يزرايل تەرروريستىك مەملەكەت پە؟
تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعان ادانا قالاسىندا وتكەن ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ سەزىندە سويلەگەن سوزىندە ءيزرايلدى – تەررورلىق مەملەكەت, ەل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋدى «تەرروريست» دەپ ايىپتادى.
«حالىقارالىق قوعامداستىققا يزرايل اسكەرىنىڭ قانشالىقتى ز ۇلىم ەكەنىن جەتكىزۋدىڭ قاجەتى جوق. تەرروريستىك مەملەكەتتىڭ ارەكەتىن گازا سەكتورى مەن يەرۋساليمدەگى جاعدايعا قاراپ-اق كورۋگە بولادى», دەدى ر.ەردوعان. Daily Sabah باسىلىمى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, ەل پرەزيدەنتىنىڭ مۇنداي مالىمدەمە جاساۋىنا گازا سەكتورى شەكاراسىنداعى پالەستينالىقتار مەن يزرايل اسكەرىنىڭ قاقتىعىسى سەبەپ بولعان.
پالەستينا مەن يزرايل اراسىنداعى دۇردارازدىق ۇزاققا سوزىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. حالىقارالىق قوعامداستىق تۇيتكىلدى شەشۋگە تالپىنعانىمەن, ناقتى ناتيجە كورسەتە قويعان جوق. كەيىنگى قاقتىعىس 30 ناۋرىز كۇنى باستالعان-دى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اتىس سالدارىنان 16 ادام قازا تاپتى.
تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ ايىپتاۋىنان سوڭ, يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى ب.نەتانياحۋ دا ىلە جاۋاپ قاتىپ, «افرينگە اسكەر كىرگىزگەن انكارا بيلىگىنىڭ يزرايلگە «مورالدىق ءدارىس» بەرۋگە قۇقىعى جوق» دەدى.
ر.ەردوعاننىڭ مالىمدەمەسى يزرايل باسىلىمدارىنىڭ دا شىمبايىنا باتىپ كەتكەن سىڭايلى. The Jerusalem Post باسىلىمى تۇركيا پرەزيدەنتىن جەردەن الىپ, جەرگە سالعان. باسىلىم پالەستينا – يزرايل شيەلەنىسىنە كەلگەندە ءوز مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىنىن انىق اڭعارتىپ, گازا شەكاراسىنداعى پالەستينالىقتاردىڭ قازا تابۋىن بۇكىل باتىس مەدياسى ايىپتاپ جاتقاندا وقيعانى باسقاشا سيپاتتادى. گازەتتىڭ پايىمداۋىنشا, شەرۋگە شىققانداردىڭ باسىم بولىگى «حاماس» ۇيىمىنىڭ ساربازدارى كورىنەدى. بىراق The Times of Israel سايتى تاراتقان ۆيدەودا قارۋسىز جۇرگەن جاستاردى يزرايل اسكەرىنىڭ وق استىنا العانى بەينەلەنگەن.
جالپى, تۇركيا مەن يزرايلدىڭ قارىم-قاتىناسى كۇنى كەشە بۇزىلعان جوق. 2008-2009 جىلعى «يزرايل – گازا شيەلەنىسىن» تۇركيا تاراپىنىڭ ايىپتاۋى ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىسقا سىزات تۇسىرگەنى بەلگىلى. ال 2010 جىلى گازا سەكتورى بلوكاداعا ءتۇسىپ, ولارعا تەڭىز ارقىلى جىبەرىلگەن گۋمانيتارلىق كومەكتى يزرايل قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باسىپ الۋى جاعدايدى ءتىپتى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. وسىدان كەيىن ءوزارا مامىلەگە كەلۋ قيىنعا اينالعان-دى.
فرانتسيانىڭ ارەكەتىن قۇپ كورمەدى
وتكەن اپتادا فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون پاريجدە «سيريا دەموكراتيالىق كۇشتەرى» (سدك) وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن-ءدى. ول تۇركيا مەن كۇردتەر اراسىنداعى شيەلەنىستى شەشۋگە ەمەۋرىن تانىتتى. الايدا ء«ۇش جولاقتى ەل» باسشىسىنىڭ بۇل قادامىن انكارا بيلىگى قۇپتاعان جوق.
بىرىنشىدەن, «سيريا دەموكراتيالىق كۇشتەرى» انادولىدا تەرروريستىك ۇيىم رەتىندە سانالادى. ەكىنشىدەن, تۇركيا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ء«زايتۇن بۇتاعى» دەپ اتالاتىن اسكەري ءىس-قيمىلدى باستاپ, افريندەگى كۇردتەرمەن ايقاسىپ جاتقانىنا ءبىراز بولدى. وعان قوسا, ە.ماكرونمەن كەزدەۋدەن كەيىن كۇردتەر فرانتسيا پرەزيدەنتى تۇركيا مەن سيريا شەكاراسى ماڭىندا ورنالاسقان مانبيج قالاسىنا اسكەر جىبەرۋگە ۋادە بەرگەنىن مالىمدەدى. مۇنىڭ قانشالىقتى شىندىق ەكەنى بەلگىسىز. الدا-جالدا فرانتسيا ساربازدارى شاھارعا كومەككە كەلە قالسا, بۇل شەكارا ماڭىنداعى كۇردتەردى تۇرە قۋعا بەكىنگەن تۇركيا ءۇشىن بۇيىردەن قادالعان شانشۋمەن تەڭ بولادى.
سوندىقتان انكارا بيلىگى ە.ماكروننىڭ ارەكەتىن سىنعا الدى. تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى يبراحيم كالين دوستاس مەملەكەتتەردى تەرروريزمنىڭ بۇكىل تۇرىنە قاتىستى ناقتى ۇستانىمدا بولۋعا شاقىردى. ول تۋيتتەردەگى پاراقشاسىنا ء«بىز تۇركيا مەن تەرروريستىك ۇيىمدار اراسىندا «ديالوگ», «بايلانىس» جانە «ارااعايىندىق» جاساۋعا تالپىنعان كەز كەلگەن ارەكەتتەن باس تارتامىز», دەپ جازعان بولاتىن. ەل پرەزيدەنتى ر.ەردوعان دا فرانتسيانىڭ سيريا جونىندەگى ۇستانىمىمەن كەلىسپەيتىنىن جەتكىزدى.
ە.ماكروننىڭ كەنەتتەن مۇنداي ارەكەتكە بارۋىن تاراپتار سان-ساققا جۇگىرتىپ جاتىر. ماسەلەن, France24 ارناسىنا سۇحبات بەرگەن جۋرناليست, «كۇرد حالقى: تاياۋ شىعىستىڭ ىرگەتاسى» كىتابىنىڭ اۆتورى وليۆە پيوتتىڭ پايىمداۋىنشا, فرانتسيا وسى قادامى ارقىلى سيريانى قايتا قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارى بار ەكەنىن كورسەتەدى.
«فرانتسيا پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ مالىمدەمەسىنەن اقش-تىڭ ايماقتان كەتەتىنىن ءتۇسىندى. ەندەشە, سيريانى قايتا قالىپتاستىرۋدا باتىستىڭ ءرولى قانداي بولاتىنى ەندى فرانتسيانىڭ نيەتىنە بايلانىستى. مۇنى ە.ماكرون جاقسى ءتۇسىنىپ, سيرياداعى كۇردتەردى قولدايتىنىن ناقتى كورسەتىپ وتىر. ەندىگى ماسەلە بۇل كومەكتىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىنا بايلانىستى», دەيدى و.پيوت.
ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ بۇدان ءارى قالاي ءوربيتىنى بەلگىسىز بولىپ تۇر. الايدا فرانتسۋز باسىلىمدارىنا شىققان مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتە وتىرىپ مىنانى اڭعارۋعا بولادى. پاريج بيلىگى تۇرىكتەردىڭ كەي ارەكەتتەرىن, اسىرەسە مانبيج شاھارىنا كىرۋىن قولدامايتىنىن ءبىلدىردى. و.پيوت ايتقانداي, الداعى ۋاقىتتا ديپلوماتيالىق پىكىرتالاس جەتكىلىكتى بولماۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا فرانتسياعا ءوز ىقپالىن قالاي جۇرگىزەتىنىنە قاتىستى شەشىم قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى.
تۇركيانىڭ ەندىگى دوسى كىم؟
سيرياداعى شيەلەنىستى شەشۋ ماقساتىندا تۇركيا, يران جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى انكارادا ءوزارا سامميت وتكىزدى. جيىندا سوعىس سالدارىنان قيراعان ەلدىڭ ەكونوميكاسىن اياققا تۇرعىزۋ ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىق قاجەت ەكەنى ءسوز بولدى. ءۇش ەل باسشىلارى بۇۇ-نى سيريا حالىق قولداۋعا, قوسىمشا گۋمانيتارلىق كومەك بەرۋگە شاقىردى. سونداي-اق ەلدە وق اتۋدى توقتاتۋ مەن گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزۋ جونىندە پىكىر الىستى.
سامميتتە كەپىلگەر اتانعان رەسەي, تۇركيا, يران تاراپى سيريانىڭ تۇتاستىعىن قولداپ, ەلدە قالعان تەرروريستەردى جويۋدى باستى ماقسات ەكەنىن جەتكىزدى. تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعان سيريا مەن كورشىلەس مەملەكەتتەرگە قاۋىپ توندىرەتىن سودىرلارمەن كۇرەس جالعاسا بەرەتىنىن مالىمدەدى. ءوز كەزەگىندە رەسەي باسشىسى ۆ.پۋتين الەم ەلدەرىن سيرياعا قولداۋىن سوزبەن عانا ەمەس, ىسپەن كورسەتۋگە ۇندەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدە سيريا ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە باعىتتالعان استانا پروتسەسىنىڭ بىرنەشە راۋندى وتكىزىلگەنى ءمالىم. سوعان سايكەس, بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلىپ, دەەسكالاتسيا ايماقتارى قۇرىلدى. قازاقستان ءتۇيىنى تارقاماعانىنا جەتى جىلدان اسقان ماسەلەنىڭ شەشىم تابۋىنا, تاراپتاردىڭ ءوزارا مامىلەگە كەلۋىنە, بەيبىت حالىقتىڭ ازاپ شەگۋىن توقتاتۋعا ۇلەس قوسۋعا مۇددەلى. بۇل ميسسيا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى مامىلەگەر رەتىندەگى بەدەلىن بيىكتەتەتىنى ءسوزسىز.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
