ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭدەپ ۇڭىلە كەلگەندە تەك اقتوبە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ۇلكەندى-كىشىلى قالالارىندا تۇرعىنداردىڭ ليفت قىزمەتىن پايدالانۋى ماسەلەسىندە ءبىراز تۇيىندەر مەن تۇيتكىلدەر جيناقتالىپ, قوردالانىپ قالعانىنا كوز جەتكىزدىك. رەسپۋبليكامىزدا ەكىنشى مىڭ جىلدىقتىڭ العاشقى ون جىلدىعى اياقتالعان كەزدە وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعان. وسى باعدارلاما اياسىندا اقتوبە قالاسىندا 2011-2016 جىلدار ارالىعىندا 102 كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, نورماتيۆتىك قىزمەت مەرزىمىن وتەگەن اپاتتىق جاعدايداعى 38 ليفت اۋىستىرىلعان.
ايتسە دە ليفتىلەردى جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋ ءىسى 2016 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ توقتاپ قالىپتى. بۇعان رەسپۋبليكا ۇكىمەتىندە وسى جىلدىڭ 30 شىلدەسى كۇنى قابىلدانعان №449 قاۋلىسىنىڭ اسەرى بولعان ەكەن. ويتكەنى بۇل قاۋلىدا كوپپاتەرلى ۇيلەر بويىنشا اتقارىلاتىن قىزمەتتەردىڭ ەڭ از جانە ەڭ كوپ ءتۇرى دەپ اتالعان قوس نۇسقاسى بەلگىلەنگەن. ونىڭ العاشقى نۇسقاسىندا اۆتوماتتاندىرىلعان جىلۋ قوندىرعىلارىن ورناتۋ مەن پايدالانۋ جانە تۇرعىن ۇيلەردىڭ شاتىرىن, قاسبەتى مەن جەرتولەسىن جوندەۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. ياعني بۇعان ەسكىرىپ, توزىعى جەتكەن ليفت جابدىعىن جوندەۋ مەن اۋىستىرۋ كىرمەيدى دەگەن ءسوز. بۇل ءىس اتالعان قاۋلىداعى جۇمىستىڭ ەڭ كوپ ءتۇرى دەپ اتالعان ەكىنشى بولىگىندە العاشقى نۇسقادا كورسەتىلگەن قىزمەتتەرگە قوسا قاراستىرىلعان.
ۇكىمەت قاۋلىسىندا كورسەتىلگەن جۇمىستىڭ كوپ دەپ اتالعان ءتۇرى جىل سايىن جۇرگىزىلە بەرمەيدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – جىل سايىن وعان قاجەتتى قاراجاتتىڭ قاراستىرىلماۋىندا. اقتوبە قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى بولىمىنەن الىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ليفت جابدىقتارىن اۋىستىرۋعا سوناۋ الپىسىنشى جانە جەتپىسىنشى جىلداردا تۇرعىزىلعان جەتپىستەن استام ءۇي كەزەكتە تۇرعانىن كورەمىز. الايدا جوعارىدا اتالعان وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ اقتوبە ايماعىنداعى باستى ۇيلەستىرۋشىسى مەن وپەراتورى «تابىس اقتوبە» جشس-دا قاراجاتتىڭ مۇلدەم جەتكىلىكسىزدىگى بارلىق ءۇيدى قامتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ونىڭ باستى سەبەبى تۇرعىنداردىڭ تاراپىنان تولەنەتىن قايتارىمدى تولەمنىڭ جوقتىعىنان تۋىندايدى.
ويتكەنى جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ باسشىسى حايدار ەرماشەۆتىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا, جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى مۇشەلەرى جاڭا ءليفتىنى ورناتۋعا قاجەتتى قاراجات بيۋدجەت ەسەبىنەن ءبولىنۋى كەرەك دەگەن ەسكىشە ويلاۋ جۇيەسىنەن ءالى كۇنگە دەيىن ارىلا الماي ءجۇر ەكەن. سونىڭ سالدارىنان ءتيىستى الىمدار جيناۋ جۇمىستارى ەشقانداي ناتيجە بەرمەي كەلەدى. قازىرگى كەزدە نارىقتاعى ءبىر ءليفتىنىڭ قۇنى 8-10 ميلليون تەڭگە ارالىعىندا. مۇنداي قوماقتى سومانى كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەرگە بيۋدجەت ەسەبىنەن اۋدارۋدىڭ مۇمكىندىگى تىم شەكتەۋلى. ونى ساتىپ الۋ ءارى ورناتۋ نەگىزىنەن تۇرعىنداردىڭ ءتول ءىسى بوپ تابىلادى. بۇل ءتارتىپ «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 35-بابىنىڭ 2-تارماعىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن, دەيدى ول.
قازىرگى كەزدە اقتوبە قالاسىنداعى 7-9 جانە ودان دا كوپقاباتتى ۇيلەردە 776 ليفت قوندىرعىلارى ورناتىلعان بولسا, سونىڭ ىشىندە 283 ليفت ءنورماتيۆتى قىزمەت مەرزىمىن الدەقاشان وتەپ, ابدەن توزىعى جەتىپ تۇر. بۇل ۋاقىت 25 جىلعا ەسەپتەلگەن. وكىنىشكە وراي, قايعىلى جاعداي ورىن العان 12-شى شاعىن اۋدانداعى 19-شى كوپ پاتەرلى ۇيدەگى ليفت دە وسى اتالعان قوماقتى ساننىڭ قاتارىنا كىرەدى. ناقتىراق ايتقاندا, مۇنداعى ليفت قوندىرعىسى 1987 جىلى سامارقاند ليفت زاۋىتىندا شىعارىلعان. بۇل دەرەكتىڭ ءوزى ونىڭ ابدەن ەسكىرىپ, وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى جوندەۋ كورمەگەنىن ءارى اۋىستىرىلماعانىن ايعاقتايدى.
ءبىز وسى ماتەريالدى گازەت وندىرىسىنە ازىرلەۋ كەزىندە اقتوبە قالاسىندا كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي يەلەرىنە ءليفتتى پايدالانۋ قىزمەتىن ۇسىناتىن 20 قۇرىلىم بار ەكەنىن بىلدىك. ونىڭ ءبىرى ءوز ىستەرىنە سالعىرت, جاۋاپسىز قاراعان, ونىڭ سوڭى ادام ولىمىنە اكەلىپ سوقتىرعان «جاڭابەكسەرۆيس» جشس ەكەنىن دە جاسىرىپ قالعىمىز كەلمەيدى. جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر بارىسى ادام ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ليفت شارۋاشىلىعى باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ باسىم بولىگى جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپ يەلەرى ەكەنىن كورسەتەدى.
ولاردىڭ قولىندا ءتيىستى سەرتيفيكاتى بولسا بولعانى پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى كوپ ويلانباستان ولارمەن ءوزارا كەلىسىمشارت جاساي بەرەتىن كورىنەدى. ءبىر قىزىعى, ولار ليفت سىنىپ نەمەسە ىستەن شىققان جاعدايدا ونىڭ شىعىنىن ءوز ەسەبىنەن تولەۋگە مۇلدەم ق ۇلىقسىز. پيك جەتەكشىلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى تومەن, سالالىق قىزمەت كورسەتۋ تاجىريبەسىنەن تۇسىنىگى مەن حابارى از تۇلعالارعا جەلىمشە جابىسا قالۋىنىڭ باستى سەبەبى ولاردىڭ وتە ارزان باعا ۇسىناتىنىنان بولىپ شىقتى.
ەڭ باستى ءبىر قىنجىلارلىق ماسەلە, اقتوبەدە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىندا ليفت قىزمەتىن كورسەتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى ليتسەنزياسىز جۇمىس ىستەيدى. بۇل سالاعا ليتسەنزيا بەرۋ ءتارتىبى ەلىمىزدە 2012-2013 جىلدار ارالىعىندا شاعىن جانە ورتاشا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە موراتوري جاريالاۋ كەزىندە الىنىپ تاستالىپتى. ۋاقىتتىڭ تالابى مەن قاجەتتىلىگىنە ساي مۇنداي قادام جاساۋ مۇمكىن قاجەت تە بولعان شىعار. ايتسە دە بۇگىندە ليفت شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنداردىڭ ليتسەنزيا ءتارتىبى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ داعدىسىن قايتادان ورنىقتىراتىن كەز كەلگەن سەكىلدى.
ءارى ماسەلەنىڭ ءدال وسىلايشا قويىلۋى اقتوبەدە ورىن العان قايعىلى وقيعادان ءتيىستى ساباق الا ءبىلۋ ءۇشىن دە قاجەتتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇگىندە قولىندا تەك سەرتيفيكاتى بار جەكە تۇلعالارعا بار سەنىمدى ارتا سالۋ ليفت سالاسىنىڭ باعى ەمەس, سورى بولىپ شىعاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىرعانداي, ءارى مۇنداي جاندار ءتيىستى ليتسەنزياسى بولماعاندىقتان ۇكىمەتكە كوك تيىن سالىق تولەمەيتىنىن, ونى تۇسىرۋگە دە ءتيىستى ەمەس ەكەنىن قايدا قويامىز؟!
بۇل بىرىنشىدەن, ال ەكىنشىدەن ەلىمىزدە ليفت قىزمەتىن كوپ جاعدايلاردا كۇمان تۋعىزاتىن سەرتيفيكات ارقىلى جۇرگىزەتىن جەكە تۇلعالاردى باقىلاۋ مەن تەكسەرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلماعان. ولارعا ءوز قىزمەتىنە جاۋاپسىز قاراعانى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر اكىمشىلىك شارالار بەلگىلەۋ نەمەسە ايىپپۇل سالۋ تارتىپتەرى بەلگىلەنبەگەن. سوندىقتان دا كوپپاتەرلى ۇيلەردەگى ليفتتەردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى قانداي كۇيدە ەكەندىگى بەلگىسىز, جۇمباق كۇيىندە قالا بەرەدى. بۇل جاعداي ادام ومىرىنە قاۋىپتى ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ءسىرا, ءاي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا جوق دەگەن ناقىلعا بەرگىسىز تىركەس ءسوز وسىنداي جاعدايدا ايتىلسا كەرەك.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمىزدە ليفت شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ مەن پايدالانۋعا وراي جوعارىدا ايتىلعان بىرقاتار جايتتار بۇل ماسەلەگە قاتىستى جاڭاشا كوزقاراس ەنگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان وي-پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار ءتيىستى قۇزىرلى ورگانداردىڭ نازارىنا ىلىنسە, ويعا العان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
