بۇگىندە وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنىڭ وزىندە 300 مىڭنان استام حالىق تۇرادى. وسى حالىقتان شىعاتىن تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردان بولەك, شايىندى سۋلاردىڭ ءوزى قازىر كادىمگىدەي الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا. وسى ۋاقىتقا دەيىن سول شاھاردان شىققان شايىندى سۋلاردىڭ, ياعني كارىز جۇيەلەرىنىڭ تازارتۋ قوندىرعىلارىمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى بۇگىندە وڭىردەگى ەڭ كۇردەلى ەكولوگيالىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇگىندە پايدالانىلىپ وتىرعان تازارتۋ جۇيەسى 1960-جىلداردان بەرى قاراپايىم ءسۇزۋ الاڭدارى رەتىندە عانا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوندىقتان دا شايىندى سۋلاردى تولىق بيولوگيالىق تازارتۋدان وتكىزۋ بولۋى مۇمكىن اپاتتى جاعدايدىڭ الدىن الاتىن ەدى. بىراق قازىرگى جاعدايدا سول شايىندى سۋلار قالا ىرگەسىندەگى جامبىل اۋدانىنىڭ اۋماعىنا, ناقتى ايتساق جامبىل, قوستوبە اۋىلدارىنىڭ ماڭايىنا جايىلىپ, حالىققا كەرى اسەر ەتۋدە.
«ونداعى 12 كارتادان تۇراتىن اۋماعى 14 گەكتار تۇندىرعىشتار مەن 92 كارتادان قۇرالعان 193,5 گەكتار ءسۇزۋ الاڭدارىنا تاۋلىگىنە شامامەن 30,0 مىڭ تەكشە مەتر, ياعني جىلىنا 12,0 ميلليون تەكشە مەتردەن استام شايىندى سۋلار قۇيىلادى. ءسۇزۋ الاڭدارىنىڭ تۇراقتى گيدراۆليكالىق ارتىق جۇكتەمەسىنەن جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋ فاكتىلەرى ورىن الۋدا. بۇل سول ماڭايدا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ اۋىزسۋىنا زياندى اسەرىن تيگىزىپ, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردىڭ ب ۇلىنۋىنە اكەلەتىنى بەلگىلى», دەيدى جامبىل وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قاناتبەك مادىبەك.
دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك, قاراشا ايلارىندا سول ماڭايداعى جەراستى سۋلارىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن باقىلاۋ ۇڭعىمالارىنان سىنامالار الىنعان ەكەن. ناتيجەسىندە, جەراستى سۋلارىنداعى نيتراتتىڭ مولشەرى 2 ۇڭعىمادا رۇقسات ەتىلگەن شەكتەن 5,1 جانە 4,3 ەسەگە ارتىق ەكەندىگى انىقتالىپتى. سول سياقتى توعاندار مەن سۇزگى الاڭدارىنىڭ سىرتىنان وتەتىن درەناج كانالىنان الىنعان سۋ سىناماسىندا امموني ازوتىنىڭ مولشەرى رۇقسات ەتىلگەن شەكتەن 3,4 ەسە ارتىق, ال وتتەگىنىڭ بيوحيميالىق قاجەتتىلىگى 7,0 ەسەگە كەم بولعان.
شىنىندا دا قالادا كۇن سايىن تۇرعىندار تۇتىنعان تۇرمىستىق نارسەلەردەن بولەك, ءدامحانا مەن مەيرامحانالاردىڭ قالدىعى, اۆتوجۋ تۇراقتارىنىڭ شايىندى سۋى سياقتى ارتىق زاتتاردىڭ بارلىعى دا ەكولوگيالىق اپاتقا الىپ كەلەتىن قاۋىپ. سوندىقتان دا شايىندى سۋلاردى تازالاۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بولىپ تۇر. الايدا «تاراز سۋ» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى مارات سمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە 2005 جىلى كوتەرىلىپ, سودان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى ەكەن.
ءتىپتى, سول كەزدە ەلباسىنىڭ جامبىل وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا بۇل ماسەلە كوتەرىلىپ, ەلباسى تاراپىنان ءتيىستى باسشىلارعا تاپسىرما بەرىلگەنىمەن, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن اتالعان ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان. ءوز سوزىندە مارات رايىمبەك ۇلى مۇنىڭ ۇلكەن ماسەلە ەكەنىن ايتا كەلىپ, رەسەي تەحنولوگياسى شايىندى سۋلاردى تازالاۋ ارقىلى ونى تىڭايتقىش رەتىندە ساتاتىنىن ايتتى. سونداي-اق شايىندى سۋلاردى ساقتايتىن 200 گەكتار جەردە 97 كارتا بار بولسا, ونىڭ اۋماعى 10 ميلليون تەكشە مەترگە ارنالعان ەكەن. بۇگىندە ونىڭ 12 كارتاسى تازالانىپتى.
تاراز قالاسى مەن جامبىل اۋدانىنىڭ شەكتەسەر تۇسىنداعى اۋماقتا شايىندى سۋلار ورنالاسقان كارتالاردى بارىپ كورگەنىمىزدە, شىنىندا دا الپىس جىلعا جۋىق پايدالانىلىپ كەلگەن كارتالاردىڭ توزىعى جەتكەنى بايقالىپ تۇردى. «تاراز سۋ» مەكەمەسى سۋ سۇزگى القابى ءبولىمىنىڭ باسشىسى قۋانىش قالماحانوۆ بىزگە 28 كارتانىڭ 1963 جىلى, 26 كارتانىڭ 1978 جىلى, 12 كارتانىڭ 1986 جىلى, ال 26 كارتانىڭ 1991 جىلى سالىنعانىن ايتىپ بەردى. مىنە, سودان بەرى تالاي جىل ءوتتى. ءتىپتى بۇگىندە 1963 جىلى سالىنعان كارتالاردىڭ سۋ ءسىڭۋ قابىلەتى تومەن ەكەن. سوندىقتان دا بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە بار, تەك جامبىل وبلىسىندا عانا جوق بولىپ وتىرعان بىرنەشە بلوكتان تۇراتىن اعىندى سۋلاردى تازالاۋ كەشەنى قاجەت-اق. ايتپەسە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, ءتىپتى مال جايىلىمىنا دەيىن مۇنىڭ تيگىزەر زيانى كوپ ەكەنى شىندىق.
دەي تۇرعانمەن, ماسەلەنىڭ شەشىلەتىن ۋاقىتى دا الىس ەمەس سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ وكىمىمەن تاراز قالاسىنىڭ شايىندى سۋلاردى تازارتۋدان وتكىزەتىن كەشەن قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارىن زەردەلەۋ جانە ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قۇرىلعانى قۋانتارلىق ارينە. تالاي جىلدان بەرى حالىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ كەلگەن بۇل ماسەلە ەندىگى جەردە دۇرىس شەشىمىن تاپسا, قۇبا-قۇپ. ال وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ساپاراليەۆ تاراز قالاسىنان شىققان شايىندى سۋلاردى تازارتۋ كەشەنىنە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەۋگە وبلىستىڭ بيۋدجەتتىك كوميسسيا قاراۋىنا 39 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ءوتىنىم تاپسىرىلعانىن, ەندىگى جەردە وبلىس باسشىسىنىڭ وكىمىمەن قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا وڭىردەگى 15 جاۋاپتى مەكەمەنىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى كىرىپ وتىرعانىن, سونداي-اق بۇل ماسەلەگە ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن ايتىپ بەردى. راسىندا دا اتالعان 39 ميلليون تەڭگە ماقۇلدانىپ, جۇمىس جۇزەگە اسسا, وندا ماقساتتىڭ ورىندالعانى.
وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ ەسەپتى كەزدەسۋىندە دە بۇل ماسەلە كوتەرىلگەن بولاتىن. سول كەزدە اكىم شايىندى سۋلاردى تازارتۋدان وتكىزەتىن كەشەن قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن ميلليونداعان قارجى كەرەك ەكەنىن, الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنى قولعا الاتىنىن ايتقان. ەندى بۇگىندە اكىمنىڭ حالىق الدىندا بەرگەن ۋادەسى ۇدەدەن شىعىپ كەلە جاتقانداي.
جامبىلدىقتار مەن قوستوبەلىكتەردىڭ قورقىنىشى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. سەبەپ سول, شايىندى سۋلاردىڭ زيانى دەنساۋلىعىنا ءتيىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ. ماسەلەن, جايىلىمعا مال جايىلادى. ال كۇن سايىن مىڭداعان تەكشە مەتر سۋ جەرگە ءسىڭىپ, ول تازالانباي جاتسا, سول ۋ جايلاعان جايلاۋعا جايىلعان مالدىڭ ەتىن تۇتىنۋ دا قاۋىپتى. سۋىن ىشسە دە قاۋىپتى. سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا قولعا العان ءىس ءساتتى بولسا دەيمىز.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
