كيەگە يە مەن جۇيە كەرەك

تاۋەلسىز قازاقستاندا تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە اقپاراتتىق جاڭعىرۋلارمەن قاتار ەل رۋحانياتىنىڭ ماڭىزدى جانە وزەكتى ماسەلەلەرىنە بارىنشا كوڭىل بولىنۋدە. ءوزىنىڭ رۋحاني الەمىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن, قۇرىلىمى مەن سيپاتىن تۇگەندەمەگەن حالىق تا, قوعام دا ۇلتتىق «مەنىنەن» ايىرىلادى, بىرتە-بىرتە تولتۋمالىق كەلبەتى جوق مارگينالدانعان قاۋىمداستىققا اينالادى جانە بولاشاققا سەنىممەن قاراي المايدى. ال ەلدىڭ رۋحاني دۇنيەسى ءار ۋاقىتتا وتكەن تاريح سۋاتىنان سۋسىنداپ, قازىرگى الەمدىك جانە وتاندىق اۋقىمداعى الەۋمەتتىك قاتىناستارمەن استاسا, ىقپالداسا قالىپتاسادى. 

ء«بىر جىلدىڭ ىشىندە قانداي ماڭىزدى نار­سەلەر جاسادى جانە الدىمىزدا الىناتىن قانداي اسۋلار كۇتىپ تۇر؟» دەگەن ماڭىزدى سۇراقتار الاڭداتادى. الدىمەن, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ كوپتەگەن قىرلارى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ دۇنيە­­تانىمى مەن قۇندىلىقتار الەمىنە اۋا­داي قاجەت ەكەندىگى سەنىمدى جانە جوعارى دەڭگەيدە دايەكتەلگەنىن ايتا كەتۋىمىزگە بولادى. وسى ءىستى العا باستىرۋدا زيالى قاۋىمنىڭ, ءار­تۇرلى كاسىبي سالالاردىڭ بىلىكتى ما­ماندارىنىڭ بەلسەندىلىگى شەشۋشى ءرول اتقارىپ وتىرعانى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ بۇ­قارا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا, كوپ­تەگەن ەڭبەك ۇجىمدارىندا رۋحاني جاڭ­عىرۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ ماڭىزى مەن ءمانىنىڭ تالقىلانۋى كوپشىلىكتىڭ بۇل فەنومەندى جەتە تۇسىنۋىنە, سوعان ساي­كەس ءوزىنىڭ سالاسىندا, وڭىرىندە شەشىمدى قادامدار جاساۋىنا نەگىز بولدى. جال­پى, حالىقتىڭ ساناسىنداعى ىلگەرىشىل باع­دارلاردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى كە­شەندى ۇدەرىستەرگە سەرپىن بەرەتىن قۇبىلىس ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. 

ەلباسى ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدە­ياسى قازىرگى تاريحي كەزەڭدە كەزدەيسوق پايدا بولعان جوق. ونىڭ الدىندا حالقىمىزدىڭ رۋحانياتىنىڭ جۇيەلى دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارعان «مادەني مۇرا» (2004-2009 جج.), «حالىق – تاريح تولقىنىندا» (2013-2016 جج.) اتتى كە­شەندى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇ­زەگە اسىرىلدى. ال ەندى جاڭا تاريحي كە­زەڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ الدىنا ودان دا ەڭسەلى مىندەتتەردى جۇكتەپ وتىر. سون­دىقتان ەلباسى مىقتى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋدىڭ جولدارىن ىزدەي باستادى. قوعام الدىنا وركەنيەتتى ەلدەرمەن «تە­رەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ» ماق­ساتى قويىلۋدا. وسىنداي ۇلكەن دە ۇلى ماقساتتارسىز الەۋمەتتە, قوعامنىڭ دامۋىندا جۇيەلى جانە ماردىمدى يگىلىكتى ىستەر اتقارىلماسى انىق. 
وراسان تابيعي بايلىعى بار, ساۋاتتى تۇر­عىندارى بار, كەرەمەت تاريحي وتكەنى بار, سان ءتۇرلى حالىقتار وكىلدەرىنىڭ ىنتى­ماق­تاسا ءومىر ءسۇرۋ تاجى­ريبەسى بار ەگەمەن ەلى­مىز ءۇشىن رۋ­­­حا­ني دۇنيەنى جاڭعىرتۋدىڭ كىل­تىن تابۋ ماسەلەسى اسا ماڭىزدى ەدى. وسى ورايدا پرەزيدەنتىمىز «اجەپتاۋىر جاڭ­­عىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋ­حاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلت­تىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ», – دەپ اتاپ كور­سەتەدى.

دەمەك, ەلباسىنىڭ وسى فيلو­سوفيالىق پا­يىمداۋلارىن­دا­ وتكەن مەن قازىرگى كەزەڭنىڭ جانە بو­لاشاقتىڭ ءوزارا ديا­لەك­تي­كالىق بايلانىسى ناقتى باعامدالىپ وتىر. وسىنداي زاماناۋي جاسامپاز تاريح – قوعامداعى ۇدەرىستەردىڭ ۇزدىكسىزدىگىن, رۋ­حاني ساباقتاستىعىن جانە جاڭاشىل­دىق­قا دەگەن اشىقتىقتى قولدايدى امبە بۇكىل جۇمىستىڭ ارقاۋ-وزەگىنە اينالدىرادى. سونىسىمەن ول ۇنەمى تاريحي ماڭىزدى جانە ۇرپاقتاردىڭ ساناسىنا ءسى­ڭىمدى بولىپ كەلەدى. بولاشاققا نىق قادام جاساۋدىڭ تالپىنىستارىنىڭ استارىندا تاريحي قيسىننان تۋىنداعان ءومىر مەن تاريح فيلوسوفياسى جاتىر.
ءبىز قازىرگى تاڭدا ءارتۇرلى سيپاتتاعى دى­نىمىزگە, تىلىمىزگە, دىلىمىزگە قاراماي رۋ­حاني بىرلىگىمىز جاراسقان ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋىمىز – قاجەتتىلىك. وعان بالا­ما­ بولاتىن باسقا دامۋ باعىتى جوق. ول ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىمىز, پراگ­ما­تيزمدى باسشىلىققا الۋىمىز, ۇلتتىق بى­رە­گەيلىگىمىزدى قادىرلەۋىمىز, ءبىلىمنىڭ سال­تاناتىن قۇرا ءتۇسۋىمىز, ەۆوليۋتسيالىق جول­مەن دامۋىمىز, سا­نانىڭ اشىقتىعىنا جەتۋىمىز شارت ەكەندىگى دالەلدى دە دايەكتى ايتىل­عا­نى بەلگىلى. وسى بىرتۇتاستىق قاعي­داسى, بىرلىككە شاقىرۋ يدەياسى ەلىمىزدى بۇتىندەي قامتيتىن بارلىق سالاداعى رۋ­حاني جاڭعىرۋىمىزعا مىقتى ىرگەتاس بو­لادى. 

باعدارلامالىق ماقالادا ايتىلعان ۇلكەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى – قازاق ءالىپ­بيىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋى ماسە­لەسى. كور­شى جاتقان تۇركى تىلدەس كەي­بىر مەملەكەتتەر لاتىن گرافيكاسىنا تاۋەلسىزدىك جىل­دارى جىلدام كو­شىپ العانىن جاقسى بىلە­مىز. سوڭعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدە قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كو­شىرۋدىڭ ءبىرشاما قادامدارى جاسالىندى. قا­زا­ق ءتىلىنىڭ جاڭا لاتىندىق ءالىپ­بيىن جاساۋدىڭ ءوزى ءبىرشاما كەزەڭدەرگە ءبو­لى­نىپ, ونىڭ سوڭعى نۇسقاسىنا دا توقتاپ ۇلگەردىك. ارينە, بۇل باعىتتاعى ءارى قا­رايعى جۇمىستار دا از ەمەس. ءتىل ءبىلىمى سا­­­لا­سىنىڭ ماماندارىنا, لينگۆيستتەرگە ۇل­كەن جۇمىس اۋقىمى ايقىندالعانى بەل­گىلى. دەگەنمەن بۇل ءىستى ابىرويمەن اتقارۋ بارلىعىمىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز جانە لاتىنشا گرافيكاعا كوشۋ قوعامىمىزدى تۇگەلدەي قامتيدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ءتىلدى بارشا جۇرتشىلىق ءبىلۋ كەرەك جانە اسىرەسە ەلدىڭ جاستارى ونى جاڭا گرافيكادا جازا ءبىلۋ كەرەك.

لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ۇدەرىسىن عى­لىمي زەرتتەۋلەر ارقىلى قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. مىنە, وسىعان وراي ايتا كەتەتىن جايت: 2017 جىلدىڭ تا­مىز-جەلتوقسان ايلارىندا بعم عك في­لوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى (ينستيتۋت ديرەكتورى – پروفەسسور اقان قۇسايىن ۇلى بيجانوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن) «قازاق ءالىپبيىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك اسپەكتىلەرى» اتتى كەشەندى الەۋ­مەت­تانۋلىق زەرتتەۋلەرىن جۇر­گىزدى. بۇل زەرتتەۋدە قوعامدىق پىكىردى مونيتورينگتەۋ مەن عىلى­مي تالداۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى سوتسيولوگيالىق تاسىلدەرى جۇزەگە اسىرىلدى. 

اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ 14 وب­لىسىنداعى, الماتى جانە استانا قالالارىنداعى تۇرعىندار اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋلەر 4000­ رەسپوندەنتتى قامتىدى. رەس­پۋب­­­­لي­كانىڭ التى ايماعىندا ساپالى سو­تسيولوگيالىق فوكۋس-توپ جانە تە­رەڭ­دەتىلگەن سۇحبات ادىستەرى ارقىلى جۇ­زەگە استى. تەرەڭدەتىلگەن سۇحبات ءتىل سايا­­­سا­تى ماسەلەسىن جەتىك بىلەتىن ءتىل ءبى­لىمى سالاسىنىڭ ساراپشى-ماماندارى­مەن, فيلولوگتارمەن, مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىز­مەتكەرلەرىمەن جۇرگىزىلدى. قوعامدا لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى ارقيلى پى­كىرلەر بولعانمەن, جالپى الەۋمەتتىڭ بۇل قادامدى قۇپتايتىنى انىقتالدى. وت­كەن جىلدىڭ سوڭىندا وسى وزەكتى ماسە­لەلەردى عىلىمي تالقىلاۋ بويىنشا ينستيتۋتىمىز مامانداردى شاقىرا وتىرىپ عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا مەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. 

سونىمەن قاتار 2017 جىلدىڭ 12 ساۋىرىنەن 12 قازانىنا دەيىنگى كەزەڭدەگى رەسپۋبليكالىق جانە شەتەلدىك باق-تا­عى «قازاق ءالىپبيىنىڭ لاتىنعا كوشۋى» تا­قى­رىبىنداعى جاريالانىمدارعا كونتەنت-تالداۋ جاسالدى. 2017 جىلدىڭ 27 قازانىنان 2017 جىلدىڭ  7 جەلتوقسانىنا دەيىنگى كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى لاتىنعا كوشۋ تاقىرىبىن تالقىلاۋ ماتەريالدارىنا تالداۋ جۇرگىزىلدى. ءۇش تۇر­كى ءتىلدى مەملەكەت – ازەربايجان, تۇر­كيا جانە وزبەكستاننىڭ لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ بويىنشا تاجىريبەسى سول ەلدەرگە بارىپ مالىمەتتەر جيناۋ ار­قىلى زەردەلەندى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى مەم­لەكەتتىك باسقارۋشى ورگاندارعا تال­دامالىق جازباحات جانە مەملەكەتتىك تىل­دەگى, كولەمى 124 بەتتىك ۇجىمدىق مو­نو­گرافيانىڭ كولەمدى ءبولىمى تۇرىندە ۇسى­نىلدى.

ءسويتىپ زەرتتەۋ بارىسىندا قوماقتى مالى­مەتتەر بازاسى قالىپتاستى. بۇل الىن­عان ناتيجەلەردىڭ شىنايىلىعىن, جاسا­لىنعان قورىتىندىلار مەن تۇجى­رىم­داردىڭ راستىعى مەن عىلىمي دايەك­تىلىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەر­دى. جو­بانىڭ جاۋاپتى ورىنداۋشىلارى عى­لىمي-پراكتيكالىق ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ بارىسىندا الەۋمەتتانۋلىق ساۋال­ناما رەسپوندەنتتەرىنىڭ, ساراپشىلار مەن فوكۋس-توپ قاتىسۋشىلارىنىڭ, شەتەل عالىمدارى مەن ساراپشىلارىنىڭ لا­تىنعا كوشۋدى جەڭىلدەتۋ بويىنشا ۇسىن­عان تۇجىرىمدارىن ەسكەردى.

زەرتت­ەۋ بويىنشا نەگىزگى عىلىمي ناتيجەلەر تومەندەگىدەي: 1. قازاق ءتىلىن لاتىنعا كوشىرۋ باعدارلاماسىن جۇ­زە­گە اسىرۋ سالدارلارىنان تۋىندايتىن تۇرعىندار قاتىناستارىنىڭ ءار­­تۇرلى نۇسقالارىنىڭ تريگگەرلەرى انىق­­تالدى. 2. مەملەكەت جۇرگىزىپ جات­قان ءتىل ساياساتىنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋ بويىن­شا بەلسەندى ساياسي-يدەولوگيالىق جۇ­مىستى اتقارۋ ءۇشىن ماقساتتىق الەۋ­مەتتىك توپتار (تىلدىك, ەتنيكالىق, كون­فەسسيالىق, كاسىبي, جىنىستىق جانە ت.ب.) ايقىندالدى. 3. مەملەكەتتىك ءتىلدى لا­تىن گرافيكاسى­نا اۋىستىرۋ ماسەلەسى بويىنشا تۇر­عىن­­دارمەن جۇمىستىڭ ەڭ ماڭىزدى با­عىتتارى انىقتالدى جانە ءتۇسىندىرۋ-نا­سيحاتتاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدىڭ ادىستەمەسى ناق­تىلاندى. 4. بيلىكتىڭ الەۋ­مەتتىك-لين­گۆيستيكالىق ساياساتى بويىنشا قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋشى بار­لىق فاكتورلار جيىنتىعىن ەسەپكە الا وتىرىپ قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدىڭ ەڭ وڭتايلى جوسپار-جوباسىن ازىرلەۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا عىلىمي-پراك­تيكالىق ۇسىنىستار جاسالىندى.

ءبىر جىل ىشىندە قوماقتى جۇمىستار جا­سالىنىپ جاتقان باعىتتاردىڭ تاعى ءبىرى – «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن جۇزەگە اسىرا باستاۋ. قازىرگى كەزەڭدە مەم­­لەكەتتىك تىلگە اۋدارىلۋعا ءتيىستى دەپ جوس­­پارلانىپ وتىرعان 100 تاڭداۋلى الەم­دىك دەڭگەيدەگى وقۋلىقتىڭ 17-ءسى تو­لىقتاي تارجىمەلەنىپ ۇلگەرىلدى. ما­سەلەن, دەرەك دجونستوننىڭ «قىسقا في­لو­­سوفيا تاريحى» وقۋلىعى, رەمي حەسس­­­تىڭ «فيلوسوفيا بويىنشا 25 ءتۇيىندى كى­تاپتار» قازاق تىلىندە فيلوسوفيا تاريحى سا­­لاسى بويىنشا دايىندالدى. سون­­­­داي-اق­ ­الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ, ەكونوميكا, قۇ­قىق, تاريح جانە ت.ب. گۋمانيتارلىق سا­لالار بويىنشا وزىق ۇلگىدەگى ەڭبەكتەر قا­زاق تىلىنە اۋدا­رىلىپ, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا ۇسى­نىلۋدا. ارينە, بۇل تارجىمەلىك قىز­مەتتە اۋدارماشىلاردىڭ تىڭ­عىلىقتى ەڭبەگىمەن قاتار ءپاندى يگەرەتىن كاسىبي بىلىكتىلىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى وقۋلىقتاردى جوعارى وقۋ ورىندارىندا پايدالانۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم وشاقتارى تۋىندىلارىنىڭ وزىق ۇلگى­لەرىنەن ءتالىم الۋ, ۇيرەنۋ دەسەك, تۇ­بىندە بۇل ءىس ءوزىمىزدىڭ ساپالى ءتول وقۋ­لىق­تارىمىزدى قالىپتاستىرۋ ورايىندا جالعاسىن تاپقانى ابزال. «ونەردى ۇي­رەن دە, جيرەن» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. باسقالاردان ۇيرەنە وتىرىپ ءوزى­مىزدىڭ سارا جولىمىزدى تاپقانىمىزعا نە جەتسىن. 

ءوزىنىڭ تۋعان ەلىن, تۋعان جەرىن, اتامە­كەنىن قادىرلەمەگەن ادام ايدالادا جەلمەن دوڭگەلەگەن قاڭباق ىسپەتتى, شىنايى ءومىردىڭ ءمانىن تۇسىنبەيدى. گۋ­مانيتارلىق سالادا قولدانىلاتىن «ارەكەتتىك پاتريوتيزم» دەگەن ۇعىم بار. دەمەك, تۋعان جەرگە دەگەن قاتىناس جاي عانا قۇرعاق ءسوز ەمەس, ناعىز ىڭكار سەزىم­نەن تۋىنداعان زەر­دەلى پراكتيكالىق ارەكەت بولۋعا ءتيىس. ءاربىر سانالى ازامات ءوزىنىڭ تۋعان جە­رىنە ارناپ كەمىندە بىرنەشە يگىلىكتى ءىس اتقارعانى ورىندى. ارينە, ول جاساعان ازدى-كوپتى ىستەرىن بۇلداپ, حالىقتىڭ كو­زىنشە ماقتانۋ ءۇشىن جاساسا, وندا ونىڭ ەشقانداي ءمانى مەن ماعىناسى بولمايدى. حالقىمىزدا «قايىرىمدى ىستەر ريا­سىزدىقتى قاجەت ەتەدى» دەگەن قاناتتى سوزدەر دە بار.

ماقالادا «تۋعان جەر» باع­دارلا­ماسىن جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇن­دىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەر­لەرىنىڭ گەوگرافياسى» دەگەن جوبا­لاردىڭ قاجەتتىگى ورىندى ايتىلعان ەدى. تاريحشىلارىمىز بەن مادەنيەتتانۋشىلارىمىز, ايماق­تانۋ­شىلارىمىز مەن الەۋمەت­تانۋشى­لارىمىز ەلىمىزدىڭ ۇلان-عايىر اۋما­عىن­داعى بار­لىق قاستەرلى دەگەن جەرلەرىمىز بەن تاريحي ەسكەرت­كىشتەرىمىزدى تۇگەلدەي سارا­لاپ, جۇيەلەپ, كەلەسى ۇرپاققا, الەم­دىك قا­ۋىمداستىققا ۇسىنۋدىڭ ارەكەتتەرىن جاساۋ­دا. ارەكەتتىك ءپاتريو­تيزمنىڭ كورى­نىسى وسىنداي ناقتى قادام­داردان, عىلىمي ساراپتاۋلاردان باستاۋ الادى.

جالپى, كيەلىلىك ۇعىمىنىڭ تەرەڭ جاتقان ءتۇپتامىرى نەدە؟ «حالقىمىز نە سەبەپتەن كەيبىر تاريحي تۇلعالاردى, تاريحي جەرلەردى بارىنشا قادىر تۇتقان جانە ارداقتاعان؟» دەگەن ساۋال دا تۋىندايدى. ماسەلە بۇل جەردە ادامنىڭ اقيقات زاڭىنا دەگەن قاتىناسىندا, ۇيلەسىمدىلىكتىڭ سى­رىن ۇعىنۋعا دەگەن تالپىنىسىندا بولىپ وتىر. قۇبىلىستى كيەلىلىك دەڭگەيى­نە دەيىن كوتەرگەن جۇرتشىلىق تاريحي تۇل­عالاردان رۋحا­نيلىقتىڭ ۇلگىسىن بايقاعان, ادىلدىك پەن ادالدىقتىڭ كەيپىن تۇيسىنگەن, ولاردان رۋ­حاني قۋات الاتىنداي كۇي كەشكەن. مىنە, سوندىقتان حالىق ادامداردى رۋح­تان­دىراتىن جەرلەردى «قاستەرلى جەرلەر» دەپ اتالعان. قازاقتىڭ كەڭ دالاسى كيەلى جەر­لەرگە باي ەكەنىن دە ەسىمىزدەن استە شىعارماۋعا ءتيىستىمىز. حالقىمىز ەجەل­دەن اڭساعان ەگەمەندىگىمىزدىڭ ءتۇپتىڭ تۇ­بىندە وزىمىزگە قايتىپ كەلۋىنىڭ ءوزى بەكەر ەمەس, ول تۋعان جەردىڭ وسى قاسيەتتىلىگىنەن تا­مىر تارتادى.

ماقالادا اتالعان جوبالاردىڭ ءبىرى – «قا­زاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم». ەلىمىزدە ءوزى­نىڭ ەڭبەگىمەن, دارىنىمەن, قاراپايىم­دى­لىعىمەن, ونەرىمەن, بى­لىمىمەن قا­تارلارىنان وزىپ شىققان, باسقالارعا ۇلگى بولاتىن زامانداستا­رىمىز كوپ ەكەنى انىق. ولاردىڭ كوپ­شىلىگىن كەيدە قالىڭ جۇرت­شىلىق بىلە دە بەرمەيدى. ولار تۋرالى اقپارات ارا­كىدىك قانا ءباسپاسوز بەت­تەرىنەن, تەلە­حابارلاردان كورىنىس بەرىپ قا­لۋى مۇمكىن. شىن مانىندە كەز كەلگەن قو­عامنىڭ عيماراتىنىڭ قابىرعاسى بولىپ وتىرعان ازاماتتار وسى «بەلسەندىلىگى مول جاسامپاز جاندار». دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە گۋماني­تارلىق ءبىلىمنىڭ جىكتەمەلەۋى بويىنشا «ورتاڭعى تاپ» دەگەن الەۋمەتتىك توپتىڭ بار ەكەنى ايتىلادى. ولار وزىنە سەنىمدى كاسىبي مامانداردان قۇرالعان «بەلسەندىلىگى مول جاسامپاز جاندار». سولاردىڭ شىنايى ارەكەتى مەن شىعارماشىلىق بەلسەندىلىگى قوعامدى العا سۇي­رەيدى. قوعامىمىزدى العا تارتۋعا تالپىنعان ازاماتتارىمىزدى ءبىلىپ جۇرەتىن, باسقالارعا ۇلگى تۇتاتىن ۋاقىت كەلگەن ىسپەتتى. 

رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دۇنيە­تانىمدىق ماڭىزىنا توقتالاتىن بولساق, وندا جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن اينالىپ وتۋگە بولمايدى. قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى ءاربىر ازاماتىمىزدىڭ وزىنە قويعان جوعارى تالابى, كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن جاڭاشىلدىققا بەيىمدىلىگى الەۋمەتتىك پروگرەسس جولىندا بولۋىمىزدىڭ قاي­نار كوزى ەكەنى انىق. سوندىقتان «جۇ­مىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەيدى دانا حالقىمىز. بىرلىكتىڭ ارقاسىندا وركەنيەتتى قوعامدى قالىپتاستىرا بەرۋ بارلىعىنان قىمبات.

ابدىمالىك نىسانباەۆ, 
ۇعا اكادەميگى, فيلوسوفيا 
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

سەرىك نۇرمۇراتوۆ,
 فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور