ادەبيەت • 09 ءساۋىر, 2018

داۋىرمەن قاناتتاس قالامگەر ءۋاليحان قاليجانوۆ

770 رەت
كورسەتىلدى
15 مين
وقۋ ءۇشىن

قازاقستان ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءۋاليحان قاليجانوۆ ەسىمى ەل-جۇرتىمىزعا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىندە ىستەيتىن قازىرگى كەزىنەن الدەقايدا بۇرىن, «قازاقستان پيونەرى», «لەنينشىل جاس», «ەگەمەن قازاقستان» گازەتتەرىنىڭ باس رەداكتورى بولعان ۋاقىتىنان تانىمال. 

داۋىرمەن قاناتتاس قالامگەر ءۋاليحان قاليجانوۆ

ءۋاليحاننىڭ «ەگەمەن قازاق­ستاننىڭ» باس رەداكتورى كەزىندە ء«مىن قايراتقا, اۋىلىم...» اتتى سىن ماقالا ۇسىندىم. ءوزىمدى اعا گازەتتىڭ «سوتسياليستىك قازاق­ستان» اتال­عان شاعىنان شتاتتان تىس اۆتورى سانايتىن مەن, ماقالانى ۇسىنۋىن ۇسىنسام دا, جارىق كورەتىنىنە ونشا­ما سە­نىمدى بولعانىم جوق. ءوي­تىپ كوڭىلىمە ءدۇدامال كىرۋىنىڭ سە­بە­بىن ايتسام, وتكەن عاسىردىڭ توقسا­نىنشى جىلدارىنىڭ ەكىن­شى جار­تىسىندا, 1995 جىلى قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا بويىن­شا جەرگە جەكەمەنشىك تە بولۋى كەرەك دەگەن ءتارتىپ بە­رىل­دى. كولحوز, سوۆحوزدار جاپپاي تاراتىلىپ, اۋىل اتاۋلى, مى­­سالى, شىعىس قازاقستان وب­لى­سى, ۇلان اۋدانىنىڭ كوشە­لەرىنە اسفالت توسەلگەن, مادە­نيەت ءۇيى, ەت كومبيناتى, سۋ قۇ­بىرى, كاناليزاتسيا­سى, ءار ءۇي سا­يىن ىشىندە ۆانناسى, تۋالەتى بار «قاراوزەك» مال بورداقىلاۋ سوۆحوزى ءاپ-ساتتە توز-توز بولدى.

«جەكەمەنشىك دەسە, قازىر ىشەر اسى­مىزدى جەرگە قوياتىن­دى شىعار­دىق. ونىڭ بىردە پايداسى تيسە, بىردە زيانى تيە­تىنىن قۇداي ءبىزدىڭ سانامىزعا قون­­دىرا الماي-اق قويدى. ءبىز – شىعىس ەلىمىز. شىعىس تاريحىندا جەرگە جەكەمەنشىك اتىمەن بول­ماعان...» دەگەن سياق­تى نارىق ناۋىتىنا نارازى ء«مىن قاي­راتقا, اۋىلىم» اتتى ماقا­لانىڭ اۋىلدى تىعىرىقتان شى­عارۋدىڭ امالى رەتىندە «قا­راوزەكتە» جاڭادان قۇرىل­عان «بىر­لىك» كووپەراتسياسىن قولداپ دا­مىتۋعا شاقىرعانى كولحوز, سوۆ­حوزدى قايتا جاڭعىرتپاقشى كەر­تارتپالىق سانالماق-تى...

دەيتۇرعانمەن, اعا گازەتىمىز­دىڭ باس رەداكتورى ءۋاليحان قا­­لي­­جانوۆ شىرىلداعان شىن­دىقتى ايناعا تۇسىر­گەندەي ما­قالا­نى «ەگەمەننىڭ» 1997 جىل­عى ءۇش نومىرىنە ۇتىرىنە دەيىن وز­گەرتپەي جاريالادى.

نە پىكىردىڭ دۇرىس-بۇرىس­تى­عىن ۋاقىت كورسەتپەك. باس رە­داك­تور اۋىلدىڭ كەساپاتقا ۇشى­راعان تاع­دىرى تۋرالى سىنعا جول بەرىپ اعات­تىق جاساماعانىن ءومىر­دىڭ ءوزى راستادى.

جۇرتقا ءمالىم, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2016 جىل­­­­عى مامىرداعى جار­لىعى بو­يىن­شا جەر كودەكسىنىڭ جەكەلەگەن تار­ماقتارىنا 2021 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن موراتوري ەنگىزىلدى. ءسويتىپ اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى ماقساتىنداعى جەر­­لەردى قازاقستاندىقتارعا جەكەمەنشىككە, شەتەلدىكتەرگە جال­عا بەرۋگە تىيىم سالىندى. جانە ءبىر ايتارلىقتاي جاڭا­­لىق – رەس­پۋبليكامىز­دا اۋىل­شارۋاشىلىق كووپەرا­تيۆ­تەرىنىڭ قۇرى­لا باستاۋى.

شىندىق, ادىلەتتىلىك ءۇشىن ار­پا­لىسۋ جۋرناليست, جازۋشى ۋالي­حانعا اۋەلدەن-اق بويىنا ءسىڭىستى قاسيەت. كۇن­دەردىڭ كۇ­نى, ءۋالي­حاننىڭ «لە­نين­شىل جاس­تىڭ» باس رەداكتورى كەزىندە كا­بي­نەتىنە حالىق ءارتىسى, داڭق­تى رە­جيسسەر اسقار توقپانوۆ كىرەدى. كىر­گەن بويدا:

– ءۇي, اينالايىن, وقىدىم, اعالا­رىڭدى بايقاتپاي اراشالاپ الىپ­سىڭدار, كەلشى بەت­تە­رىڭنەن سۇيەيىن, – دەپ اق باتاسىن بەرەدى.

اسەكەڭنىڭ ءويتىپ اعىنان جارى­­لۋى­نىڭ سەبەبى بار-دى. قا­­زاق­­ستان ورتالىق كومسومول كو­­مي­­تەتى گازەت­تىڭ باس رەداكتورى­نا جەل­توقسان كوتە­رىلىسىن ۇيىم­­­­­داس­تىرۋ­شىلاردىڭ ءبى­رى اس­قار توقپانوۆتى اياۋسى­ز­ اش­كە­رەلەي­­تىن ماقالا جاريا­لايسىڭ دەپ بۇيىرادى. بۇي­رىقتى جەت­كىزۋشى: كۇن تارتىبىندە پارتبيلەت تۇرعانىن ۇمىتپاعىڭ! – دەپ دىكىڭ­دەيدى.

اسەكەڭدى وققا بايلاعىسى جوق رەداكتسيا امالىن تاۋىپ,­ نەگىزىنەن قا­زاق پەداگوگيكا­ ينس­تي­تۋتىنىڭ كوم­سو­مول كومي­تە­تىنىڭ جۇمى­سىن سىنايدى دا,­ اسقار توقپانوۆتى ەلەۋسىز كە­يىپ­كەر ەتەدى...

ءۋاليحان قاليجانوۆ – قا­لا­مى قارىمدى جۋرناليست, ادى­لەت قا­زى­سى بولۋىمەن قاتار, داۋى­رىمەن قانات­تاس, ىسىلعان مەم­لەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى دە. 1978-1980 جىل­دارى ول, قا­زاق­ستان كومسومولى ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, سەك­­تور مەڭگەرۋشىسى, 1995-1996 جىل­­دارى قازاقستان رەس­پۋب­ليكا­سى ءباس­پاسوز جانە اقپارات قۇرالدارى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, 1998-1999 جىلدارى پارلامەنت سەناتى ءباسپا­سوز قىزمەتىنىڭ باسشىسى, پارلا­­مەنت ءماجىلىسىنىڭ ءىى, ءىىى, ءىV شاقى­رى­لىم­دارىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ, زور جاۋاپ­تى قىزمەتتەردى ابى­روي­مەن اتقاردى.

مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋ­تىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە اۋىسقانىندا ءۋاليحان قاليجا­نوۆ ءوزىنىڭ ۇلكەن مەملە­كەتتىك جانە­ قوعامدىق كاتەگو­ريالار­مەن ويلايتىن دارىندى قاي­رات­­­كەر ەكەنىن دالەلدەي ءتۇسىپ, مە­كە­­مەنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ءھام عى­­­لى­مي-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇ­مىستارىنا ويداعىداي باس­شى­لىق ەتۋدە. سوڭعى جىلدارى ينستيتۋت ادەبيەتتانۋدىڭ كە­لەلى پروبلەمالارىن كوتە­رىپ, عى­لىمي تەكسەرۋ-زەرت­تەۋ­لەرىندە ايتار­لىقتاي ناتي­جە­لەرگە قول جەتكىزدى.

ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭبەگىندە ء«بىز جاڭ­عىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە تامى­رىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەرىمىزدى قايتا تۇلەتۋىمىز كەرەك... اباي­­دىڭ دا­نا­­لىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلا­ما­لىعى, جامبىلدىڭ جىرلا­رى مەن قۇر­مانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىر­لار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنىن – رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ وسى اسا ماڭىزدى پاراسىن ساق­تاۋ, دا­مىتۋ كەرەك» دەگەنى ءمالىم.

ينستيتۋت حالقىمىزدىڭ ەر­تە زاماننان بەرگى رۋحاني مۇ­­را­سىن تۇگەل جيناقتاپ, 100 توم­­­دىق «بابالار ءسوزى» سەرياسىن شىعاردى. بۇل يگى­لىك­تى ءىس ەلبا­­سىنىڭ اتا مۇرانى جا­ڭا زامان ىڭعايىنا لايىقتاپ, جاس ۇر­پاقتىڭ قاجەتىنە جاراتۋى­مىز كەرەك دەگەن پايىمىن جۇزەگە اسى­رۋعا ادەبيەت ينستيتۋتى ۇجى­­مى­نىڭ بىلەك سىبانىپ كىرىس­كە­نىنە بۇل­جىماس دالەل.

ىسكەر باسشى ءۋاليحان قالي­جانوۆ – زەرگەر زەرتتەۋشى ءارى قا­لامى ۇشقىر جازۋشى دا. جيىرمادان استام كىتاپتىڭ اۆتورى. مۇحتار اۋەزوۆ اتىن­داعى ينستيتۋت بوساعاسىنا كەل­گە­نىنەن بەر­­مەن قاراي عانا, اي­نال­دىرعان 6 جىل ىشىندە «ويكوز», «ۇلت رۋحى», «ۆ پوتوكە ۆرەمەني», «جام­­­بىل», «زامانا ءسوزى» دەگەن بەس كىتاپ تۋدى. «ويكوز» كىتابى (2012): «رەپرەسسيالانعان ەپوس­تار», «ۇلت رۋحى» (2105): «حV-ءحVىىى عا­سىرلار­داعى ادەبي مۇرا جانە قازاق تاريحى», «ۆ پوتوكە ۆرەمەني» (2014): «يسپى­تانيە يستوريەي», «زامانا ءسوزى» (2016): «زار زاماننان زاڭعار زامانعا» اتتى ماقالالاردان باس الادى. اتالعان ماقالالار تاقى­رىبىنىڭ وزىنەن-اق, ادە­بيەتى­مىز­دىڭ ەرتە زاماندار­داعى جاي-كۇيى­نەن باستاپ بۇ­گىنگى زامانعا دەيىنگى دامۋ ءورى­سى قامتىلاتىنى, اۆتوردىڭ عى­لى­مي-زەرتتەۋ ديا­پو­زونىنىڭ مەي­لىنشە كەڭ ەكەن­دىگى كورىنەدى.

باسپا اڭعارتپاسىندا «جام­بىل» كىتابى – ۇلى اقىن­نىڭ «عۇمىر­نامالىق جانە شىعار­مالارىنىڭ ادەبي-كوركەمدىك الەمى تۋرالى زەرتتەۋ» دەلىنگەن. اۆتور شىعارماسىنىڭ «اقىن دەگەن ءبىر بۇلاق» اتتى ءبولى­مىنىڭ جانرىن «ەسسەلەر» دەپ انىق­تاپتى. ول ەسسەلەرىنىڭ ۇزىن سانى ءجۇز وتىزدان اسىپ جىعىلادى. بەلگىلى ءبىر مەزەتتە سان ساپاعا اينالىپ كەتە­تىن ديالەكتيكا زاڭىنا سايكەس, جام­­بىلدىڭ بالالىق, ەستيار,­­ ەسەيۋ شاق­تارىن, قايتپاس, قاي­سار كۇرەسكەر حاراك­تەرىن, جەر جۇزىنە ايگىلى اقىن بيىگىنە كوتەرىلۋىن بەينەلەگەن ءبولى­مى­نىڭ جانرىن, بىزدىڭشە, – قازاق حالىق پوەزياسىنىڭ الىبى, قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ كوسەمى جامبىل جا­باەۆ تۋرالى رومان-ەسسە سانا­عان دۇرى­سىراق.

شىعارما جامبىلدىڭ اكەسى جاپا­نىڭ, ۇستازى, ءپىرى ءسۇيىن­بايدىڭ, جاكەڭنىڭ اتاقتى اقىن, سازگەر زامانداستارى – كەنەن­نىڭ, شاشۋباي مەن بالۋان شو­لاقتىڭ, قازاقتىڭ باسقا دا ور­كەشتى ونەرپازدارىنىڭ وبرازىن بەللەتريستيكالىق مانەردە, ناق­تىلى دا ناقىشتى سۋرەتتەيدى. كوم­پوزيتسياسى شىمىر, جيناقى, تۋعان حالقىنىڭ عاسىردان استام ارعى-بەرگى تاريحىن قامتيتىن, جەتىسۋ وڭىرىنەن, قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنان باستاپ سوناۋ ماسكەۋ, لەنينگراد, كاۆ­كازعا دەيىنگى وڭىرلەرگە ەپيكالىق قۇلا­شىن جاي­عان, نازىك ماحابباتتى ليريكامەن كوم­كەرىل­گەن تۋىندى, ايت-ايتپا, – ناعىز رومان-ەسسە.

شىعارمانىڭ: ء«سۇيىنبايدان جام­بىل قالاي باتا الدى؟», «جۇل­­دىز قالاي جانادى», ء«وز قۇ­نىن ءوزى الىپ كەتكەن», «جامبىل قالاي جەتىسۋ­دىڭ ءبىرىنشى اقىنى اتاندى؟», «ماداق­تان شىققان شاتاق ءسوز», «ماي­كوت قالاي ىعىس­­تى؟», «ۇزەڭگى جولداس», «جە­ڭىل­­­گەن سارىباس جەرى وسى», ت.ب. ەسسەلەرىنەن ولەڭ ءسوزدىڭ جام­­­بىلعا اجىراماس باق بولىپ قو­نۋى­­نىڭ, ايتىس اقىن ونەرىنىڭ قا­لىپ­تاسۋ, شىڭدالۋ, بايگە بەرمەس شا­بان­دوزى اتالۋىنىڭ قىر-سى­رى­نا قانىعامىز.

رومان-ەسسە جامبىلدى جام­­بىل ەتكەن, حح عاسىر­دىڭ گومە­رى اتاندىرعان قاسيە­تى­نىڭ قىر-سىر­لارىنا قانىق­تىرادى. جامبىل­دىڭ ۇستازى ءسۇيىنبايدىڭ, دوس, جولداس ءىنىسى كەنەننىڭ, سونداي-اق جام­بىل­مەن ايتىس باسەكەسىنە تۇسكەن قۇلمامبەت, مايكوت, سارىباس, ت.ب. اقىنداردىڭ بەي­نەلەرى جانە جام­بىلدىڭ وتەگەن, ساۋرىق, سۇرانشى باتىر­لارعا ارناعان جىر-پوەمالارى ءبىر بولەك, كەڭەس كەزىندە تۋعان جىر, پوەمالارى ءبىر بولەك ءسوز ەتىلەدى.

جامبىلدىڭ مىنەز-ءبىتىمى, وي-سەزىم ەرەك­شەلىكتەرى – قايتپاس قايسار جاۋجۇرەكتىلىگى, «الماس قىلىش» حاراك­تەرى ايتىستاردا شىڭدالادى. «اۋىز­دىعىمەن الىس­قان كەمەل شاق­قا جەتكەن», «وردا بۇزعان وتىزدى» ارتقا» تاستاعان جامبىلدىڭ قۇلا­نايان قۇل­مامبەتپەن ايتىسى ايتىل­عانعا ايقىن دالەل.

ادامدىقتى ايت, ەرلىكتى ايت,

ەل بىرلىگىن ساقتاعان باتىر­لىق­تى ايت.

قارىمبايداي ساراڭدار تولىپ جاتىر,

ونى ماقتاپ, اۋرە بولماي, جونىڭە قايت!

رومان-ەسسە سۋرەتىنىڭ بوياۋ­لا­رى قانىق, تارتىمدى, جىل­تى­را­ۋىق, جارقىراۋىق ەمەس. «جام­بىل بىردەن ات ويناتىپ, جا­ڭا زاماننىڭ جىرشىسى بولدى دەسەك, تاريحقا دا, جاكەڭ رۋحىنا دا قيانات بولار ەدى» دەپ ەسكەرتەدى اۆتور. رومان-ەسسە جاڭا زامان­نىڭ جاقسىلىقتارىن اسىر­مايدى, جامان­دىقتارىن جاسىرمايدى. 1929 جىلى جامبىل جيىرماعا تارتا جىلقىسىن قو­سىپ كولحوزعا مۇشەلىككە وت­كەنى­مەن, وتىزىنشى جىلدىڭ باس شەنىندە قىرعىزستانعا كوشۋگە ءماجبۇر بولادى. 1932 جىلعى اشتىق­تا وزىنە تارت­قان اقىن, تالانت­تى پەرزەنتى قوجاش وپات بولادى («قىرعىز اسقان ەكى جىل» اتتى ەسسە).

جامبىلدىڭ باقىتىنا قا­راي, كوپ ۇزاماي باسىنا تۇسكەن قايعى­نىڭ قارا بۇلتى سەيىلە باستادى. بۇل جايت­تاردى, جام­بىلدىڭ جاڭا وكىمەت­پەن قالاي ءتىل تابىسقانىن رومان-ەسسە قىس­­قا دا ۇتىمدى جەتكى­زەدى. كەر­­نەيلەتىپ, سىرنايلاتپايدى. ەل جاقتان جامبىل: «كە­ڭەس وكى­مەتى كەڭ ەكەن». «جاڭا وكى­مەت ءبارىن تە­ڭەستىردى. ەن­دى باي دا, كەدەي دە جوق وتى­رىق­شى كاسىپكە ۇي­رەتەدى» دەگەن جۇ­رەك جىلىتار حابار ەستي­دى. «شال­قاردىڭ شالقىپ جۇر­گەن مەن اققۋى, كەلمەدى ساسىق شالشىق جەردە قالعىم» دەپ شالقىتا باس­تاعانى ءداپ سول كەزدەر. جامبىل 1934 جىلى الماتىدا اقىندار مەن ان­شىلەردىڭ, ونەرپازداردىڭ رەس­پۋبليكالىق جيىنىنا قا­تى­سىپ, «الماتىعا كوك ەسەكپەن كەلىپ, داڭق پىراعىنا ءمىنىپ قاي­­تادى».

1936 جىلدىڭ كوكتەمى. جام­بىل قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى­نىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسۋ­شىلار­مەن بىرگە ماسكەۋگە بارادى.

«ماسكەۋ جامبىلعا قاتتى ۇنا­دى. اتى جەر جارعان قالانى كو­رەم دەپ ويلاپ پا ەكەن, جامبىل جاڭارعان ەلدى كوردى جول بويى...جامبىلدىڭ بويى­نا ەرەكشە قۋات قۇيىلدى... كورگەن كوز, ەستى­گەن قۇلاق, سەزىنگەن جۇرەك بار. مۇنى قالاي جىرلاماسقا؟ وسى جىر ماسكەۋدە شارىقتادى. بۇل جامبىلدىڭ جاڭا زامانعا دەگەن ريزاشىلىعى ەدى».

رومان-ەسسەدەگى, «جامبىل» كى­تا­بىنىڭ باسقا دا تۋىن­دى­لارىنداعى, مىسالعا, «جام­بىل پوەزياسىنىڭ تاري­حي­ نە­گىزدەرى», «جامبىل پوە­زيا­سى­نىڭ پوە­تيكاسى» اتتى عى­لى­مي-زەرتتەۋ ماقالال­ارىن­داعى اۆ­تورلىق پوزيتسيانىڭ سۋبەك­تيۆ­تىلىگىنەن گورى, وبەكتيۆتىك جاعى باسىم.

«كۇنسىزدەرگە كۇن بولعان» – تىڭ مەتافورا, قازاق حالقى ءومى­رىنىڭ قازان رەۆوليۋتسيا­سىنان كەيىنگى اسقان قۋا­نىشى بەينەلەنگەن ناعىز وبەك­تيۆتىك قۇبىلىس. البەتتە, قازاق ەلى­نە تىكە قاتىستى. نيكولاي ءىى پات­شا جاعرافيا كارتاسى­نان «قازاق» ءسوزىن ءوشىرىپ, ول­كە-ولكە­لەرىمىزدى باتىس ءسىبىر, شى­عىس ءسىبىر, پالەنباي, تۇگەن­­باي گۋبەر­نيالارعا بولشەكتەپ, تۋ-تالاقاي ەتىپ جىبەردى. نيكو­لاي پاتشا تاقتان تۇسكەن سوڭ الاش­وردا قوزعالىسى قازاق اۆ­تو­نومياسىن قۇرۋدى, قازاق جە­رىن تۇتاسىمەن قايتارۋدى رەسەيدىڭ كەرەنسكي باستاعان ۋا­­قىتشا ۇكىمەتىنەن, سونسوڭ اد­ميرال كولچاكتان, ءسىبىر ۇكى­مەتى دەيتىننەن سۇراندى. بىراق بۇل شىركىندەردىڭ بىرىنەن قايىر بولمادى. ەل تىلەگىنە تەك ۆلاديمير يليچ لەنين قۇلاق استى. 1919 جىل­عى 10 يۋلدە ۆ.ي.لە­نين «قىرعىز (قازاق) ولكە­سىن باسقارۋ جونىندەگى رەۆو­­ليۋتسيالىق كوميتەت قۇرۋ تۋرالى دەكرەتكە, 1920 جىلعى 26 اۆگۋس­تا قىرعىز (قازاق) اۆتو­نوميا­لى سوتسياليستىك سوۆەت رەسپۋب­ليكا­سىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەت­كە قول قويدى. 1936 جىلى مارتتا قازاق ەلى ستاليندىك كونس­تيتۋتسيا بويىنشا وداقتان بولىنۋگە دەيىن قۇقىلى قازاق سوۆەت رەسپۋبليكاسى اتاندى...

جامبىل وسى ۇلى وزگەرىس­تەر­دىڭ ءبارىن كورىپ, ءبى­لىپ­ وتىردى. ۇلتى­مىزدىڭ ۇلى­ قۋا­نى­شىن حالىق اتىنان جىر­لادى. رومان-ەسسە سول بۇل­­­جى­ماس شىن­دىقتى, ايداي اقي­قات­­تى قاز-قال­پىندا سۋرەتتەسە, نەسى ايىپ... جامبىل ولەڭ-جىر­لا­رىن دات­تاۋشىلىق اۆتور كوز­قاراسىنا, دۇنيەتانىمىنا كو­لەڭكەسىن تۇسىر­مەدى مە ەكەن؟ – دەگەن كوڭى­لىڭدە تۋعان ساۋالعا رومان-ەسسەدەن «الايدا, بۇلايداعا» سالىنبايتىن, ايقىن دا اشىق جاۋاپ تاباسىڭ.

رومان-ەسسە جامبىلدىڭ لە­نين­­گراد كوشەلەرىنە پلاكات بولىپ ىلىنگەن ولەڭىن شىن جۇرەك­تەن سۇيىنە, سۇيسىنە تولعايدى: «...جاق­­­سىلىق ەش­قاشان ۇمىتىل­ماي­دى. بۇگىندە ەگەمەن ەلدىڭ جامبىل اقىنى پەتەربۋرگ تو­رىندە تۇر... «لە­نين­گرادتسى, دەتي موي, لەنين­گرادتسى, گوردوست مويا!» دەپ باس­تالاتىن ولەڭ مىس­تان قۇيىلىپ جازىلعان».

اكادەميك ءۋاليحان قاليجا­نوۆ عىلى­مي ەڭبەكتەرىندە جام­بىل جاباەۆ شىعار­مالارىنا قا­تىس­تى ءوز ەلىمىزدىڭ جانە شەتەل وقىمىس­تىلارىنىڭ, قالامگەر­لەرى­نىڭ زەرتتەۋلەرىن, ۇلى اقىن تۋرا­لى كوپتەگەن ەڭبەكتەرىن شولىپ تالقى­لايدى. جامبىلدى «ۆوستوچنايا شارمانكا» دەپ جازىپ, ءتىپتى فولكلور مەن اۋىز ادەبيەتى ەكى بولەك عىلى­مي ۇعىم ەكەندىگىنە قوناق بەرمەگەن شەت ەل زەرتتەۋشىلەرىنىڭ وسى سەكىلدى الىپقاشتى تۇجىرىمدارىن ءۋاليحان قاليجانوۆ سىن تەزىنە سالادى: «...ۆسەگدا لي زدراۆىي سمىسل پريسۋتستۆۋەت ۆ پرەدلاگاەمىح ۆنيمانيۋ چيتاتەلەي ستاتياح؟».

ۇلكەن قالامگەر, عالىم, سىن­شى, جازۋشى ءۋاليحان قالي­جانوۆ­­تىڭ مازمۇنى تەرەڭ, ءتىلى شۇرايلى, وقى­لۋى تارتىم­دى ەڭبەكتەرى ونىڭ قازاق ادەبيەتىن­دەگى بيىك ورنىن كورسەتەدى.

* * *

ءومىر دەگەنىڭ اللا تاعالانىڭ كۇنى سياقتى. بىردە جاز. جاز بولىپ جادىراتادى. بىردە قىس. قىس بولىپ قىسادى.

ء ۋاليحان باۋىرىم! كۇنى كە­شە قارالى جيىندا: ء«ۇمىتجان جارىم­نىڭ ءتانىن ەل-جۇرتى جەر قويناۋىنا جەرلەسە, مەن ءۇمىت­جا­نىم­نىڭ جانىن جۇرەگىمە جەر­لەدىم» دەپ ەدىڭ.

قايتەرسىڭ, تاعدىر نە سالسا دا كونەسىڭ...

مەنىڭ بايقاۋىمدا, ۋاكەڭدى اۋىر قايعى جاسىتا العان جوق. جەت­­­پىس جاسىندا قىتايدا ءبىر ايەل جوعارى ءبىلىم العانىن كۋا­لان­دى­­راتىن ديپلوم العانىنا, ال, دو­نالد ترامپ جەتپىسىندە اقش سياقتى جەر جۇزىندەگى ەڭ الىپ مەملەكەتتىڭ تىزگىنىن ۇس­تاۋ مارتەبەسىنە يە بولعانىنا قارا­عاندا, بۇل جاس – ادامنىڭ جەتىپ-پىسكەن ۋاقىتى. بۇگىنگى مەرەيتوي يەسى ءۋاليحان قاليجانوۆ جەتپىسىنىڭ جەلكەسىنە مىنگەن شاعىندا, ۇلى اباي ايتپاقشى, «عىلىمدى ىزدەپ, دۇنيەنى كوز­دەپ», ءوزى ءسۇيىپ قالاعان سالادا, رۋحاني قازىنامىزدى بايىتۋ جولىندا تاس ءتۇيىن, جىگەر-قايراتپەن ەڭبەكتەنۋدە.

شەريازدان ەلەۋكەنوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار