ادەبيەت • 16 ناۋرىز، 2018

وزبەكتىڭ اقىنى تۋراب تۋلا تۋرالى نە بىلەمىز؟

362 رەتكورسەتىلدى

تۇربات اۋىلى ەرتەدەگى ايگىلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. 1918 جىلعى كۇزدىڭ سوڭىنا قاراي وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانى تۇربات ەلدى مەكەنىندە تولەقوجا قىزى­؛نىڭ شاڭىراعىندا شىر ەتكەن نارەستە دۇنيەگە كەلدى. وعان وسى اۋى­؛لدىڭ اتاۋى­؛مەن تامىرلاس تۋراب دەپ ەسىم قويىل­؛دى.

تۋرابتىڭ بالالىعى كوكوراي شال­؛عىندى، بۇلبۇلى سايراعان باۋ-باقشالى تۇرباتتا، قارجانتاۋ ەتەگىندەگى شىرشالى وڭىردە، قازاق اۋىلدارىندا ءوتتى. اقىننىڭ تۋىسقان اعاسى مەحمانقوجا اتامىزدىڭ ايتۋىنشا تۋراب ساۋاتىن وسى اۋىلداعى قۇربان مۇعالىمنەن اشقان. «؛ول ءوزىنىڭ زور زەيىنىمەن قاتارلاستارىن تاڭ قالدىرۋشى ەدى»؛ دەپ تۋراب تۋلامەن بىرگە وقىعان ابدۋجاببار سۋلايمانوۆ وتكەن كۇندەرىن ساعىنا ەسكە الادى. تۋراب تۋلا ءوزىنىڭ اۆتوبيوگرافيالىق «؛جەتى كۇلشە»؛ شى­؛عار­؛ماسىندا بالالىق جىلدارىن سا­؛عى­؛نىشپەن ايشىقتاپ، تۇرباتتىڭ تابيعاتىن تامىلجىتا سۋرەتتەيدى.

... شىلدە. تۋراب بيداي ورىپ جات­؛قان­؛دارعا ەكى مەس تولتىرىپ ەسەكپەن كوجە اكەلە جاتادى. اجەسىنىڭ كەنەت ولەڭ وقي­؛عاسى تۋرالى ەرتەگىسىن ايتقانىن ەسكە ءتۇسىرىپ، بالالىق وتى جالىنداپ، كوڭىلى كوتەرىلىپ، اندەتىپ، ولەڭدەتىپ، وزىمەن-وزى اۋرە بولىپ كەلە جاتادى. ال سول ۋاقىتتا ما­؛تانسايدا بيداي ورۋشىلاردىڭ قاراسى كوپ ەدى. ولار مۇنى كورە سالىپ: «؛انە، اقىن بالا كەلە جاتىر. بارەكەلدى، كوجەنى اكەل! جاسا، اقىن!»؛ دەگەن ماقتاۋلاردى ەستىگەن تۋراب كوجەنى توگىپ الادى...

1989 جىلعى 24 ساۋىردە وزبەكستان مەن قازاقستان اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تۇر­؛بات اۋىلىنداعى كەزدەسۋىندە تۋراب تۋلاعا ءسوز بەرىلگەندە اقىن كۇلىپ: «؛ماتانساي بار ما؟»؛ دەپ سۇرايدى. سون­؛دا بال بالالىعىندا وتكەن قىزىقتى جايت­؛تاردىڭ ەسىنە تۇسكەنى عوي... اقىن تۋراب تۋلامەن ادەبي جيىنداردا، كەزدەسۋ مەن تويلاردا تالاي بىرگە بولدىم. ادە­؛بي­؛ەت، ءومىر مەن شىعارماشىلىق توڭى­؛رە­؛گىن­؛دە تالاي پىكىرلەستىك. ول تۇربات پەن ونىڭ تۇرعىندارى اڭگىمە بولا قالسا شا­؛بىت­؛تا­؛نىپ كەتەتىن. مەن ونىڭ ءار ءسوزىن قالت جىبەرمەي تىڭدايتىنمىن.

اقىن اناسىنان ەرتە ايىرىلدى. اسىل اناسى جايلى ايتىلعان اڭگىمەلەردە كوز جاسىنا ەرىك بەرەتىن ەدى. ول ءوزىنىڭ «؛تۇربات»؛ ولەڭىندە «؛عاجايىپ، كوركەم ءومىر سۇرگەنى انىق، مەنىڭ انام، ارينە، مەنىڭ انام»؛ دەپ جىرلاعان ەدى...تۋراب تۋلا تاشكەندەگى بالالار ۇيىندە تار­؛بيەلەنگەن. اقىننىڭ العاشقى شىعار­؛ما­؛شىلىق بۇلاعىنىڭ كوزى 1934 جىلى اشىلدى. ونىڭ «؛العىستار»؛ دەگەن تۇڭعىش تۋىندىسى «؛لەنين ۇشقىنى»؛ گازەتىندە جاريالانعان. «؛جاستىق پەن ارمان»؛، «؛شەكارادا»؛، «؛رۋستاۆەلي»؛ سىندى ولەڭدەرى 1939 جىلى تۇڭعىش جيناعىندا جارىق كوردى. اقىن باتىس پەن شىعىس ادەبيەتىن تەرەڭ ۇيرەندى. «؛باقىت تاڭى»؛، «؛تىلەك»؛، «؛جىميۋ»؛، «؛دايرا»؛، «؛قاناتتان، ءانىم»؛ سياقتى توپتاما ولەڭدەرى­؛مەن، داستاندارىمەن ادەبيەتىمىزگە ۇلەس قوستى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ونىڭ جىرلارى وتانشىلدىققا، جەڭىسكە ارنالدى. وعان «؛ۆولوكولامسك تاسجولى»؛، «؛مىڭارال ءانى»؛، «؛جيىرما التى»؛ سىندى تۋىندىلارى دالەل. اقىن وزبەكستان راديوسىندا ديكتور بولعان. ؛

اقىننىڭ ومىرىندە ەلۋ جىلدان ارتىق شىعارماشىلىعى وتانعا دەگەن ماحابباتى نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالعان. اقىن ولكەمىزدىڭ اشىق اسپانى مەن ءمولدىر سۋىن، كوك مايسا بەلدەرى مەن اسپان سۇيگەن تاۋلارىن زور شابىتپەن جىرلادى. «؛زامانا كوركى»؛، «؛حات»؛، «؛ترامۆايدان تابىلعان داپتەر»؛ اتتى تولعاۋ­؛لارى حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىسى­؛مەن جازىلعان. «؛قۋان، انا»؛ جىرى اقىن­؛نىڭ كەڭ تىنىستى قا­؛لامگەر ەكەنىنە دالەل. اتالمىش شى­؛عار­؛مالارى حالىقتار دوستىعىنا نە­؛گىزدەلگەن. ؛

تۋراب تۋلا ارناۋ جانرىنا دا قالام تەربەگەن. «؛بايشەشەك»؛ ولەڭى بي جۇلدىزى مۋكارامما تۋرعۋنباەۆاعا، «؛لازگي»؛ ولەڭى ءبيشى رازيا حانىمعا، «؛حادي اعا تويى ەكەن، بارايىق»؛ ارناۋى فولكلورتانۋشى حادي زاريف­؛كە ارنالعان. ول دراماتۋرگيا مەن كينودرا­؛ماتۋرگيادا دا ءوزىنىڭ ەسەلى ەڭبەگىمەن كورىنگەن. «؛ناديرابەگيم»؛، «؛قىزبۇلاق»؛، «؛جەر انا»؛ درامالارى، ء«؛تاڭسارى»؛ وپەراسى، «؛سامارقان اڭىزى»؛ بالەت ليبرەتتوسى، «؛فۋر­؛قات»؛، «؛عاشىعىڭمىن»؛ سياقتى كينو­؛تۋىن­؛دىلارى كورەرمەندەر كوزايىمىنا اينالدى. ؛

تۋراب تۋلانىڭ سوزدەرىنە ءان دە جازىلدى. «؛نازىكتىك»؛، «؛كەمپىرقوساق»؛ توپتامالارىنا كومپوزيتورلار قىزى­؛عۋ­؛شىلىق تانىتتى. اقىننىڭ «؛اجە»؛، «؛جىرلاتتىڭ مەنى»؛، «؛جىميۋ»؛، «؛دي­؛لارام»؛، «؛سامالا»؛، «؛سەن بولماساڭ»؛، «؛ماحاببات ءانۇرانى»؛، «؛كوڭىلىم سەندە»؛، ء«؛ماجنۇنتال»؛، «؛عاشىعىڭمىن»؛، ء«؛ۇش قۇربى»؛، «؛ايلى ءتۇن»؛، «؛التىن ساندىق»؛، «؛تاشكەنت تاڭى»؛، «؛جولدارىم»؛ سياقتى جۇز­؛دەگەن اندەرى وزبەك حالقىنىڭ شاڭى­؛راعىندا شىرقالدى. اقىن «؛ادام جانى جاقسى انگە تويمايدى، قانشا كوپ تىڭ­؛داساڭ، سونشالىقتى از تىڭداعانداي بو­؛لاسىڭ دا، قايتا ىزدەيسىڭ... »؛ دەيتىن. را­؛سىندا، اقىن سوزىنە جازىلعان اندەر تا­؛ماشا ەدى. تىڭداعاندا كوڭىلىڭ كو­؛تە­؛رىلەدى. بۇكىل وتباسى بولىپ ايتاسىڭ. تۋراب اعا تۋرالى ۋيعۋن اقىن: «؛ول ادە­؛بي­؛ەتتىڭ بارلىق جانرىنا قالام تارتتى، سو­؛نىڭ بارىندە جەتىستىككە جەتتى.»؛ دەگەن ەدى. راسىندا، ۋيعۋن اقىن ءادىل باعاسىن بەرگەن.

تۋراب تۋلا ءوزىنىڭ مازمۇندى ومىرىندە مۋتال بۋرحانوۆ، دوني زاكيروۆ، مۋحامەدجان ميرزاەۆ، حاميد راحيموۆ، نابي حاسانوۆ، يكرام اكباروۆ، ماناس لەۆيەۆ، سايفي جاليل، سۋلاي­؛مان يۋداكوۆ سىندى بەلگىلى كومپو­؛زي­؛تور­؛لارمەن 100-دەن استام ءان شى­؛عارىپ، حالقىنا تار­؛تۋ ەتتى. وزبەك­؛ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ما­؛دەنيەت مينيسترلىگىندە ءبولىم قىز­؛مەت­؛كەرى، حامزا اتىنداعى وزبەك مەم­؛لەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى­؛نىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتكەن. ونىڭ «؛جەر انا»؛، «؛كارى قىز»؛، «؛قىزبۇلاق»؛ درامالارى كوپتەگەن تەاتر ساحنالارىندا قويىلدى. بۇگىنگى تاڭدا، قالامگەر تۋىپ-وسكەن تۇرباتتا ونىڭ اتىمەن اتالا­؛تىن ورتا مەكتەپ بار. تۋراب تۋلانىڭ شىعار­؛ماشىلىعى تارتىلماس بۇلاقتاي. اقىن ەسىمى &ndash؛ ماڭگىلىككە ساقتالادى.

باحودير سابيت،
اقىن، قازاقستان جازۋشىلارى وداعىنىڭ مۇشەسى،
قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ؛
قۇرمەتتى ازاماتى

 ؛

تۇربات گۇلزارى

توڭىرەك بۇگىن ەرەكشە ەكەن،
كۇلىمدەر كوكتە ايالاپ نۇر كۇن.
اسىعار كوكتەم ادەمى، كوركەم،
تۇربات كەلىندەرى سۇلۋ-اي، شىركىن. ؛

كوگىلدىر كوكتەم كوتەرىپ كوڭىل،
مەن بۇگىن ەرەك ماسايىپ كەتەم.
الەمدە مىنا نە دەگەن ءومىر،
جاعىمدى دالا، عاجايىپ مەكەن.

جىبەك پە جۇرگەن، ەرتەلەۋ ۇعار،
بۇرشىككە باياۋ قونۋى مۇمكىن.
الاۋلاپ جانعان بىلتەلەر
شىعار،
ەرتەگى، اڭىز بولۋى مۇمكىن.
 ؛كەلەتىن بالكىم تاۋلاردان اسىپ،
ساۋلەمەن نۇرلى كۇنگەيىم.
كۇمبەزدى اناۋ باۋىرىنا باسىپ،
توپىراق كۇمىس، زەردەيىن.
ەڭبەكتىڭ اركەز شىرايى دايىن،
كوكتەمگى كوڭىل &ndash؛ گۇل شوعى.
باقىت دەپ سوقسىن ءمىنايى ءدايىم،
سەندەگى جۇرەك ءبىل، سونى...
قىزىلدى، جاسىل گۇلدەرى،
كۇلىمدە، تۇربات، كۇلىمدە.
ادامدىق &ndash؛ اڭعال، كوكىرەك سايرار.
الىستان جەتكەن دۇبىرگە.

وزبەكشەدەن اۋدارعان ؛
نۇرعيسا تورەمۇراتوۆ

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋشىق اۋىلى 80 جىلدىعىن تويلادى

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

اباي دۇكەنى – بەلگيادا

رۋحانيات • بۇگىن، 16:32

گەرولد بەلگەرگە كوشە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 15:57

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ريزا يساەۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:50

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربيكە قۇدايبەرگەنوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:45

ەڭ قىسقا اڭگىمە. داۋرەن داريابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نازەركە سانيازوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقىلبەك شاياحمەت

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:22

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الدابەرگەن كەمپىرباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:00

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەركەعالي بەيسەنوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:42

ەڭ قىسقا اڭگىمە. كوگەداي شامەرحان

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. جاسۇلان سەرىك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقجول قالشابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:28

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربەك نۇرجانۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:24

ەلباسى تاكەو كاۆامۋرامەن كەزدەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 11:34

ساعىنايدىڭ بەيىتى تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:52

اقمولانىڭ استىعىنا سۇرانىس مول

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

كۇلكى كەرۋەنى № 7

رۋحانيات • بۇگىن، 10:20

اتالماي نەگە قالسىن مۇسا اتى؟!

رۋحانيات • بۇگىن، 10:01

جاقسى ءداستۇر جالعاسادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:49

الاشتانۋشى عالىمنىڭ بەلەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:47

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:46

نامازالى وماشۇلى: ەل شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:42

تاراز شاھارىنداعى تاماشا ءتۇن

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تۇڭعىش ءتىل فورۋمى وتەدى

قوعام • بۇگىن، 08:36

پاتريارحتىڭ ورىندالعان پارىزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:33

كەدەرگىسىز كەلەشەك

قوعام • بۇگىن، 08:31

جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:24

قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ەۋرونى ساتىپ الۋشىلار كوبەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار