ينستيتۋت ماماندارى ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋعا باعىتتالعان قورعاۋ شارالارىنىڭ بىرىكتىرىلگەن كەشەندى جۇيەسىن جاساۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, وندىرىسكە قايتارىمى بار عىلىمي ناتيجەلەردى ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. وسىلايشا ديقاندارعا جوسپارلى تۇردە ءونىم الۋعا عىلىمي-نەگىزدەمەلىك, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ۇسىنادى, ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنا, كووپەراتيۆتەرگە جانە اگروحولدينگتەرگە عىلىمي قولداۋ كورسەتەدى. مىسالى, عىلىمي ناتيجەلەر «بايسەركە-اگرو» اگروحولدينگىنىڭ 5 مىڭ گا ەگىستىگىنە ەنگىزىلدى. كىشىگىرىم شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن تەحنولوگيالىق كارتا مەن جۇمىستىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن دايارلاپ بەرەمىز. وسى ءىس-شارالاردى ورىنداعان شارۋا قوجالىقتارى الما باقتارىنان بولەك, قىتايبۇرشاق, جۇگەرى, ارپا جانە باسقا دا داقىلداردان تۇراقتى جانە جوعارى ءونىم الۋدا. قازىر وسىمدىك قورعاۋدىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسى وزگەردى. وسىمدىك پەن ەگىنشىلىكتە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ بارلىق سالاسى مەن وسىمدىك قورعاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن بىرىكتىرەتىن جاڭا تاسىلدەر دايىندالدى. زياندى ورگانيزمدەرمەن كۇرەسۋ جانە ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋ ءۇشىن اگروتەحنيكالىق شارالار كەشەنىنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل توپىراقتاعى ينفەكتسيا قورى مەن زيانكەستەردى ازايتۋعا, توزىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا, ءوسۋ ۇدەرىستەرىن جاقسارتۋعا, اگروبيوتسەنوزداعى ۋلى حيميكاتتىڭ اسەرىن تومەندەتەدى. وسىعان بايلانىستى توپىراقتاعى قورەكتىك ەلەمەنتتەردىڭ مولشەرىنە, قۇنارلىلىعى مەن قۇرىلىمىنا قاتتى كوڭىل بولەمىز. قازىر وسى باعىتتا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ونى تومەندەگىدەي بلوكتارعا بولۋگە بولادى.
فيتوسانيتارلىق ساراپتاما – تۇقىمدى, وتىرعىزۋ ماتەريالدارىن (ەكپە) جانە ءوسىپ تۇرعان وسىمدىكتەردى فيتوساراپتامالاۋدى قامتيدى. كلاسسيكالىق 9-12 تاناپتى اۋىسپالى ەگىستىكتىڭ بولماۋى سالدارىنان تاناپتاردىڭ فيتوسانيتارلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. قولدانىلاتىن پرەپاراتتى تاڭداۋ فيتوسانيتارلىق تالداۋسىز قيىندىق تۋدىرادى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە فەرمەرلەرگە كەز كەلگەن داقىلدى قورعاۋ شاراسى بويىنشا ۇسىنىس بەرىلەدى.
تۇقىمدارمەن جۇمىس – گەنومدىق دەڭگەيدە وڭدەۋگە دەيىنگى تۇقىمداردىڭ فيتوساراپتاماسىنا, دارىلەۋ ساپاسىنا تالداۋ جۇرگىزەمىز. وكىنىشتىسى, بۇگىندە ەل بويىنشا ەگىستىكتە اۋرۋ ينفەكتسيالارىمەن زالالدانعان تۇقىم وتىرعىزىلۋدا. ونىڭ 70 پايىزى تۇقىمدىق ماتەريال ارقىلى بەرىلەدى. تۇقىمداردىڭ پاتوگەندىك كەشەنىنىڭ قۇرامى ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ, باكتەريالار مەن ۆيرۋستاردىڭ ونداعان تۇرىنەن تۇرادى. وسى پاتوگەندىك جانە ءساپروفيتتى ميكروفلورا كەشەنى تۇقىمنىڭ ەنزيمدى جانە ميكوزدى سارقىلۋىنا الىپ كەلەدى. بۇل وسىمدىكتىڭ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. تامىر جۇيەسىنىڭ ريزوسفەراسىندا جيناقتالاتىندىقتان شىرۋگە الىپ كەلەدى. فۋزاريوز, باكتەريوز سياقتى ءتۇرلى اۋرۋلار تامىر جۇيەسىنە ەنىپ, تراحەوميكوز سياقتى اۋرۋلاردى قوزدىرادى. ودان بولەك وسىمدىكتىڭ فيزيولوگيالىق ۇدەرىستەرىنە تەرىس اسەر ەتەتىن ميكوتوكسيندەردى بولەدى. بۇل ساڭىراۋقۇلاقتان بولىنەتىن «ۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى. فەرمەرلەردىڭ تۇقىمدى سەبۋ الدىنداعى وڭدەۋ جۇمىستارىن ساپاسىز جۇرگىزۋى, دارىلەۋىشتەردى دۇرىس تاڭداماۋى تۇقىمدىق ينفەكتسيانىڭ ءونۋ كەزىندە جاپپاي كوبەيۋىنە الىپ كەلىپ, وسىمدىككە ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزادى. ناتيجەسىندە ەگىستىكتەن تولىققاندى ءونىم الا المايدى. ياعني دارىلەۋشى پرەپاراتتى دۇرىس تاڭداۋدا تۇقىم ميكروفلوراسىنىڭ تۇرلىك قۇرامىن انىقتاۋ ارقىلى الدىن الا جاسالعان فيتوساراپتاما ناتيجەلەرىنە جۇگىنۋ قاجەت.
ءارتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ تۇقىمدارىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن الدىن الا قورعاۋشى-ىنتالاندىرۋشى قۇرامدار دايىندايمىز. تۇقىمداردىڭ فيتوساراپتاماسى نەگىزىندە دارىلەۋشى پرەپاراتتار تاڭداپ, ونىڭ ءونىپ شىعۋ ەنەرگياسىن جانە وڭدەۋگە دەيىنگى جانە كەيىنگى زەرتحانالىق ونگىشتىگىن تەكسەرەمىز. دارىلەۋىش پرەپاراتتاردان بولەك, ءار داقىل ءۇشىن جەكە ءوسۋ رەتتەگىشتەرىن تاڭدايمىز. بۇل تۇقىمدىق ينفەكتسيانى تەجەۋدەن بولەك, سەبۋ ساپاسىن, وسكىننىڭ, تامىر جۇيەسىنىڭ ءوسۋ قارقىندىلىعىن ارتتىرادى. ءبىز دايىنداعان قورعاۋشى-ىنتالاندىرۋشى جۇيە تەحنولوگيالارى وندىرىستىك جاعدايدا قىتايبۇرشاقتا, جۇگەرىدە, ۇرمەبۇرشاقتا, كوكونىس-باقشا داقىلدارىندا سىناقتان ءوتىپ, وڭ ناتيجەلەر كورسەتتى. وسى تەحنولوگيالار سولتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اقتوبە, الماتى جانە باسقا دا وبلىستاردىڭ شارۋا قوجالىقتارىنا ەنگىزىلۋدە. بۇل بلوكقا تۇقىمدىق ماتەريالدار مەن توپىراقتاعى ءارامشوپ تۇقىمدارىنىڭ قوسپالارىن زەرتتەيتىن گەربولوگيالىق ساراپتاما دا كىرەدى. سوڭعى كەزدەردە فەرمەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – تاناپتاردى جويىلۋى قيىن اتپاتامىرلى ارامشوپتەردىڭ باسۋى. سونىمەن بىرگە كارانتيندىك ءارامشوپ – جاتاعان ۋكەكىرەنىڭ جاپپاي تارالۋى. ەلىمىزدىڭ 39 تۇقىم وسىرەتىن شارۋاشىلىق جەرلەرىنەن تابىلعانى راستالعاندىقتان, ونىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا تارالۋى اپاتتى جاعدايدا.
اگروحيميالىق بلوك – توپىراق پەن وسىمدىك قۇرامىنداعى ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ مولشەرىن انىقتايدى. مۇندا نوۋحاۋ رەتىندە فلۋريمەتر – وسىمدىكتىڭ قورەكتەنۋ ساپاسىن لەزدە جانە ناقتى زەرتتەيتىن قۇرال (NPK) پايدالانىلادى. ونىڭ كومەگىمەن ەگىستە, باقتا جانە جىلىجايدا وسىمدىكتەگى حلوروفيلل مولشەرىن ولشەيدى. بۇل ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ 11 ءتۇرىنىڭ مولشەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اگروحيميالىق بلوكقا وسىمدىكتەردىڭ ۇلپالىق دياگنوستيكاسى دا جاتادى. مۇنىمەن دالالىق جاعدايدا نەگىزگى تىڭايتقىشتار مەن ۇستەمە قورەكتەندىرۋ تۇرىندە بەرىلگەن زاتتاردى وسىمدىك قانشالىقتى سىڭىرگەندىگىن, داقىلدىڭ ءوسۋ فازالارى بويىنشا قورەكتىك زاتتاردى تۇتىنۋ ديناميكاسىن انىقتاۋعا بولادى. كوپتەگەن فەرمەرلەر تالداۋدىڭ وسى تۇرىنە كوڭىل بولە باستادى. كەلەسى بلوك – توپىراق. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا توپىراق دەگراداتسياعا ۇشىراۋدا. بۇل تەك حيميالىق سيپاتتاعى ماسەلە ەمەس, فيزيكالىق فاكتورلارمەن دە بايلانىستى. كەڭەستىك زاماندا كوپ تاناپتى اۋىسپالى ەگىستىكتەر قۇرامىنداعى كوپجىلدىق شوپتەردىڭ ارقاسىندا توپىراقتىڭ قۇرىلىمى ساقتالدى جانە جاقساردى. قازىر فەرمەرلەر مينيمالدى جانە «نولدىك» توپىراق وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋدا. كەيبىر جاعدايلاردا جەردى جىرتۋ – وتە ماڭىزدى ءادىس. 5-7 جىلدا 1 رەت تەرەڭ قوپسىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, توپىراقتىڭ تىعىزدالۋىن جويىپ, توپىراق گوريزونتتارى اراسىنداعى بايلانىستى رەتتەۋ وتتەگى, ىلعال جانە قورەكتىك ەلەمەنتتەردىڭ توپىراقتىڭ تەرەڭ قاباتتارىنا سىڭۋىنە ىقپال ەتەدى.
قازىر ينستيتۋت اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا ەۋروپالىق اككرەديتتاتسيالاۋدان ءوتتى. فيتوسانيتارلىق زەرتحانالىق تالداۋدىڭ سىناق ورتالىعى, زاماناۋي سالالىق زەرتحانالار (مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق تالداۋ زەرتحاناسى, ەنتومولوگيا, فيتوپاتولوگيا, گەربولوگيا, توكسيكولوگيا زەرتحاناسى) كەشەنى قۇرىلدى. تالداۋلارىمىز فەرمەرلەردىڭ وندىرىستىك ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسپەۋشىلىكتەرىن شەشۋگە كومەكتەسەدى. مىسالى, ەكى شارۋا قوجالىعى ءبىر جەتكىزۋشىدەن وڭدەلگەن جۇگەرى تۇقىمىن ساتىپ الدى. تەكسەرۋ بارىسىندا ساتىپ الىنعان تۇقىمداردىڭ تۇقىمدىق ساپاسى جانە ينفەكتسيامەن زالالدانۋى – ءمالىم پارامەترلەرگە سايكەس كەلمەيدى, ياعني وڭدەۋ ساپاسى تومەن. ناتيجەسىندە ءبىر شارۋاشىلىق تۇقىمداردى قايتا دارىلەدى, ەكىنشى شارۋاشىلىق جەتكىزۋشىگە شاعىم جاساپ, ساتىپ الىنعان تۇقىمداردى قايتاردى. قايتا قايتارىلعان قاراجاتقا, باسقا ساپالى تۇقىمدار ساتىپ الىندى جانە بۇل تۇقىمداردىڭ ونگىشتىگى 96%-دى قۇرادى. مۇنداي جاعداي فرانتسيادان ساتىپ العان وڭدەلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمدارىن فيتوساراپتامادان وتكىزگەندە تۇقىم ساپاسىنىڭ ناشارلىعى انىقتادى. وڭدەۋدەن كەيىن ساقتالعان بارلىق ميكروفلورا كەشەنى تۇقىمداردىڭ ءشىرۋى مەن ساڭىراۋقۇلاق باسۋىنا الىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا 30%-عا دەيىن ءونىمدى جوعالتىپ الۋ قاۋپى بار.
ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي كەڭەستەرىمىز كۇنەن-كۇنگە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ اراسىندا سۇرانىسقا يە بولىپ كەلەدى. ينستيتۋت بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋدە. ءىرى شارۋاشىلىقتار مەن اگروحولدينگتەر فيتوسانيتارلىق تالداۋ جۇرگىزۋگە تۇقىمدىق جانە وتىرعىزۋ (ەكپە) ماتەريالدارىن جىبەرەدى. ءبىز تالداۋ ناتيجەلەرىنە قاراپ, بولاشاقتا جوسپارلى ءونىم الۋ ءۇشىن ناقتى ۇسىنىستار بەرەمىز.
اباي ساعيتوۆ,
ۇعا اكادەميگى, ج.جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى
الماتى
