سۋ تۇشىتۋ دەمەكشى, وتكەن جىلى سۋ كولەمىن ارتتىرۋ باعىتىندا «كاسپي» سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالدى. قازىر تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەكشە مەتر سۋ شىعارىپ تۇرعان زاۋىت اقتاۋ قالاسى, مۇنايلى اۋدانى جانە قۇرىق اۋىلىن سۋمەن قامتۋعا سەپ بولدى. زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعىن تاۋلىگىنە 40 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتكىزۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل جۇمىستار ەڭسەرىلگەندە «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا يگەرىلەتىن 11 مىڭ جاڭا جەر ۋچاسكەسى سۋمەن قامتىلادى دەگەن جوبا بار. سونداي-اق بۇل باعىتتا وڭىردە جاڭا سۋ تۇشىتۋ زاۋىتتارىن سالۋ بويىنشا الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. سۋ تۇشىتۋ جۇمىستارى جايى وسىلاي بولعاندا, جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ احۋالى قانداي؟
ماڭعىستاۋدا ءبىراز اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر اۋىز سۋ رەتىندە جەراستى سۋلارىن پايدالانادى. ءتىپتى بىرقاتار ءوندىرىس ورىندارىنىڭ دا تورسىعىن تولتىرىپ تۇرعان تۇس – وسى. مالىمەت بويىنشا, قازىرگى تاڭدا جەراستى سۋ قورىنان وبلىس تۇرعىندارىنا بەرىلىپ وتىرعان اۋىز سۋ مولشەرى تاۋلىگىنە 16 117,41 تەكشە مەتردى قۇرايدى. مىسالى, قىزىلقۇم ماسسيۆىندەگى قياقتى جەرىنەن سورىلعان سۋ تۇششىقۇدىق, شەبىر اۋىلدارىنا, قالامقاس كەن ورنىنا جىبەرىلسە, تۇيەسۋ ماسسيۆىنەن وزەنگە, سەنەككە ايدالادى. ال بوستانقۇم ماسسيۆىندەگى ساۋىسقان سۋى وزەن مەن سازدى, قىزىلساي, بوستان, ۇشتاعان اۋىلىنا جىبەرىلسە, قۇيىلىستان اقتاۋعا, ۇلاناقتان جىڭعىلدىعا, كوگەزدەن شەتپەگە جونەلتىلەدى. اۋىز سۋ رەتىندە پايدالانىلاتىن جەراستى سۋلارىن سورۋ تەك بۇلارمەن شەكتەلمەيدى, ونىڭ ۇستىنە مال سۋارۋ ءۇشىن پايدالانىلىپ جاتقان كوزدەردى قوسىپ ەسەپتەگەندە, جوعارىدا ايتىلعان كورسەتكىشتىڭ بىرنەشە ەسەگە ۇلعاياتىنى انىق.
سۋى تاپشى وڭىردە اۋىز سۋدى تابۋ جانە ونى پايدالانۋ – باستى ماقسات. وسى تۇرعىدان العاندا دۇرىس-اق. بىراق, جەراستى سۋلارىن پايدالانۋدىڭ ەكىنشى جاعى ەسكەرىلە بەرمەيدى. عىلىم تابيعي سۋ كوزدەرىن پايدالانعاندا, سۋ رەسۋرستارىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋ جىلدامدىعىن ەسەپكە الۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. سەبەبى جەراستى سۋلارى 1 400 جىلدان سوڭ قالپىنا كەلسە, جەر ۇستىندەگى ءتۇرلى جاعدايلارعا, زات الماسۋ ۇردىسىنە قاتىسپايتىندىقتان تەرەڭ قاباتتاعى سۋ قورى قالپىنا كەلمەيدى ەكەن. جاڭبىر جاۋ مولشەرى از, سونداي-اق قار قالىڭ تۇسپەيتىن ماڭعىستاۋدا جاڭبىر مەن قار سۋىنىڭ جەرگە, اسىرەسە, تەرەڭ قاباتتارعا سىڭىمدىلىگى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ قاجەتى شامالى. وسى ورايدا ورتا ەسەپپەن 50 مەتر تەرەڭدىكتەن, تاعى دا ورتا ەسەپپەن 50 جىلدان بەرى سۋى سورىلىپ كەلە جاتقان وڭىرلەردىڭ تابيعي احۋالى قالاي؟
جەراستى سۋلارىنان ءنار الىپ تۇرعان بۇتالى وسىمدىكتەردىڭ شولىركەۋى ناتيجەسىندە قۋراۋى, ونى جاقىن ماڭداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وتىن ەسەبىندە پايدالانۋى سالدارىنان سەنەك, ۇشتاعان, تۇششىقۇدىق اۋىلدارىندا قۇم كوشكىندەرى پايدا بولىپ, اۋىلدى سۋسىعان قۇم باسۋ قاۋپى ءتوندى. بۇگىندە بۇل دابىلى مەن داقپىرتى باسىلعان اڭگىمەدەي كورىنگەنمەن, وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ماڭعىستاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە بولىپ, جيىننىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن بولاتىن. وسى جىلدارى الماتىدان كەلگەن گەوگرافيا ينستيتۋتى وكىلدەرى قۇم ەتەگىنە وسىمدىكتەر وتىرعىزۋ ارقىلى قۇمدى توقتاتۋعا سىناما, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. كەيىننەن بۇل سەكسەۋىل وتىرعىزۋ جۇمىستارىن ماڭعىستاۋدا قۇرىلعان «جاسىل الەم» مەكەمەسى جالعاستىردى. سەنەك, ۇشتاعان اۋىلدارىنا بىرنەشە ءتۇپ سەكسەۋىل وتىرعىزعان ولار بۇل ءىستى تۇششىقۇدىق, شەبىر اۋىلدارىندا جالعاستىردى. العاشقى جىلدارى تۇششىقۇدىقتا جىلىنا 70 مىڭ سەكسەۋىل وتىرعىزىلسا, قازىر جىلىنا 30-35 مىڭنان كەم ەمەس سەكسەۋىل ەگىلەدى. ونى جۇيەلى تۇردە سۋارىپ, باعىپ-كۇتىپ وتىرعان ارنايى باعبان بولماعاندىقتان, قىرۋار ەڭبەكتىڭ سوڭى كەي جاعدايلاردا قۇمعا سىڭگەندەي بولاتىن كەزدەرى بار, ياعني سەكسەۋىلدىڭ ءبىراز بولىگى كوكتەپ-كوگەرمەي قالعان كەزدەرى كوپ. ال بۇل جۇمىستاردىڭ قاراجاتسىز, شىعىنسىز اتقارىلماعانى تاعى بەلگىلى. ساۋىسقان سۋ تارتۋ ورنىنان ۇشتاعان اۋىلىنا دەيىنگى 30 شاقىرىم قاشىقتىقتىڭ ءون بويىنا ورنالاسقان 29 ۇڭعىماعا قاراپ سۋدىڭ قاجەتتىلىگىن, ماڭىزدىلىعىن مويىنداساڭ, قۇم مەن اۋىلدىڭ اراسىنداعى نۋ سەكسەۋىلگە قاراپ ەكىنشى ويعا – تابيعاتتاعى وزگەرىستەرگە, تۋىندايتىن ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ناليسىڭ. تەك, اۋىل ىرگەسىندەگى سەكسەۋىلدىڭ تۇتاسقان ورمانىن وت شالماسىن دەڭىز...
سوندىقتان جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ ماڭىزدى, ءارى اسا قاجەت بولعاننىڭ وزىندە, ونىڭ تابيعاتقا, قورشاعان ورتاعا كەلتىرەر زالال-زاردابىن ەسكەرىپ, ونى بولدىرماۋ مۇمكىندىگىن دە ەسكەرگەن ءجون. «تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار» دەگەن وسى...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
