مۇندا ەۆنەي بوكەتوۆ تە جۇرگەن. ءوزى – حيميك, ءوزى – ليريك. توبەدەن قامشى ويناتقان قاتىگەز سوۆەت وكىمەتى ونىڭ دا ماڭدايىنان سيپاي قويعان جوق. كوپ قورقىتتى, تەرەڭ باتىردى. ول دا قازاعىنا قۇداي بەرگەن قۇدىرەتتى دارىن-ارىنىن سارقىپ بەرە الماي, ءىش قۇسا بولىپ فانيدەن باقيعا وزدى.
قازىر وسى شاھاردىڭ كوشەسىندە الشاڭ-الشاڭ باسىپ تەمىرعالي كوكەتاەۆ ءجۇر. حح عاسىردىڭ عۇلاماسى! ول اتاقتى جاپونداردىڭ ۇسىنىسىمەن وعان 1999 جىلى كەمبريدجدەگى حالىقارالىق بيوگرافيالىق ورتالىق بەرگەن. ومىراۋىندا سونىڭ كۇمىس مەدالى. ەكى عاسىردىڭ بىردەي اسا كورنەكتى فيزيگى! رەزەرفورد ەمەس, ەينشتەين دە ەمەس, كوكەتاەۆ. قازاق! امەريكا, انگليا نەمەسە جاپونيا توپىراعىندا تۋعاندا ابىروي-اتاعى بۇدان دا اسقاق بولار ما ەدى. بىراق بۇل جولى اللانىڭ تاڭداۋى الاشقا ءتۇستى.
1964 جىلى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ەستونيانىڭ تارتۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جول تارتادى. ەستوندار سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ورىس وتارشىلدىعىنىڭ قامىتىن بىزدەن گورى كەشتەۋ كيگەن. ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكى جارىم مىڭنان استام ستۋدەنت وقيدى, 92 كافەدراسى بار. عىلىمي قارىم-قۋاتىنىڭ قانداي بولعانىن ەلەستەتە بەرىڭىز ەندى...
تەمكەڭ وسى ۋنيۆەرسيتەتتە 54 ءتىل بىلەتىن فيلولوگتى كورىپ, اڭ-تاڭ قالعان. 18 ءتىل بىلەتىن ستۋدەنتپەن جاتاقحانادا بىرگە تۇرادى... وسىندا ءجۇرىپ 1970 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعايتىن ماماندانعان عىلىمي كەڭەستە «مىس جانە كۇمىس يوندارىنىڭ ءسىلتىلى-گالويدتىك كريستالدارداعى ليۋمينەستسەنتسيا ورتالىقتارىنىڭ تابيعاتى» تۋرالى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. فيزيكانىڭ زاڭى بويىنشا 180 گرادۋسقا دەيىن قىزدىرىلعان قانداي بولسىن قاتتى دەنە سىرتقا جارىق بەرمەي قويمايدى ەكەن. كوكەتاەۆ سۋىق جارىقتى ويلاپ تاپقان. دەنە قىزباي-اق سىرتقا جارىق شىعارادى. بۇل – فيزيكا عىلىمىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سونى جاڭالىق ەدى. حح عاسىردىڭ عۇلاماسى اتاعىن الىپ بەرگەن عىلىمداعى جاڭالىعى وسىدان توركىندەيدى. عىلىمي جەتەكشىسى پولياك عالىمى, پروفەسسور گ.لۋچيك. ول كوكەتاەۆتىڭ ديسسەرتاتسياسىنداعى وقشاۋ وي-تولعامدارعا كەلىسپەگەن كورىنەدى. كەڭەس وداعىندا عىلىمي جەتەكشىسىنىڭ جەتەگىندە جۇرمەي, ءوز يدەياسىن ءوزى قورعاپ شىققان ءبىرىنشى قازاق وسى –تەمىرعالي كوكەتاەۆ!
تەمكەڭ وزىنە-ءوزى ءماز بولىپ, وزىنە-ءوزى تامسانىپ جۇرەتىندەردى جەك كورەتىن كىسى. بىراق عۇمىرىندا ءبىر-اق رەت تەبىرەنىپ ەگىلگەنىن ايتادى. 2006 جىلى انگليانىڭ وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە لەكتسيا وقىدى. بۇل دۇنيەجۇزىنىڭ ۇلى فيزيكتەرى نيۋتون, رەزەرفوردتار ماڭداي تەرىن توككەن, الەمدەگى ساۋساقپەن سانارلىقتاي وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. ىرگەتاسى 1242 جىلى قالانعان. انگليانىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى ۋينستون چەرچيل, مارگاريتا تەتچەر وسىندا وقىعان. ت.كوكەتاەۆتىڭ ءدارىسىن فرانتسيا, گەرمانيا, انگليا, جاپونيا سىندى دۇنيەنىڭ ىرگەلى ەلدەرىنىڭ جەتپىستەن استام اۋزىنا الەم قاراپ وتىرعان عۇلامالارى ءسۇيسىنىپ تىڭداعان. ءبىر ءدارىستىڭ ۋاقىتى 50 مينۋت, قۇنى 1500 دوللار!
ءبىزدىڭ تەمكەڭ ءدارىسىن قازاقشا وقىماق بولعان! سويتسە فيزيكانىڭ قازاقشا-اعىلشىنشاسىنىڭ ءتارجىماسى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىپ بولماعان ەكەن. ەرىكسىز ورىسشا وقيدى. يماناقتاي ات شاپتىرىم اۋىلدان شىققان قازاقتىڭ قارا بالاسىنا الەمنىڭ ءىرى عۇلامالارى اۋزىن اشىپ اڭ-تاڭ قالعان! – وزىمە-ءوزىم سوندا ءبىر ءتانتى بولعان ەدىم, – دەيدى ت.كوكەتاەۆ.
دۇنيە جۇزىندە مۇنىڭ تابانى تيمەگەن جەر جوق. عالامدى قارا ءۇزدىرىپ بارا جاتقان ءبىر جۇرت جاپوندار عوي. سولارمەن كەزدەسكەندە قانداي عىلىمي شارۋامەن اينالىسىپ جاتىرسىڭدار دەسە: «پەرشكيننىڭ «فيزيكاسىن» ءتارجىمالاپ جاتىرمىز» دەيدى... «ورىستىڭ ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىعى بۇل. مىنە, سوۆەت وقۋ جۇيەسىنىڭ وزىقتىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى! ال ءبىز نە ىستەپ ءجۇرمىز؟! بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋ دەگەن قايدان شىققان پالە؟!» دەيدى ت. كوكەتاەۆ ىزا بولىپ.
تەمىرعالي كوكەتاەۆتىڭ تۇلا بويى ۇلتتىق رۋح! كۇندىز-ءتۇنى سونى ىزدەيدى. ول فيزيكادا جوق ەكەن... جاڭاارقانىڭ بەلىنەن, سارىارقانىڭ ەلىنەن سونى ىزدەيدى! سونى ىزدەپ «اق جول» پارتياسىنا بارىپ ەدى – تاپپاي قايتتى! قازىر قايدا بارارىن بىلمەي, داعدارىپ وتىر...
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك قىرعىننىڭ كەزىندە اقش اتوم بومباسىن ويلاپ تاۋىپ, ونى حيروسيما مەن ناگاساكيدە سىناقتان وتكىزدى. سول كۇننەن باستاپ ادامزاتتىڭ تاعدىر-تالانى ادامنىڭ بارماعى باسا سالاتىن اتومنىڭ ءبىر تۇيمەسىنە قاراپ قالعان... ىلە شالا كەڭەس وداعى ودان دا الاپات سۋتەگى اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزدى. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى كاريب داعدارىسى كەزىندە ادامزات بالاسى اتوم الاپاتىنىڭ الدىندا تۇرعان. سۋتەگى اتوم بومباسىن ويلاپ تابۋشىلاردىڭ ءبىرى اندرەي ساحاروۆ كەيىن ءوز ىسىنە ءوزى وكىنىپ, ديسسيدەنتتىك قوزعالىستىڭ كوسەمىنە اينالدى. ول كەزدە اتوم بومباسىن جاساعاندار ەرەكشە مارتەبەگە يە بولعان. كوبىسىنىڭ اتى-ءجونى مەملەكەتتىك قۇپياعا اينالعان. توتاليتارلىق قوعامدا فيزيكتەر مەملەكەتتىڭ ەرەكشە ءىلتيپات-قۇرمەتىنە بولەنەدى. ليريكتەر بولسا قۋعىندا بولدى. ەۆگەني ەۆتۋشەنكو, اندرەي ۆوزنەسەنسكيلەردىڭ انتيسوۆەتتىك ولەڭدەرى ساياسي بيۋرونىڭ شامىنا تيە باستاعان. باسپاسوزدە بۇل اقىنداردىڭ اتى-ءجونىن اتاۋعا تسك-نىڭ ارنايى رۇقساتى كەرەك بولعان...
عاسىر ادامى اتانعان تەمىرعالي كوكەتاەۆ:
– مەن فيزيك بولعانىما وكىنەمىن! – دەيدى.
– نەگە؟
– قازاعىمنىڭ جوعىن تۇگەندەي المادىم! ءبىز امەريكانىڭ ۇندىستەرى سەكىلدى ءوز بايلىعى وزىنە سور بولعان ەلگە اينالىپ بارامىز. قازاقتىڭ قازاققا جانى اشىمايدى. ابايدىڭ كەزىندەگى قازاقتان قارا ءۇزىپ كەتكەن قازاق ساۋساقپەن سانارلىقتاي. پولياكتارعا قاراشى! پاريجدە باياعىدا دۇنيەدەن قايتقان شوپەننىڭ جۇرەگىن ۆارشاۆانىڭ شىركەۋىنە اكەلىپ اسپەتتەپ قويدى! ال ءبىز نە ىستەپ ءجۇرمىز؟! كەنەسارىنىڭ باسى قايدا؟! بىرەۋگە ەسەسىن جىبەرگەن ەل – ەل ەمەس! – دەدى دە – فيزيكادان ليريكا مىقتى! – دەپ قالدى. – مەنەن سەن مىقتىسىڭ!
مەن اڭ-تاڭ قالدىم...
ءبىر كەزدە قاراعاندىنىڭ كوشەسىندە اق ماڭدايى جارقىراپ ءالىمحان ەرمەكوۆ, ەۆنەي بوكەتوۆ جۇرسە, بۇگىندە الشاڭ-الشاڭ باسىپ تەمىرعالي كوكەتاەۆ ءجۇر! ءبىر قالادا تۇرساق تا اندا-ساندا ءبىر كورەم. توي-تومالاقتا. توردە وتىرادى, ارينە. اۋزىنان اق مايى اققان بايشىكەشتەردىڭ اراسىندا. كوڭىلى قۇلازىپ وتىرادى, مەنىڭشە. انالار – ءماز-مەيرام... وزدەرىنىڭ كىممەن قاتار وتىرعانىن سەزبەيدى! بىرەۋى – ءىرى كومپانيانىڭ يەسى. بىرەۋى – ەڭ كەم دەگەندە بازاردىڭ باستىعى! شەتىنەن باي. تاكاپپار! ءور كەۋدە! ەسەپتەرى تۇگەل! وسىندايدا فيلوسوف ديوگەن ەسكە تۇسەدى. وليمپيا سارايىنان كەلگەن ديوگەننەن بىرەۋلەر «وندا حالىق كوپ جينالدى ما؟» دەپ سۇرايدى. سوندا ويشىل: «حالىق كوپ, ءجونى ءتۇزۋ كىسى از», دەپتى! مىناۋ سونداي ءبىر تويدان كەيىن ىلە-شالا جازىلعان ولەڭ ەدى...
تەمىرعالي كوكەتاەۆقا
فيزيكا-ماتەماتيكا – نەسىبەڭىز,
التى الاشقا ايگىلى ەسىمىڭىز.
بىراق, اعا, ەسەبىن بۇل قۋلاردىڭ,
ءسىز شىعارا المايسىز – كەشىرىڭىز!
بۇل شايتاننىڭ ەسەبى جان ۋلاعان,
شىعارا الماي, ەل ەستەن تانۋدا, اعا:
امالىندا قوسۋ مەن كوبەيتۋ جوق,
ءبولۋ عانا – مۇنىكى,
الۋ عانا.
مەن تۇگىلى, كوكتەگى قۇدايعا انىق,
كوز اتاۋلى بارادى لايلانىپ:
بولۋمەنەن الۋدىڭ كۇنى تۋدى,
كوبەيتۋ مەن قوسۋىڭ بىلاي قالىپ.
ءوز ەسەبىن شىعارماي قويمايدى بۇل,
ءبىز – ەتەكتە,
توبەدەن وينايدى قۇر:
ءسىزدى قالاي – اقىماق, مەنى – ءماجنۇن,
ەلدى ەسالاڭ توبىر دەپ ويلايدى بۇل!
سەرىك اقسۇڭقار
