فوتو: سارسەنبەك قىزايبەك ۇلى
ءالى ەسىمدە...
قىستىگۇنى تاڭ بوزىنان ويانىپ, بوساعادا تۇرعان ەتىگىن اياعىنا تارتقىلاپ كيەتىن دە, ەسىك الدىنداعى سىرەسىپ جاتقان قاردى سىقىر-سىقىر باسىپ قوراعا قاراي بەتتەۋشى ەدى. ول جاقتان قارا سيىردىڭ ء«مو-ءو» دەپ اندەتە سوزعان داۋسى ەستىلەتىن. جاس قيدىڭ ءيىسى تاناۋىڭدى قىتىقتايتىن جىلى قورانىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن تىقىرلاپ بۇزاۋ دا ويانا باستايدى.
جەڭەشەم مالعا ءشوپ سۋىرىپ اكەپ سالادى. سول ساتتە تاڭسارىدەگى ساقىلداعان سارى ايازدى قاق جارىپ ىستىق جازداعى دالانىڭ ءيىسى بۇرقىرايدى. جەڭەشەمنىڭ سۋىق سورعان جۇزىنە قان جۇگىرىپ, ازداپ ك ۇلىمسىرەيدى.
كەشە كەشكىلىك قارا سيىردىڭ الدىنا قويعان شەلەكتەگى سۋدىڭ جارتىسى مۇز بوپ قاتىپ قالعان ەكەن, ونى بىلاي الىپ, اشىق جەرگە شىعارىپ قويادى. ءالتامان كۇننىڭ كوزى جىلت ەتكەندە بەتى ءجىپسىپ, ەري باستايدى دەگەنى عوي. ءيا, سول كەزدە الگى شەلەكتى جەرگە دۇڭك ەتكىزىپ ءبىر سوعىپ الساڭ, دوڭگەلەنىپ ءبىر تاباق مۇز تۇسەدى.
قارا سيىر الدىنداعى ءشوپتى تىلىمەن ءىلىپ الىپ, كۇرت-كۇرت شاينايدى. وسى ساتتە قورانىڭ ەكىنشى بولىگىندەگى ون شاقتى قوي دا بىردەڭەنىڭ ءيىسىن سەزىپ ماڭىرايدى. جەڭەشەم سيىردى ساۋىپ الىپ, بۇزاۋدى بوساتقان سوڭ, ەندى قويلارعا ءشوپ سۋىرۋعا كىرىسەدى.
شىركىن, جادىراعان جازدىڭ ءيىسى تاعى دا كەلەدى مۇرنىنا...
ءبىز ۇيدە توعىز بالامىز. ءۇش ۇل, التى قىز. بىراق جەڭەشەمنىڭ يىعىنا تۇسكەن اۋىر جۇكتى ءبىرجولا جەڭىلدەتۋ ەشقايسىمىزدىڭ دا قولىمىزدان كەلمەدى. نەگە؟.. وسى ساۋال كۇنى بۇگىنگە دەيىن جانىمىزدى جەگىدەي جەيدى. جاۋاپ تاپپاي قينالامىز...
ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك جەڭەشەممەن بىرگەن ويانىپ, مال جايعاسۋعا شىقساق, ەرتەڭىنە سىلەمىز قاتىپ ۇيقتاپ قالۋشى ەك...
بىزگە ونىڭ جانى اشيتىن. ەرتە وياتۋعا قيماي, تاعى دا سول جالعىز ءوزى تىرپ-تىرپ باسىپ, قوراعا قاراي كەتىپ بارا جاتاتىن.
بالا كۇنىمىزدە ءبىز كوكەمنىڭ ءجۇزىن سيرەك كورەتىنبىز. ويتكەنى ول تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى دەمەي, ۇنەمى ساپقوزدىڭ جۇمىسىندا بولاتىن.
«كوكەڭ ەكەۋمىز العاش قوسىلعان جىلى ەسىگىمىزدىڭ الدىندا قوي تۇرماق, ءبىر ءتۇيىر تاۋىعىمىز دا جوق ەدى, دەيتىن جەڭەشەم كەي كۇندەرى قورادان كەلىپ, بەلىنە وراعان بوكەبايىن شەشىپ, پەشكە ارقاسىن سۇيەپ وتىرعان شاقتا. –قۇداي-اۋ, سوندا ەشتەڭەنى ويلامايدى ەكەنبىز عوي. بار بولسا ءىشىپ-جەپ, جوق بولسا بىرەۋ اكەپ اۋزىمىزعا سالاتىنداي بەيمارال جۇرە بەرەتىنبىز. ءبىر جىلدان سوڭ دۇنيەگە سەن كەلدىڭ. اجەڭ الدىنا الىپ, ەرتەلى-كەش ۋىلدەپ تەربەتىپ وتىرۋشى ەدى. ساعان بەرەتىن ءسۇتىمىز دە جوق. قولىما ەكى ليترلىك قالايى بيدوندى الىپ, قوزى اعايدىڭ ۇيىنە ءسۇت سۇراپ بارام... ءسويتىپ ءجۇرىپ ەمشەكتەن دە شىعاردىق-اۋ, ايتەۋىر. اراعا ءبىر جىل سالىپ دينا كەلدى دۇنيەگە.
ەندى شىنداپ ويلانا باستادىق.
ءبىر ۇيگە ءبىر سيىر كەرەك ەكەن-اۋ دەدىك. كوكەڭ ەكەۋمىزدىڭ الاتىن ارزىمايتىن عانا ايلىعىمىز بار. ايتكەنمەن, قيال – كوكتە, ال ءوزىمىز – جەردەمىز.
قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ ءجۇرىپ ءبىر سيىرعا قول جەتكىزدىك-اۋ اقىرى. كۇز اياقتالىپ قالعان مەزگىل. سيىردى ۇيگە جەتەكتەپ اكەپ, ەسىك الدىنا بايلاپ قويعان سوڭ, ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭگىسىن جۇمىسقا بارايىق دەپ سىرتقا شىقساق, جەر-دۇنيەنىڭ ءبارى اپپاق. تۇنىمەن سەبەلەپ تىزەدەن كەلەتىن قار جاۋىپتى. ەسىك الدىندا ءۇستىن قار كومىپ, ءموليىپ تۇرعان سيىر بىزگە قاراپ: ء«مو-ءو!» دەيدى. سويتسە-ە-ەك, ول جازعانعا ءشوپ كەرەك, جىلى قورا كەرەك ەكەن عوي... انە, ءسويتىپ باستالعان تىرشىلىك ەدى بۇل!»
ء«يا, سولاي» دەگەندەي, جەڭەشەمنىڭ جانىنداعى اق ساماۋرىن اقىرىن عانا ىزىڭداپ قويادى.
«ەكى جىلدان سوڭ ءباتايدى تۋدىم, دەيدى جەڭەشەم ءبىر-ەكى پيالاي شايدان كەيىن شەكەسى ءجىپسىپ, اق سارى ءجۇزى بالبىراي ءتۇسىپ. –وسى قۋانىشتىڭ ۇستىنە الىستان, سىرداريا جاقتان بورتەكەڭدەر كەلدى. ءباتايدىڭ ەسىمىن سول كىسى قويدى. قازىنانىڭ اياداي ەكى بولمەسىنە سىيماي, قوناقتاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن كورشىلەردىڭ ۇيىنە قوندىردىق!
ولار گ ۇلىستانعا قايتىپ كەتكەن سوڭ: ء«اي, بۇل بولماس!..» دەدىك باسىمىزدى شايقاپ.
جاز شىعا ءۇي سالۋعا ارەكەت جاسادىق. ول ءۇشىن ءبىراز تاعى دا قارجى كەرەك بولدى. اجەڭنىڭ اقىلىمەن بازاردان ارىق-تۇرىق مال الىپ, بورداقىلاپ, سەمىرتىپ ساتۋدى سول كەزدە ۇيرەندىك. انە, سودان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان بەينەت قوي بۇل. قۇدايعا شۇكىر, مىنە, قازىر زەينەتىن كورىپ وتىرمىز...»
قايسىبىر جىلدارى كوكەم اۋدان كولەمىندەگى ءىرى قىزمەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى. بىراق, سوندا دا ءبىزدىڭ جەڭەشەم سول باياعى ءۇي مەن قورانىڭ اراسىن جول قىلىپ, كۇندەلىكتى قىبىر-قىبىر تىرلىگىن جالعاستىرا بەردى.
ال ءبىز بولساق, وقۋ ىزدەپ, ارمان قۋىپ; ءبىرىمىز عالىم, ءبىرىمىز جازۋشى, ءبىرىمىز ونەرپاز بولامىز دەپ, تۋعان ۇيدەن الىستاپ كەتە باردىق.
سونداعى جەتكەن بيىگىمىز قايسى؟! بىلمەيمىن...
جىلدار جىلجىپ وتە بەردى. باياعى جۇيە, باياعى زامان وزگەردى. قىزدار قياعا, ۇلدار ۇياعا قوندى. ايتسە دە, ارقايسىمىز ءوز اربامىزدى ءوزىمىز سۇيرەتكەنىمىزگە ءماز بولىپ جۇرە بەرگەن سەكىلدىمىز...
ال جەڭەشەمنىڭ ارقاسىندا گۇلدەنگەن قورامىز بەن باۋ-باقشامىز شىن مانىندە ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ ءنارى, قاۋاتى, وزەگى ەكەنىن كەيىن, ءوزىمىز اكە-شەشە بولعاندا بارىپ ءبىر-اق تۇسىندىك.
ءوز ءومىرىنىڭ قىزىق تا قىمبات جىلدارىن وكىمەت پەن پارتيانىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا جۇمساعان كوكەم دە قازىر: «پارتيادان پايدا كورگەم جوق, تۇرسىننىڭ وسى جەكەمەنشىگى بولماسا...» دەپ رياسىز مويىنداپ, باسىن شۇلعىپ وتىرادى.
بىراق ول ءوز ەڭبەگىن ەشقاشان, ەشقايسىمىزعا بۇلداپ, مىندەتسىنىپ كورگەن ەمەس. باياعىدا-ا الماتىدان ءۇي الىپ, مارە-سارە بوپ قۋانىشقا كەنەلىپ جاتقانىمدا اۋىلدان ءبىر قويدىڭ ەتىن الىپ, اسىعىپ جەتكەن جەڭەشەم:
«اپىر-اي, ەسىگىنىڭ الدىندا قوراسى جوق ۇيدە قايتىپ كۇن كورەسىڭدەر؟! ءوزىم كومەكتەسىپ تۇرماسام بولماس...» دەپ قاتتى ۋايىمدادى.
قايران, جەڭەشەم! ءسىز كورگەن ازاپ, ءسىز كورگەن بەينەت از با ەدى؟!.
سول جولى ءۇش كۇننەن ارتىق قالادا جاتا المادىڭىز. قوراسى جوق ۇيدە ەكى قولىڭىز الدىڭىزعا سىيماي, اۋىلداعى مالدىڭ يەسىز قالعانىن ايتىپ, الماتىنى ارالاتايىق, مەدەۋگە شىعايىق دەگەنىمىزگە قاراماي, قايتىپ كەتتىڭىز...
نۇرعالي وراز
الماتى
