وسى ورايدا, جوعارىداعى ماقالانى تولىقتىرۋ ماقساتىندا وي قوسىپ, پىكىر بولىسكەندى قۇپ كوردىك. قازاق دالاسىندا ساپۋرا سياقتى باتىر قىزدار كوپ بولعان. مىسالى 1742 جىلى ەسەت باتىر كوكى ۇلى ساربازدارىمەن ءۇستىرت جاقتا جورىقتا جۇرگەندە, جەمنىڭ بويىندا جاتقان بەيبىت ەلدى قالماقتار شاپقان. وسى كەزدە ەلدەگى قارۋ ۇستاۋعا جارايتىن بالا-شاعا, شالداردىڭ باستارىن بىرىكتىرىپ, قالماقتىڭ قولىن باستاپ كەلگەن قوڭدى باتىرعا بۇعالىق سالىپ اتتان قۇلاتقان ەسەت باتىردىڭ 16 جاسار بوتاگوز دەگەن قىزى ەكەن (ق.قۇتتىمۇراتوۆ. اقتوبە, 2014 ج. 48-ب).
سول سياقتى ەل باسىنا قيىندىق تۇسكەندە قولاڭ شاشىن ءتۇيىپ, باسىنا دۋلىعا كيىپ, قىپشا بەلىنە قىلىش بايلاپ, ەگەۋلى نايزانى قولعا الىپ, تۇلپارعا ءمىنىپ, تۋ ۇستاپ قالىڭ قولدى باستاعان باتىر قىزداردىڭ ءبىرى 22 جاستاعى ساپۋرا ماتەنقىزى.
1773-1775 جىلدارى ە.پۋگاچەۆ باستاعان شارۋالار كوتەرىلىسىنە كىشى ءجۇز قازاقتارى قوسىلىپ, ولاردى ەل اراسىندا «كورىنبەيتىن كوكتەمىر» دەگەن اتپەن بەلگىلى ساپۋرا باستايدى. بۇل تۋرالى گازەتتەگى ماقالادا جاقسى ايتىلعان ەكەن. جوعارىداعى كوتەرىلىستى جازالاۋ ماقساتىندا رەسەي پاتشالىعىنىڭ بولاشاق گەنەراليسسيمۋسى ا.سۋۆوروۆ باستاعان وترياد اتقا قونادى.
1775-1776 جىلدارى سۋۆوروۆ باسقارعان پاتشا جاساعىنا قارسى شىققان ساپۋرا ماتەنقىزى قاراۋىنداعى 1500-گە جۋىق ادامىمەن كۇتپەگەن جەردەن, مەزگىلسىز ۋاقىتتا شابۋىل جاساپ, جازالاۋشى وتريادتى كوپ شىعىنعا ۇشىراتادى. مىلتىقپەن, زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان جازالاۋشى وتريادقا قارسى ساپۋرا جاساعى ءتۇن قاراڭعىلىعىن پايدالانىپ, جەر جاعدايىنىڭ ەرەكشەلىگىن وزدەرىنىڭ قولايىنا ءتيىمدى قولدانىپ, ءورىسوتاردىڭ قازاق جەرىنە بويلاي كىرۋىنە ۇلكەن كەدەرگى جاسايدى.
كوتەرىلىسشىلەر جاساعىنىڭ ىزىنە تۇسكەن جازالاۋشى وترياد كۇندىز تابا المايدى, تۇندە ىزىنە ءتۇسىپ قۋا المايدى. ات-كولىكتەرىنەن, ازىق-ت ۇلىكتەرىنەن ايىرىلىپ, ادام شىعىنى كوپ بولعاندىقتان ولار سوعىستى توقتاتىپ, كەيىن قايتۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل, بىلە بىلسەك, قازاق ەلىن وتارلاۋدان قۇتقارعان جەڭىستىڭ باسى ەدى.
ە.پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنىڭ قايتالانۋىنان قورىققان ورىنبور گۋبەرناتورى ي.رەيندورف نۇرالى حانعا حات جازىپ, ساپۋرا ماتەنقىزىن ۇستاپ بەرگەندەرگە قازىنادان اسا كوپ مولشەردە سىيلىق بەرىلەتىندىگى جايلى حابارلايدى.ءتىپتى گۋبەرناتور «كورىنبەس كوكتەمىر» تۋرالى اڭگىمەلەردىڭ انىق-قانىعىن انىقتاۋ ءۇشىن 1776 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ارنايى تىڭشىلارىن جىبەرەدى. تىڭشىلىق تاپسىرمامەن قوبدا بويىنداعى دوسالى اۋىلىنا كەلگەن عۇبايدوللا اعداموۆ پەن رايىمقۇل ىبراەۆ «كورىنبەيتىن ادامنىڭ» 22 جاسار ساپۋرا ماتەنقىزى ەكەندىگىن انىقتاپ, ونىڭ جاس كەزىنەن تىس كۇشتەرمەن بايلانىسى بولعاندىعىن حابارلايدى.
ولكەنى ءبىراز ۋاقىت كوتەرىسشىلەردىڭ قىسىمىندا ۇستاعان, قازاق جەرىنە جازالاۋ جانە وتارلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ ەندەپ كىرۋىن توقتاتقان ساپۋرا ماتەنقىزى باستاعان حالىق قوزعالىسى 1776 جىلدىڭ جازىندا توقتايدى. حالىق باتىر قىزىن جازالاۋشى توپقا كورسەتپەيدى. ساپۋرا ماتەنقىزى ءوز اۋىلىمەن قوبدا وزەنى بويىنان قيىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا كوشىپ كەتەدى. «كورىنبەيتىن ادام» نەمەسە «كوكتەمىر» دەگەن اتپەن وتارلىق ەزگىگە قارسى قول باستاپ شىققان تابىن رۋىنىڭ جاس قىزى – ساپۋرا قوزعالىسى ە.پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنىڭ قازاق دالاسىنداعى سوڭعى ۇشقىنى بولىپ تابىلاتىندىعى ءسوزسىز («قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ تاريحى». الماتى, «الاش», 2006 ج. 11-ب).
فرانتسۋز حالقى باتىر قىزى جاننا د’اركتى قالاي دارىپتەسە, بىزدەر دە سونداي دارەجەگە ساپۋرا ماتەنقىزىنىڭ اتىن كوتەرۋگە ءتيىسپىز. ول ءبىزدىڭ ازاماتتىق مىندەتىمىز.
سۋرەتتە: كورىنبەس – كوكتەمىر تۋرالى مالىمەت جيناۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن سەيت سلوبوداسىنىڭ ساۋداگەر تاتارلارى, پوحودنوي ەساۋل عۇبايدوللا اعداموۆ پەن رايىمقۇل ىبراەۆتىڭ گۋبەرناتور كەڭسەسىنە 1776 جىلى 13 ساۋىردە جولداعان حاتى (قۇجات يەسى جاس زەرتتەۋشى جانىبەك يسمۋرزين).
جاقسات قارلىعاشوۆ,
ولكەتانۋشى
