ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا مۇددەلىلىك تانىتىلدى

امەريكا قۇ­راما شتاتتا­رىنا ساپارى شەڭبەرىندە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆ اقش-تىڭ مەملە­كەت­­تىك حاتشىسى حيللاري كلين­تونمەن كەزدەستى. امەريكا قۇ­راما شتاتتا­رىنا ساپارى شەڭبەرىندە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆ اقش-تىڭ مەملە­كەت­­تىك حاتشىسى حيللاري كلين­تونمەن كەزدەستى. قانات ساۋداباەۆتىڭ مۇحيتتىڭ ار جاعىنا ساپارىنداعى ەڭ ماڭىز­دى كەزدەسۋى دە وسى بولاتىن. كەلىس­سوز با­رى­سىندا نەگىزىنەن ەكى ماسەلە قاراس­تىرىلدى. ولار: قازاقستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى با­رىسىنداعى ءىس-قيمىلدار جانە قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ اقش باسشىسى باراك وبامانىڭ شاقىرۋى بويىنشا ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا وسىن­دا وتەدى دەپ جوسپارلانعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ تۋرالى سام­ميت­كە كەلۋ ساپارىنىڭ باع­دارلاماسى. حيللاري كلينتون قازاقستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىن اقش-تىڭ قولدايتىنىن جانە قا­زاقستانمەن ەكى اراداعى ىنتىماق­تاستىقتىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن ايتا كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نا­زار­باەۆتىڭ اق ءۇي باسشىسىنىڭ ش­ا­قى­رۋىن قابىل العانىنا ريزاشى­لىعىن ءبىلدىردى. قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جونىندە الەمگە جاقسى ۇلگى كورسەتتى, دەدى ول. ودان ءارى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قازاق­ستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ۇيىم ءۇشىن سىندارلى ءارى ماڭىزدى كەزەڭدەردە ءوتىپ وتىرعانىن ءمالىم­دەدى. سوندىقتان دا قۇراما شتات­تار ءوزى تاراپىنان قازاقستان ءتو­راعالىعى كە­زەڭىندە ونىڭ باستا­ما­لارىن قولداۋعا ءازىر. سايىپ كەل­گەن­دە, جاڭا توراعامەن تىعىز ىنتى­ماقتاستىق ورناتۋ اقش-تىڭ مەم­لەكەتتىك مۇددەسىنە ساي كەلەدى. ودان ءارى تاراپتار ەقىۇ-دا ءمۇد­­دەلەر تەپە-تەڭدىگى ساقتالۋى كە­رەكتىگىن, سونىڭ ىشىندە ونىڭ سەبەت­تەرىنىڭ تەڭدىگى دە بۇزىلماۋى قا­جەتتىگىن اتاپ ءوتتى. قانات ساۋداباەۆ ءوزى تاراپىنان ەقىۇ-نىڭ قازاق­ستان توراعالىق ەتكەن جىلىنداعى باستى ءىس-شارالارىنىڭ اراسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەي­رەسمي ءسامميتىن الماتى قالاسىندا شاقىرۋ نيەتى بارىن جانە سوعان حيللاري كلين­توندى رەسمي تۇردە شاقىراتىنىن جەتكىزدى. قارسى جاق شاقىرۋدى قۇر­مەت­پەن قابىل الدى. قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­تاماسىمەن استا­نا قالاسىندا شا­قى­رىلماقشى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باس­شىلارىنىڭ ءسامميتى تۋ­رالى يدەيا­نى تاراپتار مۇددەلەس­تىكپەن تال­قىلاپ, بۇل ماسەلە جونىندە بەل­سەندى جۇمىستار جۇرگىزە بەرۋگە كە­لىستى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە ونى ۇيىم­داس­تىرۋ ماسەلەلەرى تۇبەگەيلى انىق­تالۋى قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. ايتا كەتەتىن ءجايت, كەلىسسوز تو­لىق تۇسىنىستىك جاعدايىندا, ەكى­جاق­تى قۇرمەت ءبىلدىرۋ راۋىشىندە ءوتتى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپار­تا­مەنتىندەگى كەزدەسۋدەن سوڭ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت­تىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆ وسى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىندە بولىپ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, مي­نيستر ستيۆەن چۋمەن كەزدەستى. كەز­دەسۋ بارىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى ءداستۇرلى, اتوم جانە قايتالاما ەن­ەر­گەتيكا بويىنشا ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى. تاراپتار وسى سالا بويىنشا قازاقستان مەن اقش اراسىندا قۇرىلعان كوميس­سيانىڭ جۇمىسىنا قاناعات ءبىلدىردى. كوميسسيا جاساعان جاڭا باعدارلاما بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭ­دەتە ءتۇسۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. كەزدەسۋ كەزىندە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى اتوم ەنەرگە­تي­كاسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق­قا دا ۇلكەن كوڭىل ءبولىندى. بۇل قا­تاردا قازاقستاننىڭ ۋران ءوندى­رۋدەن بىلتىر الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىق­قاندىعى, ال اقش اكىمشىلىگى ءبىر­نەشە اەس سالۋ تۋرالى باعدار­لاما قابىلداپ, ونى ىسكە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن بىلتىر 18,5 ملرد. دول­لار بولسە, ال بيىلعى بيۋد­جەت­تە بۇل شىعىننىڭ ەكى ەسە ارت­تى­رىلا­تىن­دى­عى ءسوز بولىپ, وسى سا­لادا ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ پەرس­پەك­تيۆالى تۇس­ت­ا­رى كوپ ەكەندىگى اتالىپ ءوتتى. وسىدان كەيىن قانات ساۋداباەۆ ۆاشينگتوننان نيۋ-يورك قالا­سى­نا ءجۇرىپ كەتتى. ول مۇندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەسەدى جانە وسى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە بولىپ, ءسوز سويلەيدى دەپ كۇتىلۋدە. جاقسىباي سامرات  – ۆاشينگتوننان. توراعالىقتىڭ  باسىمدىقتارى باياندالدى ءىس باسىنداعى توراعا, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لە­كەت­تىك حاتشىسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆتىڭ اقش-قا ساپارى ودان ءارى جالعاسۋدا. ۆاشينگتوندا بولۋى بارىسىندا ول ء“اتlantىc ءCouncىl” (اتلانتيكالىق كەڭەس نەمەسە كونسۋلتاتسيا) اتتى تاۋەلسىز ساراپشىلار ۇيىمى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەدى. بۇل كە­ڭەس اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىنا تالداۋ جاساپ, باعدار بەرىپ وتى­راتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم. اتى ايتىپ تۇرعانداي, ونىڭ زەرتتەۋ اۋقىمى جالپىاتلانتيكالىق ارالىقتى قامتيدى. سونىڭ ىشىندە ۇيىمنىڭ سا­راپشىلارى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جاي-كۇيىن دە ساراپتاپ وتىرادى. ءبىزدىڭ مينيسترمەن بولاتىن كەزدەسۋگە اقش ساياساتىنىڭ اي­تۋلى وكىلدەرى, سەناتورلار مەن كون­گرەس­سمەندەر, ۋنيۆەرسيتەت وقى­تۋشى­لا­رى مەن زەرتتەۋشىلەر, ديپلوماتتار, ساراپشىلار, جۋر­نا­ليستەر جانە وسىندا وقيتىن, قىزمەت ەتەتىن كەي­بىر قازاقستاندىق ازاماتتار قا­تىستى. ­كەزدەسۋدى ء“اتlantىc ءCouncىl” پرەزيدەنتى فرەدەريك كەمپە اشىپ, العاشقى ءسوزدى سەناتور چاك حا­گەل­گە بەردى. ول امەريكا قوعامىنىڭ قازاقستانعا ۇلكەن نازار اۋدارۋى زاڭدى ەكەنىن, ءويت­كەنى, ورتالىق ازيا اقش ءمۇد­دەسىنىڭ توقايلا­سا­تىن ءبىر تۇسى ەكەنىن ايتا كەلىپ, كار­تاعا قاراپ قازاقستاننىڭ قاي جەردە ورنا­لاسقانىن كورسەڭىزدەر ءبىز ءۇشىن ونىڭ قانشالىقتى ما­ڭىز­دى­لى­عىن تۇسىنەسىزدەر, دەدى. ودان ءارى قانات ساۋداباەۆپەن ءوزىنىڭ جا­قىن تانىستىعىن ءسوز ەتتى. ونىڭ ادامي قاسيەتتەرىن ايتا كەلىپ, ءسوز كەزەگىن وعان بەردى. قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن اۋديتوريادا وتىرعانداردىڭ ءبارى دە بىلىكتى ساياساتشى ماماندار, جەتىك ساراپشىلار ەكەنىن اۋىزعا الا وتى­رىپ, سىزدەردىڭ الدارى­ڭىز­دا سويلەۋ دە وڭاي ەمەس دەپ باستاپ, ءوزىنىڭ كەڭەس قىزمەتىمەن دە, ونىڭ بەلگىلى قىزمەت­كەر­لەرى­مەن دە جەتە تانىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە دج.دجوۋنس­تىڭ قازىر اقش پرە­زي­دەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, سيۋزان رايستىڭ اقش تىڭ بۇۇ-داعى وكىلى, ريچارد حول­برۋكتىڭ اۋعانستان مەن  پاكس­تان­داعى ارناۋلى وكىلى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ديپلوماتتىق ەپتىلىكپەن كە­ڭەس­تىڭ بەدەلىنە تانتىلىگىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. ودان ءارى شەشەن قازاق­ستان­دا­عى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر تۋ­را­لى بايانداپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوڭعى جولداۋىندا دا ەلدى ودان ءارى جۇيەلى تۇردە جاڭالاندىرۋ,  زاڭدىلىقتارعا ادامي سيپات بەرۋ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. قازاقستاننىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ماقساتىن كوزدەپ, يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قادامىن پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ جوعارى باعالاعانىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءساۋىر ايىندا اقش-تا وتەتىن جا­ھان­­دىق سامميتكە شاقىرتۋ الىپ وتىر­­عانى وسى ىسكە بەرىلگەن ۇلكەن باعانىڭ كورىنىسى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءبىز بىلتىر ۋران وندىرۋدەن الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, ءون­دىرىس كو­لەمىن 13500 تونناعا جەت­كىز­دىك. اقش جاڭا اەس-تەر سالاتىن­دىعى تۋرالى جا­ريالادى, دەمەك, بۇل ءبىزدىڭ ەلدە­رى­مىزدىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆاسى اشىلادى دەگەن ءسوز, دەي كەلىپ ول پرە­زيدەنت ن.نا­زارباەۆتىڭ قازاقستان اۋماعىندا يادرولىق وتىننىڭ حالىق­ارالىق بانكىن اشۋ تۋرالى يدەياسىن دا اقش اكىمشىلىگى جوعارى باعالاپ وتىرعا­نىن جەتكىزدى. ودان ءارى وتكەن جىل­دىڭ ءساۋىر ايىندا قازاقستانعا كەل­گەن ساپارىندا يران پرەزيدەنتى م.احمادينەجاد تا بۇل يدەيانى قول­داي­تىنىن بىلدىرگەنىن كولدەنەڭ تارت­تى. وسى يدەيانىڭ شىعۋ توركىنى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى توڭىرەگىندەگى داۋدى رەتتەۋگە باعىت­تالعان عوي. سوندىقتان ول, كوپتەگەن ساراپشى­لار­دىڭ پىكىرىنشە, امە­ريكا – يران قاتىناستارىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى دەگەن كوزقاراسىن دا ءبىلدىردى. ودان ءارى پرەزيدەنت ب.وبامانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى يدەياسى دا ن.نازارباەۆتىڭ وسى سالاداعى كوزقاراسىمەن ءدال كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. الەمدە استىق وندىرۋدەن بەسىنشى ورىن الاتىن ەل رەتىندە قازاقستان بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن مەن اقش-تىڭ مەم­لەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلين­توننىڭ كوتەر­گەن الەمدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جاساۋ تۋرالى باستاما­سىنا لايىقتى ۇلەسىن قوسا الادى. سونىمەن بىرگە, اقش-تىڭ اۋعان­ستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا جانە يادرولىق قاتەردى ازايتۋعا باعىت­تالعان باستامالارىن دا تولىق قولدايدى, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتورا­عا­سى رەتىندە قانات ساۋداباەۆ حيللاري كلين­توننىڭ ء“بىز ەقىۇ توراعاسى قىزمەتىنە كىرىسكەن سوڭ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كوش­باسشىلىعىنىڭ ودان ءارى ارتا تۇسكەنىن قالايمىز”, دەگەن ءسوزىن كەلتىرە وتىرىپ, جاڭا توراعا­لىق­تىڭ جوسپارلارىن دا سانامالاپ بەردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستا­ما­­سى­مەن قولعا الىنعان سامميت جۇ­مى­سىنا ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسى قولداۋ كورسەتكەنى جانە فرانتسيا, يتاليا, ۆاتيكان, تۇركيا, رەسەي جانە تمد-نىڭ باسقا دا ەلدەرىنىڭ ليدەرلەرى ونىڭ كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتكەنى دە نازاردان تىس قالعان جوق. سونداي-اق توراعا رەتىندە قازاقستان گرە­كيا­نىڭ باستاعان ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەي­رەس­مي كەزدەسۋىن بيىلعى جازدا الماتى قالاسىندا وتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىن كولدەنەڭ تارتتى. قازاقستان ءمينيسترىنىڭ ءسوزى ۇلكەن ىجداھاتتىلىقپەن تىڭدالىپ, ساراپ­شىلار تاراپىنان زور مانگە يە بول­دى. وعان ءسوز اياقتالعان سوڭ قاپ­تاپ كەتكەن سۇراقتار دا دالەل بولا الادى. ءىس باسىنداعى توراعا سۇراقتاردىڭ ءبا­رىنە شەبەر ديپلوماتتارعا ءتان ەپ­تىلىكپەن ساراڭ جاۋاپ بەرىپ وتىردى.