عالامدا بۇرىننان قالىپتاسقان, ءداستۇرلى تۇردە ورنىققان تولەرانتتىلىق, توزىمدىلىك ۇردىستەرى بۇگىنگى حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى, ۇلتارالىق, كونفەسسياارالىق جاراسىمدىلىقتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. دەگەنمەن, وسى تولەرانتتىلىق ۇردىستەرى سولعىن تارتقان ايماقتاردا ساياسي كيكىلجىڭدەر, ءتۇرلى قاقتىعىستار ورىن الۋدا. بۇل جاعداياتتار بىزگە توزىمدىلىكتىڭ, وزگەگە قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ, تىرشىلىكتەگى ارتەكتىلىككە تۇسىنىستىكپەن وي جىبەرۋدىڭ اسا قاجەت ەكەنىن ۇقتىرادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «ازاماتتىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىم – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز. كوپ ۇلتتى ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىم, مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ ۇندەسۋى الەمدىك ەتالون رەتىندە تانىلعان», دەگەن سوزىنەن ءبىز قازاقستاننىڭ تولەرانتتىلىق قاعيداتتارىنا باسا نازار اۋدارىپ, ونى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتا باسىم باعىت رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعانىن اڭعارامىز.
قازىرگى تاڭدا الەمدىك اۋقىمدا ءتۇرلى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستەردىڭ باسىم بولىگى ادامزاتتىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنە تىكەلەي بايلانىستى. عىلىم مەن تەحنيكاداعى پروگرەسس, ەكونوميكالىق تۇرعىدا دامۋ, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىسقا كوپتەپ ەنگىزىلۋى جانە باسقا دا يگىلىكتەر مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋدا. دەسەك تە, وسىنداي جاقسىلىقتارعا قاراماستان, ادامزات بالاسىن تولعاندىرار سىن-قاتەرلەرگە تۇساۋ سالىنار ەمەس. وركەنيەت ورىنە ورمەلەي تۇسكەنىمىزبەن جولىمىزدى كەسكەستەگەن سوعىستار مەن جانجالدار وشاعى كوبەيە تۇسۋدە. بۇل قاقتىعىستاردىڭ تۋىنداۋىنا مەملەكەتارالىق, دىنارالىق كەلىسپەۋشىلىكتەر, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەر, ەكسترەميستىك, لاڭكەستىك توپتار ىلاڭى, ادام قۇقىعىنىڭ تاپتالۋى سياقتى جاعداياتتار ىقپال ەتىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. بىراق وسى ارادا مۇنىڭ بارلىعى تولەرانتتىلىق قاعيداتتارىنا جۇگىنبەۋدىڭ سەبەبىنەن پايدا بولعان سالدارلار ەكەنىن مويىنداعانىمىز ءجون.
تاعاتتىلىققا قارسى ۇعىمدار – توزىمسىزدىككە, شىدامسىزدىققا بوي الدىرعان قوعام ءوز باسىن ءوزى جۇتپاي تىنبايدى. تاعاتسىزدىق كوبىنەسە اسىعىس شەشىم قابىلداۋعا الىپ كەلەدى دە, ول كەرەعار كوزقاراستاعى تاراپتار اراسىنداعى تۇتانۋىن كۇتىپ تۇرعان وتتىڭ لاپىلداي جانۋىنا باستى سەبەپكەر بولادى. بۇل وتتىڭ ەشكىمدى جىلىتپاسى, قايتا كەرىسىنشە, ادامداردى شىڭعىرتا ورتەيتىنى انىق.
توزبەۋشىلىك بەلەڭ العان جەردەگى قارسى كۇشتەردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركۋ ءتاسىلى اقتاۋعا بولمايتىن ايلا ەكەنى بەلگىلى. مۇنداي ايارلىقتى ايلا-تاسىلدەر قولدانىلعان وقيعالار تاريح بەدەرىندە كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇل قۇيتىرقى تاسىلدەردىڭ وزىق ۇلگىسى بۇگىنگى الەمدە دە كەڭىنەن قولدانىلۋدا. ونىڭ مىسالدارى قازىرگى تاڭدا ورىن الىپ جاتقان قاقتىعىستار مەن كيكىلجىڭدەردىڭ توڭىرەگىنەن توبە كورسەتىپ جۇرگەنىن ءىشىمىز سەزەدى.
ءوز ورتاسىندا توزىمدىلىك كورسەتپەي, ء«بارى مەنىڭ كوزقاراسىما ساي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك» دەپ, باسقانىڭ پىكىرىمەن ساناسپاي استامشىلىق تانىتۋدىڭ سوڭى جاقسىلىققا سوقتىرمايدى. ماسەلەن الەمدە وزىندىك مادەنيەتى, ءداستۇرى, نانىم-سەنىمى بار ءتۇرلى ۇلتتار ءومىر سۇرەدى. ولاردىڭ ىشىندەگى الەۋەتتىلەرى كەلەسى ءبىر ۇلتتارعا ءوز قۇندىلىقتارىن تىقپالاپ, سونى تۇتىنۋعا ماجبۇرلەر بولسا, وعان قارسى كۇشتەر پايدا بولاتىنى ءسوزسىز. وسىلايشا ءوزارا قارسىلىقتى كۇشتەردىڭ ءونىپ شىعۋىنىڭ ارعى نەگىزىندە كەرەعار كوزقاراستار جاتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال وسى قايشىلىقتى ۇستانىمداعى توپتاردىڭ جانجالسىز قاتار ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەڭ قاجەتى – توزىمدىلىك.
اباي اتامىز ءوزىنىڭ وتىز ءتورتىنشى قارا سوزىندە: «ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ ءبارى – دوس. نە ءۇشىن دەسەڭ, دۇنيەدە جۇرگەندە تۋىسىڭ, ءوسۋىڭ, تويۋىڭ, اشىعۋىڭ, قايعىڭ, قازاڭ, دەنە ءبىتىمىڭ, شىققان جەرىڭ, بارماق جەرىڭ – ءبارى بىردەي, احيرەتكە قاراي ءولۋىڭ, كورگە كىرۋىڭ, ءشىرۋىڭ, كوردەن ماحشاردا سۇرالۋىڭ – ءبارى بىردەي, ەكى دۇنيەنىڭ قايعىسىنا, پالەسىنە قاۋپىڭ, ەكى دۇنيەنىڭ جاقسىلىعىنا راحاتىڭ – ءبارى بىردەي ەكەن. بەس كۇندىك ءومىرىڭ بار ما, جوق پا؟.. بىرىڭە-ءبىرىڭ قوناق ەكەنسىڭ, ءوزىڭ دۇنيەگە دە قوناق ەكەنسىڭ, بىرەۋدىڭ بىلگەندىگىنە بىلمەستىگىن تالاستىرىپ, بىرەۋدىڭ باعىنا, مالىنا كۇندەستىك قىلىپ, يا كورسەقىزارلىق قىلىپ, كوز الارتىسپاق لايىق پا؟ تىلەۋدى قۇدايدان تىلەمەي, پەندەدەن تىلەپ, ءوز بەتىمەن ەڭبەگىمدى جاندىر دەمەي, پالەنشەنىكىن اپەر دەمەك – ول قۇدايعا ايتارلىق ءسوز بە؟ قۇداي بىرەۋ ءۇشىن بىرەۋگە ءجابىر قىلۋىنا نە لايىعى بار؟ ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قوسارلىق نە اقىلى جوق, نە عىلىمى جوق بولا تۇرا, وزىمدىكىن ءجون قىلامىن دەپ, قۇر «وي, ءتاڭىر-اي!» دەپ تالاسا بەرگەننىڭ نەسى ءسوز؟ ونىڭ نەسى ادام؟» دەيدى. حاكىم ابايدىڭ بۇل سوزىنەن الەم جۇرتشىلىعى, ءىس باسىندا جۇرگەن ءىرى ساياسي قايراتكەرلەر حاباردار بولسا, قانەكي.
قورىتا ايتقاندا, بۇگىندە تولەرانتتىلىقتىڭ ءمان-ماڭىزىن تەرەڭنەن ءتۇسىنۋ قاجەتتىگى ايقىندالا تۇسۋدە. ويتكەنى تاعاتتىلىق قاعيداتتارىنا جۇگىنبەگەن الەم قاۋىپ-قاتەردىڭ قورشاۋىنان قۇتىلا المايدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
