ەسەمىز كەتپەدى, ەڭسەمىز تۇسپەدى

شەكاراداعى «داۋلى» ۋچاسكەلەر قالاي شەشىلدى؟ قازاقستان رەسپۋبليكاسى شەكارالاس مەملەكەتتەر – قىتاي, رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇركىمەنستانمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ ۇدەرىستەرىن اياقتاعا­نىنا جەتى جىلعا جۋىقتادى. ەلىمىز ءۇشىن شەكارانى حالىقارالىق قۇقىقتىق نەگىزدە بەلگىلەۋ جەڭىل بولمادى. قازاقستان تاراپى اسا وزەكتى ءارى وتكىر بۇل ماسەلەلەرگە بايلانىستى كورشى ەلدەردىڭ ءاربى­رىمەن قيىندىققا تولى كوپتەگەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ەل مۇددەسىن قورعادى. ناتيجەسىندە ەلىمىز شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ارقايسىسىمەن جەكە-جەكە مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى شارتقا قول قويدى. مەملەكەتتىك شەكارانى دەلي­ميتا­تسيالاۋ ۇدەرىسى وي­­د­ا­عىداي جۇزەگە اسىرىلعا­نى­مەن, شەكا­را­نىڭ ءوتۋ سىزىعىن بەلگىلەۋ بارى­سىندا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى, بارىنشا تالداپ-تارازىلاۋدى قا­جەت ەتەتىن «داۋ­لى» ۋچاسكەلەر دە كەزدەستى. دەرەكتەرگە قاراعان­دا, سول كەزدەرى وسىنداي «داۋلى» ۋچاسكەلەرگە قا­زاقستان – قىتاي شەكاراسىن­داعى سارىشىلدە وزەنى اۋدانىن­داعى ۋچاسكە, شاعانوبا جانە بايمىرزا اسۋلارى اۋدانىنداعى ۋچاسكە, سونداي-اق قازاقستان – وزبەكستان شەكاراسىنداعى ارناساي بوگەتى, باعىس كەنتى مەن تۇركىستان كەنتى جاتقىزىلعان. ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك شەكا­را­لارىنىڭ سىزىعى وتۋگە ءتيىس ەكى ارالىقتاعى اتالعان جەر ۋچاس­كەلەرى قالاي ءبولىندى؟ ال­دىمەن قازاقستان – قىتاي شە­كاراسىنداعى «داۋلى» دەپ تا­نىلعان ۋچاسكەلەردىڭ بولىنىسىنە توقتالايىق. ول ءۇشىن 1998 جىل­دىڭ 4 شىلدەسىندە الماتىدا قول قويىلعان قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسى اراسىنداعى قازاقستان – قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قوسىمشا كەلىسىمدى نەگىزگە العانىمىز ءجون. ويتكەنى, ەرەك­شە ماڭىزدى بۇل قۇجات قا­زاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ (قازاقستان, قىتاي جانە قىرعىز رەسپۋبليكالارى اراسىن­داعى ءۇش مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇك­تەسىن قوسپاعاندا) ۇدەرىسىنىڭ تولىق اياقتالعانىن پاش ەتەدى. شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ كە­­زىندەگى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردە پىكىرتالاسقا وزەك بولعان جەر­لەردىڭ ءبىرى – سارىشىلدە وزەنى اۋدانىنداعى جالپى الاڭى 315 شارشى شاقىرىمعا جۋىقتايتىن ۋچاسكە بولدى. ونىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جارتىسىندا شابىندىق پەن جەكەلەگەن ورمان القاپتارى ورنالاسقان. جول جۇيەسى ناشار دامىعان, تۇراقتى تۇرعىندارى جوق. شولاق اسۋىنان باستاپ سا­رىشىلدە وزەنىنە دەيىن ۋچاسكەنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستاندىق تاراپ ءشوپ دايىنداۋ ءۇشىن جانە مالدىڭ ماۋسىمدىق جايىلىمى رەتىندە پايدالانىپ كەلگەن. قول قويىل­عان كەلىسىم بويىنشا وسى ۋچاس­كەنىڭ قازاقستان اۋماعىنا سارى­شىلدەنىڭ شىعىس باستاۋىنان چەرەمحوۆايا وزەنىمەن قوسىلاتىن جەرگە دەيىن وزەننىڭ سول جاعا­لاۋىنداعى ايماق, سونداي-اق چەرەمحوۆايا وزەنىنىڭ بۇكىل ارناسىن جانە شولاق (سودابان) اسۋىنىڭ اۋدانىن قامتيتىن جەرلەر بەكىتىلگەن. بۇل جەرلەردىڭ جالپى كولەمى 95 شارشى شاقىرىمدى قۇ­رايدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان شەگىندە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ ءداستۇرلى ايماقتارى, مال جايىلىمى, شابىندىقتار مەن ورمان القاپتارىنىڭ ءبىر بولىگى ساقتالعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ال قىتاي جاعىنا سارى­شىلدە وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىن جانە قۇلاعانساي جىلعاسىنىڭ سول جاق سالاسىنداعى اۋداندى قام­تيتىن اۋماق تيەسىلى دەپ شەشىلدى. وسى سارىشىلدە ۋچاسكەسىنە قاتىستى كەزىندە قازاقستان تارا­پىنا اراگىدىك سىن پىكىرلەر دە ايتىلعان بولاتىن. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, ول پىكىرلەر دالەل­سىز بولىپ شىقتى. سەبەبى, شەكا­رانى دەليميتاتسيالاۋ ماسەلەلە­رىنە بايلانىستى كەلىسسوزدەردە قىتايلىقتار وتكەن عاسىرداعى شارتتىق قۇجاتتاردى نەگىز ەتىپ العان. مىسالى, وسى ۋچاسكەدەگى شەكارا 1864 جىلعى چۋگۋچاك حات­تاماسىنىڭ 3-بابىندا «التان – تەبشي» تاۋىنىڭ شىعىس جاعىن­داعى شەكارا اياعىنان باتىسقا قاراي ورتاق اتپەن الاتاۋ دەپ اتالاتىن تاۋدىڭ ۇلكەن جوتاسى بويىنشا, اتاپ ايتقاندا, التان – تەبشي, سودابان... جانە باسقا دا تاۋ شىڭدارى بويىنشا جۇرەدى. وسى كەڭىستىكتەگى وڭتۇستىككە قاراي اعاتىن وزەندەر, جەرلەر قىتايعا ءبولىنسىن» دەپ كورسەتىلىپتى. ال تاعى ءبىر «داۋلى» ۋچاسكە دەپ تانىلعان شاعانوبا جانە بايمىرزا اسۋلارىنداعى جەرلەرگە كەلسەك, ونىڭ جالپى اۋماعى 629 شارشى شاقىرىمعا جۋىق. بۇل جەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 442 شارشى شاقىرىمى قازاقستان جاعىنا بەكىتىلدى. ولار باتىستان شاعانوبا اسۋىنا دەيىن ساۋىر جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك باۋ­رايىن, جۇرەكتاۋ القابىن جانە سالالارىمەن قوسا شاعانوبا مەن كەرەگەتاس وزەندەرىنىڭ اڭعارلا­رىن الىپ جاتقان ايماقتار. بۇل ماسەلەلەردە قازاقستاندىق تاراپ­تىڭ اناعۇرلىم جەتكىلىكتى دە بۇلتارتپايتىن دالەلدەمەلەرى ەسكەرىلگەنىن باسا ايتپاقپىز. سونى­مەن قاتار, ەلىمىزدىڭ شەگىندە ەكى شەكارالىق زاستاۆا مەن ورمان شارۋاشىلىعى, بۇكىل ورمان ال­قابى جانە مال شارۋاشىلىعى اۋداندارىنىڭ كوپشىلىگى ساقتا­لىپ وتىر. قىتاي جاعىنا ادىر­باي مەن تالدىايرىق وزەندەرىنىڭ جوعارعى اعىستارىنىڭ اڭعار­لارى, بايمىرزا اسۋى اۋدانىن­داعى تارباعاتاي جوتاسىنىڭ وڭ­تۇستىك باۋرايىن قامتيتىن اۋماق ءوتتى. بۇلاردىڭ جالپى الاڭى 187 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلىمىز كورشى قىتاي ەلىمەن ەكىجاقتى ءتيىمدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى كەلىسىلمەگەن ەكى ۋچاسكەنى قۇقىقتىق تۇرعىدا رەتتەپ جانە بەلگىلەپ العان ەدى. بۇل «داۋلى» ۋچاسكە­لەردىڭ جالپى اۋماعى شامامەن 944 شارشى شاقىرىمداي ەكەن. ونىڭ 537 شارشى شاقىرىمى, ياعني 56,9 پايىزى قازاقستانعا, 407 شارشى شاقىرىمى, ياعني 43,1 پايىزى قىتايعا تيەسىلى دەپ تابىلدى. ال قازاقستان مەن وزبەكستان شەكارالارىنداعى «داۋلى» ۋچاسكەلەرگە كەلسەك, ونىڭ ءبىرى – ارناساي بوگەتىنە بايلانىستى تۋىن­دادى. ويتكەنى, كارتالاردى زەرتتەۋ, سالىستىرۋ كەزىندە ارناساي بوگەتىنىڭ سۋ باسسەينى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا, ال گيدروجۇيەلەر وزبەكستان اۋماعىندا قا­لاتىنداي ەتىپ بولىنەتىنىن كورسەتتى. شى­نىن­دا دا ءبىر سۋ قويماسىن ەكىگە ءبولىپ, ارا­لىعىنان شەكارا سىزىعىن جۇرگىزۋ ەكى جاققا دا ءتيىمسىز ەدى. قازاقستان تاراپى ءبو­گەتتى تولىعىمەن قازاقستان شەگىندە قالدىرۋدى ۇسىن­دى, بۇعان وزبەكستاندىقتار كو­پ­كە دەيىن كەلىسپەدى. اقى­­رى بۇل پروبلەماعا ەلبا­سىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارالاسىپ, ءبۇ­كىل ارناساي بوگەتى ءبىر گيد­روتەحنيكالىق توراپ رەتىندە قازاقستان اۋما­عىن­دا قالاتىنداي ەتىپ, شەكا­رانىڭ جاڭا سىزىعىن ءجۇر­گىزۋ قاجەتتىلىگىنە ءوز­بەكستان باسشىسىنىڭ كو­زىن جەتكىزگەن-ءدى. بۇگىن­دە ارناساي سۋ قويماسى وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى ستراتەگيالىق ما­ڭىزى بار نىساننىڭ بىرىنە اينالعاندىعىن قا­زاق­ستان­دىقتار جاقسى بىلەدى. سول جىلدارى تاعى ءبىر «داۋلى» ۋچاسكەلەر – شە­كاراعا جاپسارلاس ورنا­لاس­قان باعىس پەن تۇركىس­تان كەنتتەرى توڭىرەگىندە ورشىگەن ەدى. سەبەبى, العا­شىندا باعىس كەنتىنىڭ ءوزىن قازاقستان مەن ءوز­بەكستان اراسىنداعى اكىم­شىلىك-اۋماقتىق شەكارا ەكى­گە ءبولىپ تاستادى. ال ءبىر-بىرىنەن بەس-التى شا­قىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان باعىس پەن تۇركىستان (بۇل ەلدى مەكەن وزبەكستان شەگىندە جا­تىر) كەنتتەرىنىڭ تۇرعىن­دارى قازاقستان ۇكىمەتى­نەن شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ كەزىندە ەكى كەنتتى دە قازاقستان اۋماعىندا قالدىرۋدى تالاپ ەتۋمەن بولعاندارى ەسىمىزدە. قا­زاق­ستاندىق دەلەگاتسيا ەكىگە ءبولىنىپ كەتۋى ىقتيمال بۇكىل باعىس كەنتىن جانە وعان جاپسارلاس جاتقان جەرلەر قازاقستان اۋما­عىندا قا­لۋى ءۇشىن شەكارا سىزىعىنىڭ ءوتۋىن ناقتى­لاۋدى ۇسىندى. ءوز­بەكستاندىقتار بولسا, وزدەرىنىڭ باعىس تۋرالى ەشقانداي دا تالابى جوق ەكەنىن اشىق بىلدىرە كەلىپ, تۇركىستان كەنتى وزبەكستان اۋماعىندا قا­لۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىم­دارىنان اۋىتقىمادى. ءسويتىپ, كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە باعىس تۋرالى ماسەلە وڭ شەشىلدى – باعىس كەنتى جاپسارلاس جاتقان جەرلەرىمەن قازاقستان جاعىندا قالدى. وسى «داۋلى» ۋچاسكەلەرگە قا­تىستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جول­دارى قاراستىرىلىپ جاتقان كەزدە قازاقستاندىقتاردى قايران قال­دىرعان كەلەڭسىز جاعدايلار دا بولدى. مىسالى, جەر بولىنىسىنە بايلانىستى داۋ-داماي بەلەڭ الىپ تۇرعان شاقتا باعىس ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى ءوز الدىنا «باعىس رەسپۋبليكاسىن» جاريالاپ, ءتىپتى ونىڭ «پرەزيدەنتىن» سايلاپ تا جىبەرگەن ەدى. مەملەكتتىك شەكاراعا بايلا­نىستى ماسەلەلەر ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا ايرىق­شا ورىن الادى. مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارىندا-اق شەكتەس مەملەكەتتەرمەن اراداعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ونى ۇلتتىق قاۋىپسىزدى­گىمىزدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتا­رىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ بەرگەنى سوندىقتان. ال كەزىندە شەكارادا «داۋلى» دەپ تانىلعان ۋچاسكەلەر ەكى تاراپتىڭ جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرى بويىنشا ويداعىداي شەشىمىن تاپتى. دالىرەك ايت­قاندا, ەسەمىز كەتپەدى, ەڭسەمىز تۇسپەدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.