەن تاباتىن ۆيرتۋال اقشا. ونىڭ شىن ومىردەگى اقشاعا ەش قاتىسى جوق. شىن ومىردەگى اقشا – ادامنىڭ قول نەمەسە وي ەڭبەگى شىعىنىنىڭ كۋالىگى بولسا, كريپتوۆاليۋتا – كومپيۋتەرلەردىڭ ەسەپتەۋگە كەتكەن شىعىنىنىڭ كۋالىگى» دەلىنگەن. وسىلايشا كريپتوۆاليۋتانى بيتكوين جۇيەسىمەن تۇسىندىرەدى. ۆيرتۋالدى الەمدە وتىرىپ بيتكوين تابۋ ءۇشىن ەسەپكە جۇيرىك بولۋىڭىز كەرەك. ءسىز باسەكەلەستەرىڭىزبەن, ياعني ماينەرلەرمەن «ماينينگ» پروتسەسىنەن وتەسىز. بۇل كۇردەلى ماتەماتيكالىق امالداردى شەشۋ دەگەن ءسوز. مۇندا 10 مينۋت سايىن جەڭىمپاز انىقتالىپ, ول 25 بيتكوينعا يە بولىپ وتىرادى. كومپيۋتەرىڭىز نەعۇرلىم كوپ «جۇمىس ىستەسە» كوبىرەك پايدا تاباسىز دەيدى. بيتكويندى ماينەرلەردەن ساتىپ الۋعا نەمەسە بىرەۋگە قىزمەت كورسەتىپ, سونىڭ اقىسى رەتىندە دە يە بولۋعا بولادى دەپتى. ارينە قىزىق. ويىن سياقتى. ايىرماشىلىعى, جيناعان ۇپايىڭىزدى شىنايى اقشا ورنىنا جۇمساۋعا مۇمكىندىك بار. ينتەرنەت مالىمەتتەرىندە كريپتوۆاليۋتا بيتكوين تۋرالى كوڭىلگە قونىمسىزداۋ تۇسىنىك وسى.
ارتىقشىلىعى نەدە؟
كريپتوۆاليۋتا تۋرالى زەرتتەۋلەر ونى ءداستۇرلى ۆاليۋتامەن سالىستىرا وتىرىپ, ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن دە تىزبەكتەيدى. ماسەلەن, كريپتوۆاليۋتا ەش جەردە تىركەلمەگەندىكتەن, ول التىن قورىمەن جانە مەملەكەت كەپىلدىگىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ەكىنشىدەن, رەتتەۋ مەحانيزمدەرى جوقتىعىنان قانشا دەگەنمەن ەلەكترون ءاميانداردىڭ ساقتالۋىنا تولىق كەپىلدىك جوق.ۇشىنشىدەن, جوعارى ۆولاتيلدىك, ياعني مۇناي باعاسىنىڭ وزگەرۋىنە دە ەمەس, بيرجانىڭ بۇزىلۋى, حاكەرلىك شابۋىلدار, ءتىپتى ينتەرنەت پەن ەلەكتر توگىنىڭ جاعدايىنا دا تاۋەلدى باعاسى شۇعىل وزگەرىپ كەتۋ ىقتيمالدىعى.
ءتورتىنشى, جەكەلەگەن ەلدەردەگى بيلىكتىڭ قاتىناسىمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر. قارجى رەتتەۋشىلەر كريپتوۆاليۋتامەن امالدار جۇرگىزۋگە تيىم سالۋى, ءتىپتى ونى قولدانعانداردى جازالاۋى مۇمكىن. ءتۇرلى ەلدەردە وعان قانداي سالىق سالىناتىنى دا تۇسىنىكسىز. بەسىنشىدەن, كريپتوۆاليۋتا ساقتالعان ءامياننىڭ قۇپيا كىلتىن جوعالتىپ الۋ ونداعى اقشانىڭ تۇك قالماي جويىلىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعادى ەكەن. سەبەبى قۇپيا كىلتتى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. التىنشى, تراكزاتسيالاردىڭ انونينمدىگى قانداي دا ءبىر قىلمىستىق ارەكەتكە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. جەتىنشى, سەگىزىنشى دەپ تىزبەكتەي بەرسەڭ ۇزاققا بارۋىڭىز دا مۇمكىن. بىراق قولدانىپ كورمەگەن سوڭ, اقيقاتىنا جەتۋ قيىن.
كريپتوۆاليۋتانى جاقتايتىنداردىڭ كوپشىلىگى ونىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ترانزاكتسيالارىنىڭ اشىقتىعىن العا تارتادى. بيتكوينمەن جۇرگىزىلەتىن امالداردىڭ بارلىعىن اشىق ەتۋگە شەشىم قابىلدانعان. قانداي اميانعا قانشا كريپتوۆاليۋتا اۋدارىلعانىن كەز كەلگەن قولدانۋشى كورە الادى ەكەن. اشىقتىعىنا قاراماستان, بيتكوين جۇيەسى ترانزاكتسيانىڭ انونيمدىگىنە كەپىلدىك بەرەدى. كريپتوۆاليۋتا ساقتالعان ءامياننىڭ يەسى تۋرالى اقپارات اشىق ەمەس جانە ازىرلەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ونى ءبىلىپ الۋ مۇمكىن دە ەمەس. كونتراگەنتتەر بولسا تەك ءامياننىڭ ءنومىرىن بىلەدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى كريپتومەن كەز كەلگەن ەلدە ەسەپ ايىرىسۋعا بولادى. سونداي-اق ونىڭ ينفلياتسيادان تاۋەلسىز بولۋىن دا ارتىقشىلىق سانايدى. بىراق ونىڭ بولاشاقتا قانشالىقتى تۇراقتى بولارىنا ەشكىمنىڭ كەپىلدىگى جوق. ال ەندى ترانزاكتسيالاردىڭ جىلدامدىعى, كوميسسيالاردىڭ تولەنبەۋى سياقتى ارتىقشىلىقتار قازىرگى ەلەكتروندى اقشا اينالىسىنىنىڭ وزىندە مۇمكىن بولىپ كەلە جاتىر. عاجايىپ جاڭالىق ەمەس.
قازاقستان قالاي قابىلدادى؟
كريپتوۆاليۋتانىڭ تانىمالدىعى قازاقستاندا دا ارتتى. جۇرت وعان قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعانى راس. ءتىپتى وڭاي جولمەن پايدا تاپپاقشى بولعان كوپ ادام ءىستىڭ ءمان-جايىنا بارماستان, قولىنداعى اقشاسىن كريپتوۆاليۋتاعا اينالدىرىپ تا جىبەرىپتى. مىسالى, قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2015 جىلى استانادا OneCoin دەپ اتالاتىن پسەۆدوكريپتوۆاليۋتالىق كومپانيا پايدا بولىپ, وعان سالىمشىلاردان 2,2 ملرد تەڭگە قۇيىلعان. الايدا ول قارجىلىق پيراميدا بولىپ شىققان. مىنە كريپتوۆاليۋتا تۋرالى قارجىلىق پيراميدا دەگەن تۇسىنىك تە وسى ساتتەن قالىپتاستى. بىراق شىندىعىندا, مۇنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ قيىن. ۇقساستىق بار. ءسويتىپ ءبىزدىڭ ەلدە OneCoin كومپانياسىنىڭ اتىنان ارەكەت ەتۋشىلەر وسى اتتاس كريپتوۆاليۋتا ساتامىز دەپ ازاماتتاردى الداعان. مكد دەرەكتەرى بويىنشا, ولار وسى كريپتوۆاليۋتانىڭ ايرىقشا ەكەنىن جارنامالاپ, ونىڭ باعامى شاپشاڭ كوتەرىلىپ, كەلەشەكتە مول تابىسقا كەنەلتەدى جانە ونىمەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەر اقىسىن تولەۋگە بولادى, جاڭا سالىمشىلار تارتقانى ءۇشىن كوپ دەڭگەيلى بونۋستار جۇيەسى كوزدەلگەن جانە 2018 جىلى كريپتوۆاليۋتا الەمدىك بيرجالارعا شىعادى دەپ جالعان اقپارات تاراتقان.
نەگىزىندە, قازاقستاندا كريپتاۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋ ازىرگە قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ سانالادى. سەبەبى زاڭ بويىنشا ول تولەم قۇرالى بولىپ تابىلمايدى. بىراق بىزدە «كريپتوۆاليۋتا جانە بلوكچەين قاۋىمداستىعى» قۇرىلىپ, وسى باعىتتا جۇمىس جاسالۋدا. بۇل رەتتە قاۋىمداستىق توراعاسى ەسەت بۋتين بلوكچەين تەحنولوگياسىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا بەيىم تۇستارىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ساراپشىلار كەڭەسى اشىلاتىنىن, جان-جاقتى زەرتتەپ بولعان سوڭ ينۆەستورلارعا قارجى سالۋ نەمەسە سالماۋ تۋرالى كەڭەس بەرىلەتىنىن, وعان قوسا كريپتوۆاليۋتا جونىندە زەرتتەۋلەر بولاتىنىن ايتقان بولاتىن. سوندىقتان ەندىگى ۋاقىتتا كريپتوۆاليۋتا تۋرالى ماسەلەلەرمەن كاسىبي ماماندار اينالىسپاق. «استانا» حقو باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ تە بۇل تاقىرىپتىڭ اينالاسىندا ءجيى پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر. «كريپتوۆاليۋتا مەن بلوكچەيندى دامىتۋ توڭىرەگىندەگى سۇراقتار الەمنىڭ ءوزىن قىزىقتىرىپ, دۇرلىكتىرىپ وتىر. بىرنەشە ەلدە جاڭا تەحنولوگيالار بويىنشا بلوكچەيندى ەنگىزۋ جانە زەرتتەۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ جاتىر. بۇل تەحنولوگيالار تۋرالى ايتار بولساق, ول – ورتالىقسىزداندىرىلعان اقپاراتتى ساقتاۋ جانە قارجى سالاسىنداعى قاۋىپسىز ترانزاكتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋ. سول سەبەپتى ءبىز بۇل باعىتتى بەلسەندى تۇردە قولدايمىز. ەلىمىزدە بۇل سالانى زەرتتەپ جۇرگەن Consensus, WIPS سەكىلدى بىرنەشە كومپانيامەن وسى باعىتتى زەرتتەۋدى جالعاستىرامىز», دەيدى ق.كەلىمبەتوۆ.
«قۇپيانى» قۇرىقتاۋ قيىن
جالپى, كريپتونارىقتى زاڭمەن رەتتەۋ ءدال قازىر مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى الەمدە كريپتوۆاليۋتا يندۋسترياسىن زاڭمەن رەتتەگەن بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق ەكەن. سەبەبى ونىڭ قۇرىلىمىندا ورتالىقسىزداندىرۋ جانە ترانزاكتسيانى ەكىنشى ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. كريپتوۆاليۋتاعا ۇلتتىق بانكتىڭ تە قۇشاق جايماي وتىرعانى دا وسىدان. سەبەبى «قۇپيا» تۇرماق, ينتەرنەت يىرىمدەرىنە ىلىگىپ كەتكەن – ەلەكتروندى ساۋدانى دا زاڭمەن قۇرىقتاۋ سونشالىق وڭاي سوعىپ وتىرعان جوق. ال كريپتو-قۇپيا اقشانى قاداعالاۋ قيىن بولارى بەلگىلى. ال ودان باستىسى قاراپايىم حالىق زيان شەكپەۋى ءتيىس. ارينە ينتەرنەت دەپ اتالاتىن سيقىرلى الەمنىڭ تاڭعاجايىپ عالاماتتارىن ادامزات يگىلىگىنە پايدالانۋ جاقسى, بىراق نە نارسەنى دە «جەتى رەت ولشەپ ءبىر رەت كەسكەن» ءجون, ەلدەن بۇرىن ەلپەكتەمەي, ءالىپتىڭ ارتىن باققان دۇرىس سياقتى.
بۇرىن اقشا اتاۋلىنى العاش كورگەن اتام قازاق «ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق, سويىپ جەرگە ەتى جوق اقشا دەگەن مال شىقتى» دەپ سيپاتتاعان. بۇگىندە سول قاعازعا باسىلعان اقشانىڭ الەم بويىنشا سوماسى 60 ترلن دوللاردى قۇرايدى ەكەن. كەيىن سول اقشالاردىڭ ەلەكتروندى ءتۇرى پايدا بولىپ, ادامدار پلاستيك كارتوچكالاردىڭ كومەگىمەن ساۋدا جاساي باستادى. ءبىر قىزىعى, وسى ەلەكتروندى كارتالاردىڭ اينالىمعا ەنگەنىنە شيرەك عاسىردان اسسا دا, ساۋدا-ساتتىقتىڭ 85 پايىزى ءالى كۇنگە دەيىن قاعاز اقشامەن جۇرەدى ەكەن. ەندى مىنە, كوزگە كورىنبەيتىن, قولعا ۇستالمايتىن دا اقشا شىعىپ جاتىر. ال ونىڭ ۇلەسى قانشا جىلدان كەيىن, قانشا پايىزعا باراتىنى بەيمالىم. ءبىر انىعى, قانداي عاجايىپ كەلسە دە, قاعاز اقشامەن تۇبەگەيلى قوشتاسۋ قيىن سياقتى كورىنەدى...
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
