سوڭعى 13 جىلدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى كوپجاقتى ۇيىمدار اياسىنان تىس جەردە كەزدەسپەگەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. سوندىقتان استانادا ايماقتاعى قوردالانعان ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋعالى وتىر. بۇل كەزدەسۋ مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ نىعايۋىنا سەرپىن بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار. كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردىڭ شەشىلەر ورنى دا استانا بولعالى تۇر.
مىسالى, قازىر ورتالىق ازيا ايماعىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى كەلىسپەۋشىلىكتەر بار. وڭىردەگى مول سۋدىڭ كوزى قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا بولعاندىقتان, ولار كورشىلەرىنىڭ تاۋەلدىلىگىن ەسكەرە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى جىلدارى سۋدى ۋاقتىلى جىبەرۋ, كولەمىن ساقتاۋ, سۋدىڭ ساپاسىنا بايلانىستى كەلىسىمدەر ءىشىنارا ورىندالماي قالىپ ءجۇر. بۇل جەردە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ساياسي قاراما-قايشىلىق ۇستانىمدارى دا كەدەرگىسىن تيگىزبەي قويعان جوق. مىسالى, ءدال وسىنداي داۋ وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىندا تۋىندادى. دەگەنمەن, وزبەكستاننىڭ قازىرگى بيلىگى سوڭعى كەزدەرى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بايلانىسقا مۇددەلىلىك تانىتا باستاعانىن بايقاپ وتىرمىز. ويتكەنى جۋىردا عانا وزبەكستان باسشىسىنىڭ تاجىكستانعا ساپارى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاقسارۋىنا ەداۋىر اسەر ەتتى.
ورتالىق ازيا ەكونوميكالارى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرۋعا دا قاۋقارلى. مىسالى, سۋ ەلەكتر ستانسالارى قۋاتتى قىرعىزستان مەن تاجىكستان جازعى ۋاقىتتا ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاي الادى. ال كەرىسىنشە قىس مەزگىلىندە سۋدىڭ كولەمى ازايىپ, ەنەرگياعا تاپشىلىقتان كوز اشپاي كەلەدى. ءدال وسى ساتتە قازاقستاننىڭ وزىنەن ارتىلعان ەنەرگيانى اتالعان مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىگى بار. كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا ورتالىق ازيانىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى ورتاق بولاتىن. بىراق بۇل جۇيە وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن وزبەكستاننىڭ سىرت اينالۋىنان كەيىن بۇزىلىپ تىندى. ەندى قازىر ءوندىرىسى قارقىن الىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس ارتۋىنا بايلانىستى وزبەكستان تاراپى سول جۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
ورتالىق ازيا وڭىرىندە شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ميگراتسيانى جۇيەگە سالۋ. بۇگىندە قازاقستان سىرتتان اعىلعان ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ەسەبى بويىنشا رەسەيدەن كەيىنگى ورىنعا ورنىقتى. جىلما-جىل ەلىمىزگە قىرعىزستان, وزبەكستان مەن تاجىكستاننان كەلۋشىلەر سانى ءوسىپ كەلەدى. ەڭ كۇردەلىسى, ايماقتا زاڭسىز ميگراتسيا بەلەڭ الىپ تۇرعاندىعىن بايقايمىز. وعان قوسا ميگرانتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ەڭبەگىن زاڭداستىرۋ دا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. پرەزيدەنتتەردىڭ كەزدەسۋىندە بۇل ماسەلەگە بايلانىستى دا ۇسىنىستار بولادى دەگەن ءۇمىت بار.
قىرعىزستان مەن وزبەكستان, تاجىكستان مەن وزبەكستان, تاجىكستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى شەكارالاردىڭ ءالى دە ناقتىلانباعان بولىكتەرى قالىپ وتىر. اسىرەسە فەرعانا اڭعارىنداعى شەكارانىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا اۋىلداردى بولۋگە بايلانىستى ورتاق شەشىم جوق. بۇل وڭاي شەشىلەتىن ماسەلە بولماعانىمەن, وزبەكستاننىڭ كورشىلەرىنە قاتىستى جاڭا ساياساتىنا بايلانىستى تۋىنداعان وڭ مۇمكىندىكتەردى جوققا شىعارۋعا بولماس.
شەكارالاس ەلدەرگە سىرتتان تونەتىن قاۋىپ-قاتەر دە ورتاق. ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت ەكەندىگى داۋسىز. حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, اۋعانستاننان باستاۋ الاتىن ەسىرتكى تاسىمالىنا توسقاۋىل قويۋ دا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن ورتاق مۇددە ىسپەتتەس. ونىڭ ۇستىنە الەمدىك گەوساياسي كۇشتەردىڭ وسى وڭىردە ءوز ىقپالدارىن جۇرگىزۋگە تىرىسىپ وتىرعانىن دا قاپەردەن شىعارماي, قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋ دە قاجەت. بۇل ماسەلەلەر مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وسى جولعى كەزدەسۋىندە تالقىلانۋى بەك مۇمكىن.
بۇل مەملەكەتتەردە ساۋدا-ساتتىق, ينۆەستيتسيا, تۇتاستاي ەكونوميكا سالاسىندا دا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلەلەر كەزدەسەدى. ءوزارا ساۋدا بايلانىستارىنىڭ دەڭگەيى تومەن, قارقىنى باسەڭ. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, قىتايمەن ساۋدا-ساتتىعى قىزىپ تۇر. ال ورتالىق ازيا ايماعىندا وسىنداي ءوزارا ءتيىمدى بايلانىسقا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا قاراماستان, بۇگىن تەك كەدەرگىلەردىڭ كوپتىگىن مويىنداۋدان اسپاي كەلەمىز. كورشىلەس نارىققا شىعۋداعى توسقاۋىلدار, تاۋاردىڭ ەركىن يمپورت-ەكسپورتى جولىنداعى كەدەرگىلەر دە پرەزيدەنتتەردىڭ كەزدەسۋىندە اشىق تالقىلانۋى ىقتيمال.
قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا سوڭعى كەزدەرى عانا قالىپتاسقان جايماشۋاق ارىپتەستىكتىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى تەمىرجول بايلانىسى قالىپتاستى, شەكاراداعى وتكىزۋ بەكەتتەرى جاڭارتىلدى. وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسى ءدال وسىلاي جاقىنداي ءتۇستى. دەمەك, ناقتى ماسەلەلەر بار, ولاردى شەشۋ جولدارى دا ايقىن.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى تمد كولەمىندە عانا ەمەس, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى سياقتى بىرلەستىكتەر اياسىندا باس قوسىپ جۇرگەنىمەن, استانادا وتەتىن ءوزارا كەزدەسۋدىڭ ءجونى بولەك بولعالى تۇر. ونىڭ ۇستىنە, تاۋەلسىزدىك العالى قانداي دا ءبىر بەيتاراپتىق باعىت ۇستانعان تۇرىكمەنستان بيلىگىنىڭ دە سوڭعى جىلدارى ايماقتىق ارىپتەستىكتى دامىتۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعاندىعىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ويتكەنى ەكونوميكا مەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماسەلەلەردى جاھاندانۋ داۋىرىندە ءبىر مەملەكەتتىڭ دەربەس شەشۋى وڭايعا سوقپايدى. سىرتقى تەگەۋرىنگە قارسى ىنتىماقتاستىقتىڭ عانا الەۋەتى جوعارى. بىراق تۇرىكمەنستاننىڭ «جابىق» ساياساتىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى ينتەگراتسيالىق ۇيىمعا مۇشە بولۋعا دايىن دەپ تە ايتۋعا اسىقپاۋىمىز كەرەك.
سوڭعى 25 جىلدا قازاقستان تاراپى كورشىلەردىڭ اۋىزبىرشىلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ايتۋداي-اق ايتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوناۋ جىلدارى ورتالىق ازيا وداعىن قۇرۋ تۋرالى دا ۇسىنىس ءبىلدىردى. وسى ارالىقتا كورشىلەرىمىزگە وداقتاسۋعا تەك ساياسي ەرىك-جىگەر جەتپەي كەلگەندىگىن كورىپ وتىرمىز. ەندى ۋاقىت وتە كەلە تولىققاندى, تەرەڭ ينتەگراتسيا تۋرالى ايتۋعا ەرتەرەك بولعانىمەن, ايماقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستار, قاۋىپسىزدىك, تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسۋگە ناقتى مۇمكىندىكتەر جەتەرلىك. قازاقستان پرەزيدەنتى يدەيالارىنىڭ جۇزەگە اساتىن كۇنى جاقىنداعاندىعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
جۇمابەك سارابەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
