سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى
بۇل – ورتالىق ازيا وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى بولعان ەڭ ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى جانە بەسجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ بارلىق قاتىسۋشى ەل ءۇشىن ورتاق مەرەكە – ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا ءوتۋىنىڭ دە سيمۆولدىق ءمانى بار.
تاريحى مەن مادەنيەتى, ءداستۇرى مەن دۇنيەتانىمى ورتاق باۋىرلاس ەلدەردىڭ باسقوسۋى مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماعىن جاراستىرىپ, بايلانىسىن نىعايتۋدا قاشاندا ماڭىزدى ورىن الادى. ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ مۇنداي القالى كەزدەسۋى سوڭعى رەت وسىدان توعىز جىل بۇرىن وتكەن. وسى مەرزىم ىشىندە الەمدە تالاي وزگەرىس بولىپ, نەبىر وقيعالار ءوتتى. اسىرەسە ورتالىق ازيا اۋماعىندا ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, ورتاق شەشىم قابىلدايتىن وزەكتى ماسەلەلەر از ەمەس. سوندىقتان كۇللى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىرعان بۇل كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىلارى وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ەلدەردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن ورتاق ماسەلەلەردى كەڭەسە وتىرىپ شەشۋدى باستى ماقسات ەتتى.
ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ىشكى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تۇراقتى كونسۋلتاتيۆتىك جۇمىس كەڭەسىن وتكىزۋ تۋرالى باستامانى وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ كوتەرگەن. ال ءوڭىر ەلدەرى كوشباسشىلارى كەزدەسۋىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ بەت-بەدەلىن ايعاقتاسا كەرەك.
سونىمەن اقوردادا وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدەسۋىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل كەزدەسۋدىڭ بارلىعى ءۇشىن ورتاق كوكتەم مەرەكەسى – ناۋرىزدا ءوتۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار ەكەنىن اتاي وتىرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى, مۇنداي كەلەلى كەزدەسۋ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ الەۋەتىن بىرىكتىرىپ, ىنتىماعىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن اسا ءتيىمدى. ەكىنشىدەن, وڭىرىشىلىك ساۋدا مەن ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن ەكونوميكا كولەمىنىڭ ارتۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى. ۇشىنشىدەن, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا سەپتىگى مول بولسا, تورتىنشىدەن, تاريحي, ەتنوستىق جانە مادەني تىعىز بايلانىستار ءوڭىر حالىقتارىن ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىرا تۇسۋگە ىقپالىن تيگىزەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كەزدەسۋ بارىسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ساياسي ىنتىماقتاستىقتا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ مەن كۇش بىرىكتىرۋگە دەگەن ورتاق ۇمتىلىس بار ەكەنىنە توقتالدى. بۇرىننان جاراسىمدى بايلانىسى بار مەملەكەتتەر ءبىر-ءبىرىن قولداۋعا كەلگەندە دە تارتىنىپ قالعان ەمەس. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە ەلباسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن كەزدە نيۋ-يوركتە ورتالىق ازيا ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ جيىنعا قاتىسقانىن جوعارى باعالاپ, ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مۇنداي جاقسى قولداۋى ەشقاشان ۇزىلمەۋگە ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەس ەلدەر اراسىنداعى ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىن جوعارى باعالاپ, وسى ورايدا ورتالىق ازيا ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ ۇلەسى ۇلكەن ەكەنىن ەرەكشە اتادى. كەزدەسۋدە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قازاقستانمەن بايلانىسى دا جوعارى دەڭگەيدە ەكەنى ايرىقشا ايتىلدى.
– 2017 جىلى قازاقستاننىڭ ءار ەلگە ەكسپورتى 35 پايىزدى قۇرادى. بۇل – ايتارلىقتاي كورسەتكىش. بۇعان قوسا, ۇكىمەتارالىق كوميسسيا ماجىلىستەرى دە تۇراقتى وتكىزىلىپ جاتىر. شەكارالارىمىزدا جاڭا وتكىزۋ پۋنكتتەرى اشىلىپ, تولقۇجاتتى باقىلاۋ جەڭىلدەي ءتۇستى. ەلدەر اراسىن جالعايتىن جاڭا كوپىرلەر مەن جولدار سالىنىپ, اۆيارەيستەر مەن جۇردەك پويىزدار كوبەيدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بايلانىسىمىزدىڭ جاندانا تۇسكەنىن ايعاقتايدى, – دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرى باسقا مەملەكەتتەرمەن, سونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىمەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن دە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا ءتۇسۋى قاجەت.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى كەزدەسۋدىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك پەن تۇراقتىلىقتى تەرەڭدەتە تۇسەتىنىنە جانە ونىڭ قورىتىندىسىندا قابىلدانعان شەشىمدەر ەلدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
بۇدان كەيىن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى س.جەەنبەكوۆ ءسوز الىپ, وڭىردە قالىپتاسقان ماسەلە بويىنشا ورتاق شەشىم قابىلداۋعا دەگەن ۇمتىلىس ەلدەردى ءوزارا جاقىنداستىرا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل كەزدەسۋ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان دوستىق راۋىشتەگى قارىم-قاتىناسىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. وسى ورايدا اسىرەسە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. وسىنداي جىلى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, قوناقجايلىلىق تانىتقانىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمىز شەكسىز», دەدى ول.
ال تاجىكستان پرەزيدەنتى ە.راحمون ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كولىك-ترانزيتتىك بايلانىستى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالىپ, سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جايىن قاۋزادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەرروريزم, ەكسترەميزم سەكىلدى قاۋىپسىزدىككە تونگەن سىن-قاتەرلەر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جۇمىلا جۇمىس ىستەپ, ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋىن تالاپ ەتەدى. مۇنداي وزەكتى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ باستى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ءبىر ەلدەگى جاعدايدىڭ ءوزى بارلىق اۋماققا سالقىنىن تيگىزۋى مۇمكىن.
وزبەكستان پرەزيدەنتى ش.ميرزيوەۆ ەلدەردىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ۇدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. ء«بىزدىڭ بىرلەسە قابىلداعان باعدارلامالارىمىز, شەشىمدەرىمىز ءوزارا سەنىمدى نىعايتىپ, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن قۇرمەتىمىزدى ارتتىرا تۇسەتىنى ءشۇباسىز. بۇل حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن باۋىرلاستىقتى بەكەمدەي تۇسۋگە دە اسەر ەتەدى. سوندىقتان ورتالىق ازيا ەلدەرى قاي سالادا دا كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعىن, قولداۋىن ۇدەتە تۇسۋگە ءتيىس», دەدى ول.
تۇرىكمەنستاننىڭ مەدجليس توراعاسى اكدجا نۋربەردىەۆا ەل پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆتىڭ ۇندەۋىن جاريالادى.
– ورتالىق ازياداعى جاقىن كورشىلەرىمىزبەن بايلانىستى بەكەمدەي ءتۇسۋ – تۇرىكمەنستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ەل كەڭ كولەمدەگى كوپ سالالى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا جانە بىرلەسە قيمىلداۋعا قاشاندا دايىن. سوندىقتان ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتۋىنا تۇركىمەنستان دا مۇددەلى, – دەدى ا.نۋربەردىەۆا.
كەزدەسۋ اياقتالعاننان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بريفينگ وتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى الدىمەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدەسۋى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن تاتۋ كورشىلىك راۋىشتە وتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. باسقوسۋدا وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسىلعانىن ايتقان پرەزيدەنت ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە ناقتى توقتالدى.
– ءبىزدىڭ وڭىرلىك ماسەلەلەرىمىزدى وزىمىزدەن باسقا ەشكىم دە شەشپەيدى. سوندىقتان ورتاق مۇددە تۇرعىسىنداعى بارلىق پروبلەمانى بىرلەسە شەشۋىمىز قاجەت. وسىعان بايلانىستى ورتاق باسىمدىقتاردى قاراستىرىپ, الداعى جوسپارلاردى كەڭىنەن تالقىلادىق. سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, كولىك-لوگيستيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, باسقا دا سالالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى قارالدى, – دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ نىعايىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, الەۋەتتى ارتتىرۋعا ءالى دە مۇمكىندىكتەر جەتەرلىك ەكەنىنە نازار اۋداردى.
–بۇۇ مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى ون جىل ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ورتاشا ءوسىمى 6,2 پايىزدى قۇراعان. بۇل الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن 2,6 پايىزعا ارتىق. ءوڭىر ەلدەرىنىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمى دە وسكەنى بايقالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ دامۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا دا يگى ىقپالىن تيگىزىپ, وڭىرلىك تۇراقتى ەكونوميكاعا قول جەتكىزىلگەن.
ەلباسى ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىكتى قولداۋ باعىتىندا بىرلەسكەن شارالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن جانە ەكونوميكانى جاڭا يننوۆاتسيالىق-تسيفرلى پلاتفورماعا كوشىرۋ, تاريفتىك ساياساتتى وڭتايلاندىرۋ, ترانزيتتىك تاسىمال سالاسىنداعى اكىمشىلىك پروتسەدۋرالاردى جەڭىلدەتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بارلىق ەلدەردىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتاق قۇقىقتىق كوزقاراس تۇرعىسىندا شەشۋ دە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن باسا ايتتى.
پرەزيدەنت كەزدەسۋ بارىسىندا ۆيتسە-پرەمەرلەر دەڭگەيىندە بەسجاقتى جۇمىس كوميسسياسىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىس تا قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل كوميسسيا ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ارىپتەستىگىن نىعايتۋدى ماقسات ەتپەك.
كەزدەسۋدە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ باعىتتارى دا جان-جاقتى تالقىلانعان. وسى ورايدا پرەزيدەنت قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىن وقۋعا قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ورتاق سپورتتىق شارالاردى جانداندىرىپ, ورتالىق ازيانىڭ تۋريستىك باعدارلارىن قالىپتاستىرۋ جايى دا جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدەسۋىندە ءسوز بولعان. «بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت. ورتالىق ازيا ەلدەرى مادەنيەتىنىڭ فەستيۆالىن, جاستار كەزدەسۋىن, سپورتتىق كەزدەسۋلەردى, وڭىردەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ قاجەت. وسى جيىندا بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن تالقىلادىق جانە ناقتى جۇمىس بولادى دەپ سەنەمىن», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بريفينگتىڭ سوڭىندا ەلباسى ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەلەسى جۇمىس كەزدەسۋى 2019 جىلدىڭ ناۋرىزىندا وزبەكستاندا وتەتىنىن مالىمدەپ, مۇنداي جىلى شىرايداعى كەزدەسۋدىڭ تۇراقتى وتكىزىلۋى ەلدەر اراسىنداعى دوستىقتى, ءوزارا سەنىم مەن تۇراقتىلىقتى نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
