ماسەلەن, ۋاقىتىندا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى ءاربىر جاۋىنگەردىڭ جۇمسايتىن ەنەرگياسىن ەسەپكە الا وتىرىپ بەكىتىپ بەرگەن اس ءمازىرى بويىنشا تاۋلىگىنە 4231 كيلوكالوريا بەرەتىن كۇندەلىكتى اسقا قازىر بار بولعانى 650-900 تەڭگە جۇمسالىپ وتىر. ال ۇكىمەتتەن بۇل ماقساتقا 1225 تەڭگە قارالعان. ارينە, تەندەر جاريالانىپ, ونى جەكە كاسىپكەردىڭ جەڭىپ الۋىندا ەشقانداي زاڭسىزدىق جوق. تەك جوعارىدا اتالعان زاڭ بويىنشا بەلگىلى ءبىر قىزمەتكە تومەن باعا ۇسىنعان تۇلعا جەڭىمپاز دەپ تانىلاتىندىعى بەلگىلى. دەمەك, كاسىپكەرلەر اراسىنداعى باسەكە ساربازداردىڭ قۇنارلى تاعامداردان قاعىلۋىنا اكەلۋى بەك مۇمكىن.
بىراق جاۋىنگەرلەردىڭ اس-اۋقاتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى بولعاندىقتان ءارى ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىنە اسەر ەتەتىندىكتەن, مۇنداي ۇنەمدەۋ اقىلعا سىيا بەرمەيدى. ويتكەنى قۇنارلى استىڭ نارىقتاعى قۇنى بەلگىلى. سوندىقتان «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» نەگىزگى قۇجات قايتا قارالىپ, تۇزەلىپ, كۇزەلەتىن زاڭداردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولۋى ءتيىس. سايىپ كەلگەندە بۇل كەلەڭسىزدىك قاي تاراپقا بولماسىن ابىروي بەرمەسى انىق.
ءاربىر مەملەكەتتىڭ كەلبەتى, حالىقارالىق ارەناداعى قۋاتى مەن بەدەلى اسكەرىنىڭ ساپاسىمەن ولشەنەتىن بولسا, جاۋىنگەردىڭ جاراقتى بولۋىنا ونىڭ تاماقتانۋىنىڭ دا اسەرى زور. الەمگە ايگىلى قولباسشى ناپولەون: ء«وز اسكەرىن اسىراپ-ساقتاي الماعان مەملەكەت وزگەنىڭ اسكەرىن اسىراۋعا ءماجبۇر بولادى» دەپتى. شۇكىر, قازاقستاننىڭ ءوز اسكەرىن اسىراۋعا دا, تاماقتاندىرۋعا دا قاۋقارى جەتەدى. تەك تەمىردەي تالاپ پەن مەملەكەتتىك تۇرعىداعى شەشىمدەر جەتپەي وتىر.
وسى ماسەلەنى كوتەرگەن دەپۋتات قۇدايبەرگەن ەرجانعا حابارلاسىپ, اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا ونىڭ مينيستر ساكەن جاسۇزاقوۆتىڭ جاۋابىنا مۇلدەم قاناعاتتانباعاندىعىن بىلدىك. دەپۋتات ءوز سوزىندە ساربازداردىڭ تاۋلىگىنە 650-900 تەڭگەگە تويىپ تاماق ءىشىپ جۇرگەنىنە كۇمان كەلتىردى.
– تەندەر شارتتارى مەن تالاپتارىنا جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىر اپتالىق اس ءمازىرىن كورسەتىپ, قانداي تاعام بولۋى كەرەكتىگى ناقتى كورسەتىلۋى ءتيىس. اسكەريلەردىڭ جاي ادامدارعا قاراعاندا جاۋاپكەرشىلىكتەرى جوعارى, قوزعالىستارى كوپ. جاۋىنگەرلەرىمىز ساپتا ءجۇرىپ, تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ساتىندە تاماق پەن ۇيقىنى ويلامايتىنداي بولۋى كەرەك. كەز كەلگەن ساتتە قولدارىنا قارۋ الىپ, ەلىن قورعايتىن ازاماتتارعا 1225 تەڭگەلىك تاعامنىڭ ءوزى از دەپ ەسەپتەيمىن.
كەز-كەلگەن ساتتە قولدارىنا قارۋ الىپ, ەلىن قورعايتىن ازاماتتارعا 1225 تەڭگەلىك تاعامنىڭ ءوزى از دەپ ەسەپتەيمىن. سول بولماشى اقشانىڭ ءوزى جىرىمدالىپ, تومەن باعا ۇسىنعاندار جەڭىپ جاتىر. مىسالى, ءبىر ساربازدىڭ كۇندەلىكتى اسىنا ءتورت جۇمىرتقا قاجەت دەلىك. ونى ارزانعا قايدان الماق؟ مۇندايدا وتپەي تۇرعان ساپاسىز ءونىمدى ىزدەپ تابۋى مۇمكىن عوي. ال ارزان ەتتى قايدان اكەلەدى؟ جاۋىنگەرلەرگە ارىق-تۇرىق كوتەرەم مالدىڭ ەتىن بەرىپ جاتپاعاندىعىنا كىم كەپىل؟ ناننىڭ ساپاسى دا جوعارى بولۋى ءتيىس. ال ساپالى تاعام ارزان بولا ما؟ ەگەر اس-اۋقات ارزان بولسا, حالىققا نەگە سول باعامەن ۇسىنبايمىز؟ قازىر قىتايدا كۇرىشتىڭ حيميالىق جولمەن جاسالىپ جاتقاندىعىن ەستىدىك. ولار كوتلەت قۇرامىنىڭ 70 پايىزىن كەپتىرىلگەن ناننان جاساپ جاتىر. ال جاۋىنگەرلىك اسحاناعا وسىنداي تاعامدار اكەلىنەر بولسا, ساربازداردىڭ توستاعاندارىنا قۇيىلعان تاعامدى جەۋدەن باسقا امالدارى جوق. ءمينيستردىڭ وسى وزەكتى ماسەلەلەرگە كەلگەندە اناعان-مىناعان سىلتەپ, دارمەنسىزدىك كورسەتكەنگى كوڭىلىمنەن شىقپادى. ماسەلەگە مەملەكەتتىك تۇرعىدا قاراۋ كەرەك, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ال قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى گۇلنار بەردەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, اتالمىش عىلىمي ورتالىق قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ۋاقىتىندا جاۋىنگەرلەردىڭ, كۋرسانتتاردىڭ تاماقتانۋ نورماسىن ء(ار تاعام ءونىمىنىڭ ءبىر ادامعا شاققانداعى تاۋلىگىنە قاجەتتى مولشەرى) جاساپ بەرگەن.
– جاۋىنگەرلەردىڭ تاماقتانۋ نورماسىن جاساۋعا ەكى جىلداي ۋاقىت كەتتى. ءبىز ءتۇرلى اسكەري سالا بولىمشەلەرىنىڭ بارلىعىندا بولىپ, ءاربىر جاۋىنگەرگە ارنايى قۇرال-جابدىق كيگىزىپ, جۇكتەمەسىنە سايكەس ەنەرگيا شىعىندارىن ەسەپتەدىك. سول ارقىلى قۇنارلى, جۇعىمدى تاماقتانۋ نورمالارى جاسالدى. قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى اتالعان تاماقتانۋ نورمالارىن عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەيدى, قارجىلىق ماسەلەسىمەن اينالىسپايدى, – دەيدى گ.بەردەنوۆا.
دەمەك, ارنايى زاڭنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ بارىسىندا سولداتتىڭ داستارحانى جۇتاپ قالماسا دا, استىڭ قۇنارى تومەندەپ كەتەدى دەپ بولجاۋعا بولاتىنداي. بابالارىمىز «ارزاننىڭ جىلىگى تاتىمايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان.
مينيستر ساكەن جاسۇزاقوۆ وسى ماسەلەنىڭ اسا وزەكتى بولىپ تۇرعانىن مويىندايدى. گەنەرال-پولكوۆنيك قاتارداعى جاۋىنگەرلەردىڭ جايى تۋرالى پرەمەر-مينيسترگە حات جازعاندىعىن ايتادى.
«بۇل – مەن ءۇشىن وزەكتى ماسەلە. بيىل جاۋىنگەرلەردى تاماقتاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستارعا 200-دەي فيرما قاتىستى. ناتيجەسىندە اسكەري ينستيتۋتتاردىڭ كوپشىلىگى سول 650-900 تەڭگە كولەمىندە تاماقتاندىرۋدى ۇسىنعان فيرمالارمەن كەلىسىمشارتقا وتىردى. بۇل دۇرىس ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, اسكەريلەردى تاماقتاندىرۋ ۇدەرىسىن «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» تۋرالى زاڭنىڭ اياسىنان شىعارۋ قاجەت. مەن وسى ماسەلەلەردى كورسەتىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا حات جولدادىم», دەدى س.جاسۇزاقوۆ.
بۇل جاۋاپتى ەستىگەن ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكو وتان قورعاۋشىلاردىڭ جاعدايلارىنا بايلانىستى ۇنەمدىلىك پەن قيتۇرقىلىققا جول بەرۋگە بولمايتىندىعىن اشىق ايتتى. ءتىپتى, اسكەري دوكترينادا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى بۇرمالاۋعا نەمەسە ورىنداماۋعا نەگىز جوق ەكەندىگىن ەسكەرتتى.
– جاۋىنگەردىڭ كۇندەلىكتى تاماعىنىڭ قۇرامى, قۇنارلىعى ەسكەرىلىپ, اقشاسى ەسەپتەلگەن بولسا, ارتىق-اۋىس اڭگىمەنىڭ نە كەرەگى بار؟ ساربازدار سول بولىنگەن 1225 تەڭگەگە تولىققاندى تاماقتانۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن وقۋشىلاردى تاماقتاندىرۋ ماسەلەسى ۋشىعىپ, ءبىر شەشىمگە كەلگەنبىز. ەندى مىنە, جاۋىنگەرلەردى دە سوعان ۇرىندىرىپ وتىرمىز. ەرتەڭ وسى ماسەلەنىڭ اۋرۋحانالارعا كوشپەسىنە كىم كەپىل؟ تاعامنىڭ باعاسىن تۇسىرە-تۇسىرە قۇنارىن ازايتىپ, ساربازداردىڭ قۇر اشەيىن توق جۇرۋلەرى ءۇشىن سابان ءشوپ بەرگەلى وتىرمىز با؟ – دەدى ۆ.بوجكو.
بۇگىندە الەمدەگى ەڭ قۋاتتى اقش اسكەرىندە جاۋىنگەرلەردىڭ تاماقتانۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, تۇتاستاي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى جۇمىلدىرىلعان. ءتىپتى, قاتارداعى جاۋىنگەرلەر مەن جوعارى شەندى وفيتسەرلەردىڭ ءوزى ءبىر قازاننان اس ىشەدى.
كورشىلەس رەسەيدە 2011 جىلى جاۋىنگەرلەردى تاماقتاندىرۋ سالاسى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلگەن سوڭ ساپاسى ارتا تۇسكەن. قازىر رەسەيلىك ساربازدار «شۆەد ۇستەلى» ۇلگىسىمەن تاماقتانىپ, داستارحاننان تاڭداعاندارىن الىپ جەيدى. ال قۇنارى الەمدىك ساربازدار اسحاناسىنىڭ كوش باسىنا شىقتى.
الەمدىك تاجىريبەدە ساربازداردى تاماقتاندىرۋدا جىل مەزگىلدەرى, اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسەپكە الىنادى. قۇنارلى تاعام دەمەكشى, ەلىمىز ءۇشىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىز ەسكەرىلسە دە ارتىق ەمەس. جاۋىنگەرلەرگە كۇندەلىكتى قازى-قارتا بەرىلمەسە دە, بوتقا مەن باسقا تاعامداردىڭ قۇنارىن قاداعالاپ وتىرۋعا شامامىز جەتە مە؟
ەندى پارلامەنتىڭ قاراۋىنداعى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» تۋرالى زاڭنىڭ ەكىنشى وقىلىمىندا دەپۋتاتتار ەرەكشە نازارعا الاتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى وسى بولماق. ال ۆەدومستۆولار اراسىنداعى حات الماسۋلار ساربازدارعا ازىق بولىپ جارىتپايدى. قۇرعاق ۋادەلەر دە ەشقاشان قارىن تويدىرمايدى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
