سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
تاياۋ كۇندەردە عانا جۇرتشىلىققا جول تارتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋى مەنى ەرەكشە اسەرگە بولەدى. قاتتى تولقىنىسىمدى جاسىرا الماي قولىما قالام الدىم. تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريحىمىزعا ۇڭىلەر بولساق حالقىمىز جاقسى مەن جاماندى, بار مەن جوقتى قاتار كوردى. تار زامانعا تاپ بولىپ تايعاق كەشكەن تۇستار دا از بولعان جوق. سان ءسۇرىندى, بىراق قۇلاعان جوق. تالىقسىدى, بىراق تالعان جوق. قيلى كۇندەردىڭ قىسپاعىنان امان ءوتىپ اتا-بابالارىمىز ارمانداعان اسقاق ارماننىڭ بيىگىنە كوتەرىلدىك. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىنا جەتتىك. ەگەمەندىك الىپ, ەڭسەلى ەل بولدىق. ءتاڭىر يەم نۇرىن شاشىپ, وشكەنىمىز جاعىلىپ, وتكەنىمىز تانىلدى. بولاشاققا باعدار العان قازاق ەلى حالقىنىڭ اسىل مۇراتىن, اسقاق ارمانىن بۇكىل الەمگە ايگىلەگەن ءبىر ۇلىنا سەنىم ارتتى. سول ءبىر سەنىم وتى مازداپ جانىپ, ميلليونداعان كەۋدەلەرگە جالىن سىيلادى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز ۇندەۋىنىڭ العىسوزىندە: «مەن وركەندەگەن قازاقستان – ەڭ الدىمەن مەملەكەتى ءوزىن قورعاپ, قولدايتىنىن, قامقورلىق جاسايتىنىن سەزىنەتىن, تيىسىنشە ەلىن جان جۇرەگىمەن سۇيەتىن, وزدەرىنە سەنىمدى ادامدار دەپ سانايمىن. سول سەبەپتى ءبىز بۇگىن جاڭا, اۋقىمدى الەۋمەتتىك جوبالارعا جول اشامىز», دەدى.
ءيا, قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعان بۇل جوبا بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن بارلىق جاقسىلىقتارعا جول اشقان دارا جولعا اينالعالى تۇر. بۇل الەۋمەتتىك جوبا شىنىمەن دە كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن سان تاراۋ ويدىڭ تامىرىن تاپ باستى. التاي مەن اتىراۋدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىن جايلاعان تەگىس جۇرتتى شاپاعاتقا بولەگەن شۋاقتى لەپكە اينالدى. بۇعان ءبىر عانا سەبەپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسى باستاما جەر-جەرلەردە قىزۋ تالقىلانىپ حالىقتىڭ قولداۋى مەن ريزاشىلىعىنا بولەندى. مەملەكەت باسشىسى ءوز ۇندەۋىندە تايعا تاڭبا باسقانداي اتاپ كورسەتكەن بەس باعىتتىڭ بارلىعى دا ءوسىپ-وركەندەۋىمىز ءۇشىن, حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن كوتەرۋگە باعىتتالعان اسا قاجەتتى ماسەلەلەر دەپ سانايمىن. كەمەل كەلەشەككە كەرۋەن تارتقان كەلەلى ۇندەۋ كەڭ-بايتاق دالامىز بەن حالقىمىزدى ءسان-سالتانات بيىگىنە ودان سايىن جوعارىلاتا تۇسپەك.
ەلباسى ەڭ الدىمەن حالىقتى قولجەتىمدى باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. حالقىمىز ء«ۇيى جوقتىڭ كۇيى جوق» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ادام قوعامعا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ءوز سالاسىنا, كاسىبىنە بەلسەنە كىرىسۋ ءۇشىن ونىڭ ماتەريالدىق جاعدايى جەتكىلىكتى بولۋى شارت. مۇنىڭ ەڭ نەگىزگىسى باسپانا. وسىنى تەرەڭنەن تۇسىنگەن ەلباسى بۇعان دەيىن دە ءوز جولداۋلارىندا قولجەتىمدى باسپانا ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, وسى تاقىرىپقا باعىتتالعان قانشاما باعدارلامانىڭ ۇيىتقىسى بولدى. بىراق ۋاقىت تالابىنا ساي بۇل ىسكە بۇدان دا قۋاتتى سەرپىن قاجەت ەدى. ول تۋرالى ۇندەۋىندە ناقتى ايتىلدى.
پرەزيدەنت ۇسىنعان «7 – 20 – 25» باعدارلاماسى جۇرتشىلىقتى تۇرعىن ۇيمەن جاپپاي قامتۋعا ارنالعان بىرەگەي ۇتقىر جوبا. ەڭ تومەنگى 7 پايىزدىق نەسيەگە, بار بولعانى 20 پايىزدىق باستاپقى جارناسىن تولەپ قالاعان پاتەرىڭدى الىپ, قالعان سومانى 25 جىلدا وتەۋ باسپانا الۋدى ارمانداعان ءاربىر وتباسىنا جاسالعان ۇلكەن مۇمكىندىك, زور قولداۋ. وسى ارقىلى قانشاما جاستار قاناتتانىپ, بولاشاققا سەرپىن الماق. ەڭبەككە بەلسەندىلىك ارتىپ, كوڭىلدەردە رۋحاني تىنىشتىق ورنايدى.
قازىرگى زامان تالابى مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىلدى. ادامنىڭ ماتەريالدىق تۇرعىدان ىلگەرىلەمەي تۇرىپ رۋحاني يگىلىكتەرگە قول جەتكىزۋى قيىنعا اينالدى. بۇل الەم ەلدەرىن الاڭداتقان وزەكتى پروبلەما. بار ماسەلەنىڭ ءتۇبى اينالىپ كەلگەندە قارجىعا تىرەلەتىن بولدى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تالاي جۇرتتى تىعىرىققا تىرەدى. وسى تۇستا «جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ» دەپ اتالعان ەلباسى كوتەرگەن ەكىنشى ماسەلەنىڭ ورنى ايرىقشا. جالاقىسى تومەن جانداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن سالىقتى 10 ەسە ازايتىپ, ءبىر عانا پايىزبەن سالىق سالۋدى ۇسىندى. مۇنىڭ ءوزى اي سايىن ەڭ تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 25 ەسەلەنگەن كولەمىنەن از جالاقى الاتىن جاندارعا ۇلكەن قولداۋ بولعالى تۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۋىردا عانا حالىققا جولداعان ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى بيىلعى جولداۋى دا وسىعان دەيىن ۇسىنىلىپ ەلىمىزدە رەتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «ماڭگىلىك ەل», «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, «تسيفرلى قازاقستان» سياقتى ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ بىلەمىز. يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, سول ارقىلى ەلىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرگىزۋ, رۋحانيات پەن مادەنيەتتى جەتىلدىرۋ سياقتى يدەيالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتىمىزدى دامىتۋشى كۇش.
ۇندەۋدە ايتىلعان ءۇشىنشى باعىت بولاشاققا جاسالعان ايقىن قادام دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن نەگىز بار. نەگە دەسەڭىز, جاستار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ولارعا جاسالعان قولداۋ, كورسەتىلگەن كومەك بولاشاققا سالىنعان ۇلكەن ينۆەستيتسيا. دانا حالقىمىز «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەمەۋشى مە ەدى. سول ايتقانداي, ەلدىگىمىزدى جالعاپ, بىرلىگىمىزدى بۇتىندەپ, تىرلىگىمىزدى تۇگەندەيتىن وسى جاستار. «جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحاناداعى جاعدايىن جاقسارتۋ» جايىنا ارنالعان بۇل باعىت بار ءومىرىن ستۋدەنت جاستارعا ارناعان ۇستاز رەتىندە مەنىڭ كوڭىلىمدى ءسۇيسىنتتى. وسىنداي باتىل قادامدارعا بارۋ ارقىلى بولاشاعىمىزدىڭ ىرگەتاسىن نىعايتا تۇسەمىز. «قازىر ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 530 مىڭنان استام جاس وقىپ جاتىر, ولاردىڭ 30 پايىزعا جۋىعى مەملەكەت بولگەن گرانتپەن ءبىلىم الۋدا» دەگەن ەلباسى قازىر جىل سايىن بولىنەتىن 54 مىڭ ءبىلىم گرانتىنا 2018-2019 جىلدارى قوسىمشا 20 مىڭ گرانت قوسىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل كوپتەگەن اۋىل جاستارىنىڭ جوعارى ساپالى ءبىلىم الىپ, باسەكەگە قابىلەتتى, تالاپقا ساي مامان بولۋىنا جول اشاتىن بولادى. ماسەلەن, ءوزىم قانشاما جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتالىم الاتىن جاستاردىڭ 95 پايىزى قاراكوز اۋىل بالالارى. ولاردىڭ تۇتاس بولىگى اۋىلدارعا بارىپ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قىزمەت جاسايدى. پرەزيدەنت بىلتىرعى جولداۋىندا اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ درايۆەرىنە اينالۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتقان بولاتىن. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىلكىمدى ىلگەرىلەۋى دە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەندەشە اۋىلدان ارمان ارقالاپ كەلگەن وسى جاستار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارباسىن العا سۇيرەمەك. وسى تۇرعىدا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ عالىمدارى ەلباسى قويىپ وتىرعان مىندەتتەر بويىنشا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋى ءۇشىن زامان تالابىنا ساي بىلىكتى ماماندار دايارلاپ كەلەدى. وعان قوسا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بارلىق سالالارىنا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, ولاردى وندىرىستە كەڭىنەن پايدالانۋعا كۇش سالىنۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاڭا جاتاقحانا سالۋدى تاپسىرۋى جاستاردىڭ ەشتەڭەگە الاڭداماستان ەركىن ءبىلىم الۋىنا جاسالعان زور قولداۋ. نارىقتىق ەكونوميكا زاڭدىلىقتارىنا بايلانىستى ەل جاستارى الدىندا ساپالى ءبىلىم الۋ ماسەلەسى تۇر. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت الەمدىك ستاندارتتارعا ساي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە تۇراتىن جەرىنە جاعداي جاساۋعا ءتيىستى نازار اۋدارۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدى كورسەتىپ بەردى.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ۇندەۋىندەگى ءتورتىنشى باستامادا اعىمداعى جىلدان باستاپ 20 ميلليارد تەڭگە ءبولىپ, شاعىن نەسيەلەردىڭ جالپى سوماسىن 62 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋدى تاپسىردى. بۇل كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, ءوز ءىسىن دوڭگەلەتۋىنە بۇرىنعىدان دا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرگەلى وتىر. وسى ارقىلى ءاربىر ازامات ويىنداعى ماقساتىن جۇزەگە اسىرىپ, حالىقتى جۇمىس ورىندارىمەن قامتۋعا, وتاندىق ونىمدەر سانىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسا الادى. ەلدى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋدى جالعاستىرۋعا باعىتتالعان بەسىنشى باسىمدىقتىڭ دا ورنى ەرەكشە. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ ساپالى ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋگە سەرپىن بەرسە, ەكىنشى جاعىنان ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى وڭتايلى شەشۋگە كومەكتەسەدى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت بۇل باعىت ويداعىداي ىسكە اسار بولسا, تەك استانانىڭ وزىندە زياندى قالدىقتاردىڭ اۋاعا تارالۋىن 6 ەسەگە نەمەسە جىلىنا 35 مىڭ تونناعا ازايتۋعا بولاتىنىن ايتتى.
قازىرگى ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي ەلدى يگىلىككە اپاراتىن بەس باعىتتى جىپكە ءتىزىپ سارالاپ بەرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەگەن ءبىر اقيقات بار – حالقىمىز بىرلىكتە بولسا كۇشەيگەن, بىرلىگى قاشسا السىرەگەن» دەپ كوش باسىندا جۇرەتىن مەرەيلى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن بارىنەن دە بىرلىك پەن تاتۋلىق قىمبات ەكەنىنە باسا توقتالدى. ءيا, «ىرىس الدى – ىنتىماق». ەلدىڭ بىرلىگى مەن تاتۋ تىرلىگى قانداي قيىندىقتى دا ەڭسەرىپ, كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتەن شىعۋدىڭ كوركەم جولى. تاريحتاعى نەبىر الاساپىراندى باستان كەشكەن قازاق ەلى رۋحاني جاڭعىرىپ, تاريحىمىزدى تۇلەتىپ, بولاشاققا باعدار الىپ كەلەدى. ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگى, بۇكىل الەمنىڭ وزىق ەلدەرى ساناساتىن, پىكىر الماساتىن تەگەۋرىندى مەملەكەت اتاندىق. قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى عالامدىق ماسەلەلەر وڭتايلى شەشىلەتىن بىرەگەي ىنتىماقتاستىق الاڭىنا اينالدى. مۇنىڭ ءبارى دە ازاتتىق دەيتىن اسقاق ۇعىمنىڭ, ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ, ەسىل ەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەم.
راقىمجان ەلەشەۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
