«جىگىتتە دە جىگىت بار, ازاماتى ءبىر بولەك» دەگەن ءتامسىل دە تابىلادى. جىگىتتىڭ دە تورەسى, ازاماتتىڭ دا اسىلى بولماق. سىرتىنان كوز سالساڭ سۋداي جۇمساق, سىرباز. كۇش-قۋاتى جۇرەگىندە جاسىرۋلى. مىنا ەلدىڭ بايلىعى مەن قورعانى سول – پاراساتتى جىگىتتەر.
بىراق ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولعان ەمەس. وزەگىڭدى ءتىلىپ ورتەيتىن وكىنىشتى جايتتار دا بار.
ء«ومىر دەگەن تاڭعالدىرادى. مەنىڭ مارجان اتتى ءاپ-ادەمى شاشتاراز قىزىم بار ەدى. كۇيەۋى, 3 جاسقا ەكى اي قالعان ۇلى بار-تىن. سونداي كەرەمەت مامان, تياناقتى, كوڭىلدى بولاتىن. سوڭعى كەزدەرى «ەنەممەن تۇرامىن, ونىڭ قانداي ەكەنىن بىلسەڭىز, كۇيەۋىم شەشەسىنىڭ سوزىنەن شىقپايدى, ۇنەمى ۇرىس شىعارىپ, مەنى ساباتادى» دەپ ايتىپ ءجۇردى. مەن بارىنشا جۇباتىپ قوياتىنمىن. نەگە ءمان بەرمەدىم ەكەن؟! سول مارجانىمدى وسىدان 1 اي بۇرىن جوعالتىپ الدىق. نە بولعانىن بىلەسىزدەر مە؟ كۇيەۋى ءولتىرىپ ۇيدەگى كىلەمگە وراپ تاۋ ەتەگىنە اپارىپ كومىپ تاستاعان. ءمايىتتى اشقان كەزدە ۇيالى تەلەفونى قالتاسىندا بولعان. ەڭ ماسقاراسى مارجاندى ولتىرگەن كەزدە ەنەسى مەن قاينىسى بولعان ۇيدە. ولىكتى بارلىعى جابىلىپ كومۋگە اتسالىسقان. نە بولىپ كەتتى ءوزى؟! بۇگىن بارلىعىنىڭ انىق-قانىعىن ەستىپ قان جىلادىم. بۇل جايىندا ەشبىر تەلەارنا ايتپادى. تالعار اۋدانىندا بولعان قاندى وقيعا. قانشاما قازاق قىزدارى وسىلاي كۇيەۋ قولىنان باقيلىق بولۋدا ءبىر اللا بىلەدى. ەلىمىزدە ەشكىم ونىڭ انىعىن ايتپايدى, جاريالامايدى» دەپ جازىپ جىبەرىپتى «يگىلىك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ارىپتەسىم مەرۋەرت ايتەنوۆا حانىم.
سوسىن تاعى دا جازىپتى. «...ءيا, سولاي بولسا بولار ەدى, بىراق تەك كۇيەۋى عانا قاماۋدا. ەنە, باۋىر دەگەن ەركىندىكتە. كۇيەۋى قاراپايىم قاراۋىل جىگىت ەدى. جاسى 25 شاماسىندا. وسىنشاما ايەلدى پىشاقتاپ سويىپ سالۋ دەگەن نە ءوزى؟ ءسان بە؟ وسىدان كەيىن مەن كىممەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن دەپ ويلاناتىن بولامىز-اۋ؟ مىنا جىگىتتىڭ وسىنداي جاۋىزدىققا باراتىنىنا سەنۋ مۇمكىن ەمەس. تۇرىنە قاراساڭ قاراپايىم-اق قازاق بالاسى...».
تاعى دا ەسكى جارانى تىرناپ وتىر. كوزىمىز اشىلدى, وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەستىك دەپ جۇرگەندە جۇرتتىڭ كوز الدىندا جۇرگەن باياننىڭ باسىنداعى جاعداي ءۇشىن دە جۇرت ەكىگە ايىرىلىپ داۋلاستى, ءالى دە پىكىر قايشىلاستىرادى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنا ەسى كەتكەن تۇسسە دە, ەرازامات ەشقاشان ايەل ادامعا قول كوتەرىپ, قورلاماۋى كەرەك ەكەنىن ەسى دۇرىس ادام بىلەدى.
وسى بالا كۇنىمىزدە جۇرەكتە داق قالدىرعان قايعىلى ءبىر وقيعا بولعان-دى. ول كىسىنى ۇدايى كۇيەۋى ۇرىپ-سوعا بەرۋشى ەدى. كۇلاش اپا تىم مومىن بولدى ما, الدە جەتىم وسكەنى اسەر ەتتى مە, ءسوزىن سويلەيتىن, قورعايتىن ادامى تابىلماعاننان كەيىن سول ازاپتىڭ بارىنە ءتوزىپ جۇرە بەرەتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە ايدىڭ امان, كۇننىڭ جىلىسىندا, ءبىر كۇن دە اۋىرماي, تاپا تال تۇستە ول كىسى كوز جۇمدى. قازىر قاراپ تۇرساق, وتىزعا دا تولماعان كەلىنشەك ەكەن.
كەيىن ءمايىتى كوكالا قويداي ەكەنىن, قينالىپ ولگەنىن سۇيەگىنە تۇسكەندەر سىبىرلاپ ايتىپ ءجۇرۋشى ەدى. ادامنىڭ قورقاۋى عانا باراتىن قىلمىستى جاريالاۋعا جۇرتتىڭ نەگە ءداتى بارمادى ەكەن سول كەزدە؟
وسىنداي جان تۇرشىكتىرەر وقيعالار ورىن العان سايىن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قاھارمانى قايرات رىسقۇلبەكوۆ ءوزىنىڭ تۇرمەدەن ەلگە امانات ەتىپ ايتقان ءسوزى ەسكە تۇسەدى:
– مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, ەر ادامدار تۇرماق, اڭ ەكەش اڭدار دا ۇرعاشىسىنا ءمۇيىز, يا بولماسا تۇياعىن كوتەرمەيدى. ال ءبىز ءبارىمىز اڭ ەمەس, ادامزاتتىڭ ۇلى – ادامبىز! سوندىقتان ەر ادام ايەل زاتىنا قول كوتەرىپ, قول جۇمساۋعا ءتيىس ەمەس, اۋەلى ەش پراۆوسى جوق!
قايرات رىسقۇلبەكوۆ: «الاڭعا مەن قوناەۆتى دا, باسقانى دا قورعاۋعا ەمەس, قازاق قىزدارىن شاشىنان سۇيرەپ, ۇرىپ جاتىر دەگەن سوڭ باردىم». باتىردىڭ ءسوزى! (قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ سوتقا بەرگەن جاۋابىنان).
تاعدىرى قىلدىڭ ۇستىندە تۇرعان وسى ازاماتتان اسىرىپ نە ايتۋعا بولادى؟! ۇلتتىڭ نامىسى مەن ازاتتىعى سىنعا ءتۇسىپ جاتقاندا قارىنداستارى ءۇشىن باسىن اجالعا تىككەن وسىنداي اردا جىگىتتەر باردا, نەگە قازاقتىڭ ايەلدەرى تۇككە تۇرعىسىز ءۇي ىشىلىك كيكىلجىڭ ءۇشىن ءولىم قۇشادى؟
ماسەلەن, قازاقستاندا ءاربىر سەگىزىنشى ايەلگە زورلىق جاسالادى. جىل سايىن 400 ايەل وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەسىرىنەن كوز جۇمادى, دەيدى ءبىر دەرەك كوزى. بۇل رەسمي ستاتيستيكا. ەندىگى ءبىر مالىمەتتەردە جىلىنا 500-دەي ايەل كۇيەۋىنىڭ قولىنان قازا تاباتىنى ايتىلادى.
ال ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, قانشا ايەلدىڭ تاياق جەگەنىن انىقتاۋ ەمەس, وسى جاۋىزدىقتى توقتاتۋ. قيت ەتسە جۇبايىنا قول كوتەرۋ, ازاپتاۋ – ول ادامنىڭ پسيحيكالىق اۋىتقۋشىلىعىن بىلدىرەتىنىن ءتۇسىندىرۋ. ماسەلەنكي, ەر ادامنىڭ ايەل ادامعا قول كوتەرۋىنىڭ مىناداي سەبەپتەرى بولادى-مىس:
1. ماس كۇيدە ەسىن بىلمەي ۇرۋى;
2. ىشكىلىككە سالىنۋى. بۇل – ەركەكتى توقىراتىپ, ادامشىلىعىن جوعالتادى;
3. ەر ادامنىڭ پسيحيكالىق اۋىتقۋى;
4. ەر ادامنىڭ تىم قىزعانشاق بولۋى;
5. ايەلدىڭ ءوزىن ۇرۋعا دەيىن جەتكىزۋى;
6. ايەلدىڭ ەر ادامعا ءوزى باستاپ قول كوتەرۋى.
وتباسىلىق كيكىلجىڭدەردى تالقىلاعان ينتەرنەت-فورۋمدا وسى كەلتىرىلگەن مىسالدارعا قاتىستى «پسيحيكالىق اۋىتقۋعا ۇشىراعان دەۋگە بولمايدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بولادى عوي. ايەل كوپ نارسەنى ءوز تىلىنەن, نە ىسىنەن تابادى» دەپ ءۋاج ايتىپتى ءبىر «ازاماتتارىمىز». ارينە بۇل – اقتالۋ. بۇل ادامنىڭ جۇيكەسىندە كىنارات بولۋىن اقتاۋ. ەشقاشان ناعىز ازامات بالالارىنىڭ كوزىنشە شەشەسىن شىرىلداتپايدى. ۇل-قىزدارىن ۇلارداي شۋلاتىپ, يتشە تەپكىلەپ, ۇرىپ-سوقپايدى.
كەيدە ءبىز زامان ازدى, ادام توزدى دەيمىز. زامان ورنىندا تۇر. ءوتىپ بارا جاتقان ۋاقىت ەمەس, ءبىز ءوتىپ بارامىز. اللانىڭ ازدى-كوپتى عۇمىرىن قياناتقا سۋارۋدى ەشبىر ءدىن مەن قوعام قولدامايدى.
جىگىتتەرگە ءبىر مىسال. مۇمىندەردىڭ ءامىرشىسى ومارعا (ر.ا.) ايەلىنىڭ ۇرسىپ جاتقانىن كورىپ تاڭعالعان ادامعا ومار (ر.ا.): «شىن مانىندە ايەلىم مەن ءۇشىن تىنىشتىعىم, بالالارىمنىڭ اناسى, مەن دەمالسىن دەپ استىما توسەنىشىمدى توسەيدى, تاماعىمدى ءپىسىرىپ, كيىمىمدى جۋادى. مەنىڭ تاراپىمنان بولعان بار اۋىرتپاشىلىققا سابىرلىلىق تانىتادى. ەندەشە ايەلىمنىڭ كەي كەزدەرى ماعان داۋىس كوتەرگەنىنە قالايشا سابىر ەتپەيىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. بۇل – وزىنە سەنگەن, رۋحى كۇشتى پايعامباردىڭ ءسوزى!
نە دەسەك تە, قيانات پەن زورلىق-زومبىلىق ناداندىقتىڭ اينالاسىندا جۇرەدى. ماسەلەن, بىلتىر قاراشا ايىندا عالامتوردا اۋعانستاننىڭ گور پروۆينتسياسىنداعى ءبىر اۋىلدىڭ ءدىني قىزمەتكەرى, جاسى 50-دەن اسقان سايىد مۇحامەت كارىم تۇتقىندالىپ, كامەلەت جاسقا تولماعان 6 جاستاعى قىزدى ۇرلاپ, ۇيلەنبەك بولدى دەپ ايىپتالدى. بۇل وقيعا اۋعانستانداعى بالا جاستان ۇيلەنۋ جانە ونىڭ زاڭسىز ەكەنى تۋرالى ماسەلەگە تاعى دا جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردى. ويتكەنى بيىل 16 شىلدەدە وسى گوردا 14 جاستاعى «جۇكتى ايەل» زۋحرا قازا تاۋىپ, ونىڭ اتا-اناسى ونى «كۇيەۋىنىڭ تۋىستارى ازاپتاپ, ورتەگەنىن» مالىمدەگەن بولاتىن. ال زۋحرانىڭ كۇيەۋىنىڭ تۋىستارى «ايەل ءوزىن-ءوزى ورتەدى» دەيدى. سول كەزدە كەيبىر اۋعان ايەلدەرى ءماجبۇرلى نەكەدەن قۇتىلۋ ءۇشىن ءوزىن ءوزى ورتەگەن وقيعالار جيىلەگەنى جازىلدى... مىنە, ايەلگە دەگەن قيانات قاي جەردە جۇرەدى؟
مىسالى, جۋىردا ءبىر قازاق سايتى «يسلام ادەبى تۋرالى كىتاپ اۆتورلارى ايەل ادامدى قالاي جانە قاي جەرىنەن ۇرۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىردى» دەگەن ماتەريال جاريالاپ, ۇزىندىلەر كەلتىرىپتى. اقىل-ەسى ءبۇتىن ادامنىڭ كۇلكىسى ەمەس, اشۋىن تۋعىزعان سول «كەڭەستەردى» قابىلداعان ءبىر ادام جوق. ال كۇيەۋىنەن ماحابباتتىڭ ورنىنا ازاپ كورگەن ايەلدىڭ جۇرەگى سۋىپ, سىيلاستىعى جوعالاتىنىن جازىپ وتىرۋدىڭ ءوزى دە ارتىق.
ەندەشە, ەركەك اناسىنا داۋسىن, ايەلىنە قولىن كوتەرگەن كۇنى ەركەك اتىنان ايىرىلادى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
