– ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, سوعان ساي ەكونوميكا سالاسى دا تسيفرلاندىرىلىپ جاتىر. بۇل باعدارلاما ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا قانشالىقتى ىقپال ەتەدى؟
– «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى جاھاندىق ترەندكە ساي كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا تسيفرلاندىرۋ – الەمدىك ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان جۇيە. اقپاراتتى جيناقتاۋ, ساقتاۋ, سۇرىپتاۋعا جۇمسالاتىن شىعىن ەداۋىر. سول سەبەپتى ادامدى كومپيۋتەر مەن جاڭا تەحنولوگيالار الماستىرا باستادى, وزگە ءبىر ءداۋىر كەلدى. قازاقستان ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ قاجەت. ەلدىڭ ەكونوميكاسىن تسيفرلاندىرۋ جاڭا سەكتورلارعا تىڭ سەرپىلىس بەرۋى كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە جۇمىس ورىندارىنا قاتىستى وزگەرىستەرگە اكەلۋى مۇمكىن. سەبەبى ادامداردىڭ ورنىن ماشينالار, روبوتتار مەن جاڭا تەحنولوگيالار باسپاقشى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋى تسيفرلاندىرۋدان باستالعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى مەملەكەت باسشىسى وسىلايشا الەۋمەتتىك قورعاۋ, شەبەرلىكتىڭ قالىپتاسۋى, زاڭنامالىق نارىق سىندى ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرەدى. تسيفرلاندىرۋ دەگەنىمىز – ءبىر جەردە نەمەسە ءبىر سەكتوردا عانا بولىپ جاتقان ءۇردىس ەمەس. تسيفرلاندىرۋ دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك سەكتورلاردا دا, اۋىلدار مەن قالالىق جەرلەردىڭ بارلىعىندا بولاتىن ءۇردىس. بۇل وتە تەز جۇرەتىن كۇردەلى ترانسفورماتسيا دەسەك تە بولادى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ايتقان وسى باعدارلاما ەكونوميكادا وڭ وزگەرىستەرگە اكەلەرى ءسوزسىز.
– قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا دامۋدىڭ جاڭا ساپاسىنا كوشۋ, ياعني ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. قازاقستان ونى نەدەن باستاۋى كەرەك؟
– كوپشىلىك جاڭا تەحنولوگيالاردان ساياسي كوزقاراس ىزدەيدى. بۇل دۇرىس, سەبەبى بۇگىنگى قوعامدا باستى نازار اۋداراتىن نارسە دە وسى جاڭا تەحنولوگيالار. ءتۇرلى قوعامدىق ءىس-شارالار مەن قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا قۇرىلعىلاردى پايدالاناتىنىمىز ءسوزسىز. وسى تۇرعىدا ۇكىمەت جاڭا تەحنولوگيالارعا قاتىستى بارلىق جاعدايدى جاساۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ادامدار جاڭا اپپاراتتاردى ويلاپ تاۋىپ, ولاردى قولدانا باستادى. ال جەكە تۇلعالاردىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارى كەڭىنەن قاراستىرىلۋى كەرەك. قازاقستان بولسا بۇل ماقساتتا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. ماسەلەن, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىمەن ارادا ىسكەرلىك ورتا مەن ينۆەستيتسيالىق كليماتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ كەلەدى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا جول اشتى. بۇل ىستە ەڭ ماڭىزدىسى – شەتەلدىك ينۆەستيتسيا, ياعني سىرتقى ينۆەستيتسيا. ويتكەنى ول تەحنولوگيالىق تاجىريبەمەن قاتار, ەكونوميكاعا قىرۋار قارجى دا اكەلەدى.
– قازاقستان بىلتىر ەكسپو كورمەسىن وتكىزدى. ونىڭ تاقىرىبى بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنا, ياعني بالامالى ەنەرگياعا ارنالدى. 2030 جىلعا دەيىن بالامالى ەنەرگيا كوزىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, وسى قادامدى قالاي باعالايسىز؟
– ەكسپو كورمەسى قازاقستان ءۇشىن تاريحي جوبا بولدى. ءبىز دە وعان قاتىستىق. كورمە الاڭىندا ءبىزدىڭ دە پاۆيلونىمىز بولدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى كورمەنى جانە ونىڭ تاقىرىبىن بارىنشا قۇپتادى, قولدادى. قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزىنىڭ 30 پايىزىنا قول جەتكىزەمىز دەپ وتىرعانىن جىگەرلى جوسپار دەر ەدىم.
بيىل قازاقستان ءبىزدىڭ ۇيىممەن بىرلەسىپ بالامالى ەنەرگياعا قاتىستى 10 جوبانى باستاماقشى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى وسىنداي تاقىرىپتارداعى باستامالاردى ۇنەمى قولداپ كەلدى. بۇل وتە ماڭىزدى, سەبەبى جاڭعىرمالى ەنەرگيا دەگەنىمىز تەك جاڭا «جاسىل» تەحنولوگيالار ەمەس. تەحنولوگيالار ۇنەمى وزگەرىپ, اۋىسىپ, جاڭارىپ تۇرادى. ال مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم – قورشاعان ورتاعا قۇيعان ينۆەستيتسيا. قورشاعان ورتا نەمەسە تابيعاتقا قۇيعان قارجى ينۆەستورلاردى قاشاندا سەنىمدى ەتەدى. ماسەلەن, 2018 جىلى ءبىر جوباعا قارجى سالسام, ول ءوزىن 35 جىل بويى تۇراقتى تۇردە اقتاپ تۇرادى. سەبەبى بۇل سالادا سالىق تا, ينۆەستيتسيا جاعدايى دا تۇراقتى بولا بەرمەك.
– وسى ەكسپو كورمەسى وتكەن جەردە «استانا» xالىقارالىق قارجى ورتالىعى جۇمىسىن باستادى. كەيبىر ساراپشىلار بولاشاقتا قارجىلىق ينۆەستيتسيالىق كۇشتەر ازياعا كوشەدى دەگەن بولجام جاساۋدا. وسى تۇرعىدا, قازاقستان ازياداعى ىقپالدى قارجى ورتالىعىنا اينالا الا ما؟
– قارجىنىڭ قاي جاققا جانە قاشان باراتىنىن بىلسەم, وتە اۋقاتتى كىسى بولار ەدىم. ءيا نەمەسە جوق دەگەن جاۋاپ بەرە المايمىن. تەك مىنانى عانا ايتايىن. اقشا – وتە ءموبيلدى. ادامدارعا قاراعاندا, كۇندەلىكتى ىسكە قاراعاندا, ءموبيلدى بولىپ كەلەدى. ياعني بۇل پروتسەسس ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن جاسالعان جاعدايعا ساي ءجۇرىپ جاتادى. قازاقستاننىڭ وسى نارىقتا باسەكەگە تۇسپەۋىنە ەشقانداي سەبەپ جوق. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ جوباسى وتە دۇرىس شەشىم. سەبەبى سىزدەر اعىلشىن زاڭناماسىن قابىلدايسىزدار, بۇل ۇلكەن ارتىقشىلىقتارىڭىز بولادى. ولاي دەيتىنىم, حالىقارالىق تورەلىك كەلىسىمدەردىڭ جارتىسىنان كوبى وسى زاڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل زاڭنامالىق جۇيە قارجى الەمىندە كەڭىنەن قولدانىلادى. قارجىلىق سوتتى تارتۋ جەڭىل ينفراقۇرىلىم بولىپ ەسەپتەلەدى. وسى رەتتە ورتالىق ەكسپورتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە سانالادى. ياعني, زاڭنامانىڭ ەكسپورتىن قابىلدايدى. مىسال ءۇشىن, قىتايدى الايىق. بۇگىندە قارجى ورتالىعى وسى مەملەكەت بولىپ وتىر. وندا ينۆەستورلار ءتۇرلى كەلىسىم جاساسىپ, قارجىلىق ينفراقۇرىلىمىن اۋىستىرىپ جاتىر. جالپى, ينۆەستورلار شارت پەن جاعدايى تۇراقتى, سەنىمى جوعارى جەردە عانا جۇمىس ىستەي الادى. قازاقستان ءوزىن سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە دالەلدەي السا, ۇلى جىبەك جولىنىڭ قارجى ورتالىعىنا اينالماۋىنا ەش سەبەپ جوق دەپ ويلايمىن. سۇراقتىڭ باسىندا اقشا ءموبيلدى دەپ ەدىم عوي. نيۋ-يورك, توكيو, لوندون سىندى قالالاردا ونىڭ موبيلدىلىگى جاقسى كورىنەدى. وسى رەتتە ءموبيلدى اقشاعا كوشۋ ءۇشىن قازاقستان تارتىنىپ قالماۋعا ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
