جالپى, اۋدان قۇرىلىپ, قالا سالىنعانعا دەيىن دە بۇل جۇرت وسى ءوڭىردى سارىاعاش دەپ اتاپ كەلگەن. ونىڭ سەبەبى, باياعىدا مۇندا تاسقا اينالعان اعاشتار كوپ ەدى دەيتىن جەرگىلىكتى قاريالار. اسىرەسە تاشكەنت-ورىنبور تەمىرجولىنىڭ بويىنداعى شەڭگەلدى بەكەتىنىڭ ماڭىندا ونداي اعاشتار كۇنى كەشەگە دەيىن شاشىلىپ جاتاتىن. مىنە سولاردى ەل سارىاعاش دەپ اتاۋشى ەدى.
قازىرگى سارىاعاش قالاسى مەن الگى شەڭگەلدى بەكەتىنىڭ اراسى شامامەن جەتپىس شاقىرىمداي جول. ەگەر ءبىز ايتىپ وتىرعان سارىاعاشتاردى كورمەك بولىپ ساپارعا شىعا قالساڭىز, اتالمىش بەكەتكە جەتى-سەگىز شاقىرىمداي قالعاندا وڭ قول جاقتاعى بيىك جوتالارعا قاراي بۇرىلىڭىز. ءاي, بىراق... قازىر ولاردى ءوز بەتىڭىزشە تاۋىپ, كورىپ قايتاتىنىڭىزعا ءوز باسىم ۇلكەن كۇمانمەن قارايمىن. سەبەبى وسىدان قىرىق-ەلۋ جىل بۇرىن داۋىلدان كەيىنگى ورمانداي قۇلاپ, شاشىلىپ جاتاتىن سارىاعاشتاردى سوڭعى جىلدارى جەكەمەنشىك قۇرىلىستارعا پايدالانۋ ءۇشىن جان-جاقتاعى ەل تىپ-تيپىل قىپ تەرىپ اكەتىپ جاتىر.
ءبىز دە وسىدان ءبىراز جىل بۇرىنعى ساپارىمىزدا شەڭگەلدى بەكەتىنە بارىپ, ونداعى اقىلبەك, مايساتاي اعالارىمىزعا الگى اعاشتاردى كورسەتىڭىزشى دەپ ءوتىنىش جاساۋعا ءماجبۇر بولعانبىز. ءسويتىپ جاڭاعى جوتالاردىڭ باسىنا بىرگە كوتەرىلگەنىمىزدە, شىنىن ايتايىق, ولاردىڭ ءوزى دە العاشقىدا الاڭداپ, «اپىر-اي, سول اعاشتار بۇل كۇندە بار ما ەكەن, جوق پا ەكەن» دەپ قاۋىپتەنە باستاعان-دى.
ايتسە دە ءبىراز جەر جۇرگەن سوڭ, ۇزىنىنان سۇلاپ, سىنىپ جاتقان تاس اعاشتاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن تاپتىق. ولاردىڭ بويى, شامامەن, ونشاقتى مەتردەي بولادى. تاپ ءبىر ءۇي قۇرىلىسىنا ادەيى ارناپ جونىلعان تاس بورەنەلەر سەكىلدى. «ياپىر-اي, بۇل اعاشتاردىڭ مىنا جەردە جاتقانىنا قانشاما جىل بولدى ەكەن؟» دەيسىز ىشتەي تاڭعالىپ. سەبەبى اعاش تاسقا اينالۋى ءۇشىن ارادا جۇزدەگەن جىلدار ءوتۋى كەرەك ەمەس پە.
– ىلگەرىدە مۇنداي سارىاعاشتار وتە كوپ ەدى, – دەيدى اقىلبەك اعا. – بالا كۇنىمىزدە بۇلاردىڭ وزەگىنەن سۋ تامشىلاپ جاتاتىن. ودان بەرى ەلۋ-الپىس جىل ءوتتى عوي. بىزدەن بۇرىنعى اقساقالداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1924 جىلى ارحەولوگتار وسى جەردەن ءبىر سارىاعاشتى سانك-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجعا الىپ كەتكەن كورىنەدى. سونسوڭ, تاعى ءبىر ەسىمە ءتۇسىپ وتىرعان قىزىق جايت – باياعىدا مۇندا جىلان كوپ ەدى. ولاردىڭ باسىندا شوعى, ياكي شاشى بولاتىن. سول جىلاندار وسى سارىاعاشتاردى قورىپ, كۇزەتىپ جۇرەتىن سياقتى كورىنۋشى ەدى. سوندىقتان بەيساۋىت جۇرگەن ادامدار مۇندا كەلۋگە قورقاتىن. كەيىن جىلاندار باسقا جاققا اۋىپ كەتتى. قالاي دەسەڭىز دە, بۇل – اۋليەلى جەر عوي.
شىندىعىندا, اعاش اتاۋلىنىڭ ءبارى بىردەي تاسقا اينالا بەرمەيتىنى انىق. كوبىنە ادام اياعى باسپاعان قيىر شەتتە, ءيا بولماسا, شىرقاۋ بيىكتە وسەتىن اعاشتار عانا مىڭ-ميلليون جىلدان سوڭ بارىپ تاسقا اينالاتىن بولسا كەرەك.
ال مىناۋ جەر اسا بيىك ەمەس. اۋىلدىڭ ماڭى. ونىڭ ۇستىنە, كونە-ە-ە زاماندارداعى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويى.
– 1957-58 جىلدارى ءبىز باستاۋىش سىنىپتا وقيتىنبىز, سول كەزدە ەركەباي بۇرلىباەۆ دەگەن تاريحشى اعايىمىز ارنايى ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىن وسىندا الىپ كەلەتىن, – دەيدى مايساتاي اعامىز. – ول كەزدە, اقىلبەك كوكەم ايتقانداي, مۇنداي سارىاعاشتار كوپ ەدى. ەندى مىنە... ەكەۋى عانا قالىپتى عوي. وبال-اي! ءوستىپ ءجۇرىپ بۇدان دا ايىرىلىپ قالماساق بولعانى دا...
بۇل ارينە, ايداي اقيقات. كىم ءبىلسىن, ءبىز بالكىم, ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ەڭ سوڭعى سارىاعاشتاردى كورىپ تۇرعان بولارمىز. ولاردى ساقتاپ قالۋ – بۇگىنگى ۇرپاققا پارىز ەدى عوي. سەبەبى شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلىپ جاتقان سول باياعى كەرۋەن جولىنىڭ بويىنداعى ەل بۇل جەردى كيەلى دەپ قادىرلەپ, كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ كەتتى ەمەس پە. ءتىپتى وسىناۋ اۋدان اتاۋىنىڭ زاتتىق ەتيمولوگياسى رەتىندە بولسا دا ولاردى سارىاعاش قالاسىنداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا قوسۋ قاجەت ەدى عوي. امال قانشا...
ءالى دە بولسا, شەڭگەلدى بەكەتىنىڭ ماڭىنداعى جوتانىڭ بيىگىندە جاتقان ەڭ سوڭعى ەكى سارىاعاشتىڭ بىرەۋىن سارىاعاش قالاسىنىڭ ورتالىعىنا, ال ەكىنشىسىن وزەرىنىڭ مىڭ جىلدىق مەكەنى بولعان ماڭ دالاداعى اسفالت جولدىڭ بويىنا ەسكەرتكىش ەتىپ ورناتساق, مىنا وڭىرگە ات باسىن بۇرعان قوناقتار ارنايى بارىپ, قىزىعىپ تاماشالايتىنداي تاريحي ەسكەرتكىشكە اينالار ەدى-اۋ, شىركىن!..
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
