– قۇرمەتتى سەرىكباي ساتىبالدى ۇلى, ەرتەڭ حالقىمىز العىس ايتۋ كۇنىن قارسى الاتىنىن بىلەسىز. مەرەكە باستالىپ تا كەتتى. ءبىر-بىرىنە العىس پەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋشى جۇرتتىڭ قاراسى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتقانىن دا كورىپ وتىرمىز. ءسىز ءۇشىن بۇل داتانىڭ ماڭىزدىلىعى قانداي؟ جالپى, ەلىمىزدىڭ كۇنتىزبەسىندە العىس ايتۋ كۇنىنىڭ پايدا بولۋىن قالاي قابىلدادىڭىز؟
– اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! ءبىز – ادامدار اراسىنداعى الاۋىزدىققا, دىندەر اراسىنداعى داۋ-دامايلارعا توسقاۋىل قويۋعا تالپىنعان, تىنىشتىق پەن تاتۋلىقتى باستى تىرەك ەتكەن ەلمىز. باۋىرمالدىق, مەيىرباندىق, دوستىق, قامقورلىق سىندى قۇندىلىقتار – قازاق حالقىنىڭ تابيعي بولمىسىندا بار اسىل قاسيەتتەر. سونىڭ ناتيجەسى بولار, بۇگىندە قازاق توپىراعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانشاما ۇلت پەن ۇلىس ءبىر شاڭىراق استىندا ءوزارا سىيلاسىپ عۇمىر كەشۋدە.
باعزى زاماننان بەرى بەرەكە مەن بىرلىكتى, ىنتىماق پەن ىرىستى, دوستىق پەن تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن قازاق ەلى تاۋەلسىزدىكتىڭ ساناۋلى جىلدارىندا الىس-جاقىننىڭ اراسىن جاراستىرىپ, ءدىنى بولەكتەردى ءبىر دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا جيناعان بىتىمگەر مەملەكەتكە اينالدى.
ءبىزدىڭ كوپۇلتتى قوعامداعى ءوزارا قۇرمەت پەن سىيلاستىقتى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن بارشا ازاماتقا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلادى. جاھاندانۋ زامانىندا سان ءتۇرلى ۇلتتىڭ بەرەكەلى تىرلىكتە, ىنتىماق-بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باستى جولى – قۇرمەت پەن سىيلاستىقتا, ءبىر-بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتە, وزگەگە تىلەكشى بولىپ, وعان العىس ايتا بىلۋىندە.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العىس ايتۋ كۇنى تۋرالى ءبىر سوزىندە: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان كۇن – 1 ناۋرىزدى جىل سايىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە مەيىرباندىق تانىتىپ, ول ادامداردى ءوز تۋعانىنداي قابىلداعان قازاقتارعا العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ ادىلەتتى بولار ەدى. ول كۇن ءبىزدى بۇرىنعىدان گورى جاقىنداستىرا تۇسەدى. بۇل كۇن مەيىرىمدىلىكتىڭ, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىعى مەن ماحابباتىنىڭ جارقىن مەرەكەسى بولار ەدى», – دەگەنىن بىلەسىز.
راسىندا, قازىر بۇل داتا ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزدى كۇندەردىڭ بىرىنە اينالدى. ويتكەنى تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراپ, اتامەكەنىنەن ەرىكسىز قونىس اۋدارعان ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ميلليونداعان وكىلدەرىنىڭ قۇتتى مەكەنى, ەكىنشى وتانى – قازاقستان بولدى. قازاق حالقى قيىن-قىستاۋ زاماندا ولاردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى بىرگە كوتەرە ءبىلدى. ءبىز وزگەگە جاساعان جاقسىلىقتى مىندەتسىنۋدى بىلمەيتىن حالىقپىز. الايدا ەلباسىمىز ايتقانداي, سىندارلى كەزەڭدە ادامداردى ءوز تۋعانىنداي قابىلداعان قازاقتارعا العىس ايتۋ ادىلەتتى بولار ەدى.
– وسى العىس ايتۋعا قاتىستى يسلامدا قانداي وسيەت ايتىلعان؟
– مۇسىلمان ادام وزىنە جاسالعان جاقسىلىقتىڭ قايتارىمى رەتىندە اللاعا جانە ادامعا ءاردايىم العىسىن ايتۋدى مىندەتى سانايدى. ويتكەنى ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «ادامعا العىس ايتا الماعان, اللاعا دا العىس ايتا المايدى», – دەگەن.
ءبىزدى ومىرگە اكەلۋگە سەبەپشى بولعان اتا-انامىزعا, تورقالى توي مەن توپىراقتى ولىمدە قاسىمىزدان تابىلعان اعايىن مەن دوس-جارانعا, كۇندە شاراپاتىن كورىپ جۇرگەن باسشىمىزعا, قول ۇشىن بەرۋدە ايانىپ قالمايتىن كورشىمىزگە, قايعى مەن قۋانىشتى بولىسۋگە ءاردايىم دايىن تۇراتىن باۋىرلارىمىزعا ارقاشان العىس ايتۋعا ءتيىسپىز.
– العىس ايتۋ – ادامداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟
– سۇراعىڭىزعا وراي ءبىر وقيعا ەسكە ءتۇسىپ وتىر. «اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى كەتپەس» دەگەن ءسوز بار عوي. قينالعان ساتتە كومەكتەسكەن ادامنىڭ جاقسىلىعى ارقاشان ەستە قالادى. قوستانايدا يمام قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە, جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن, يمامعا دا باعىنا بەرمەيتىن ءبىر ازامات بولدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ۇرىسۋ, كۇشپەن باعىندىرۋ, تالاپ ەتۋ – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن جول ەمەس. ءدىن – نازىك دۇنيە. ادام دىنگە جۇرەك قالاۋىمەن كەلەدى. سونىمەن يمام الگى جىگىتتى ءداستۇرلى دىنگە قاناعاتتاندىرۋ جولدارىن قاراستىردى. تەك سوزبەن ەمەس, امالمەن. قايعىسى مەن قۋانىشىنا ورتاقتاستى, قولدان كەلگەنشە وتباسىنا كومەكتەستى. جىگىتتىڭ ۇيىنە بارعان سايىن ازىق-ت ۇلىك, بالالارىنا كيىم-كەشەك اپارىپ بەرىپ ءجۇردى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ونىڭ بالا-شاعاسى يمامدى جاقسى كورە باستادى.
بالالارى يمامدى كورسە: «و-و-و, دياديا يمام كەلە جاتىر», دەپ قۋاناتىن. ءبارىمىز ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندەمىز عوي. ادام اسەرلەنبەي تۇرمايدى. سونىمەن شىنايى نيەت پەن جۇيەلى امالدىڭ ارقاسىندا قاتايعان جۇرەك ءجىبىدى. جىگىت قاتارىمىزعا قوسىلدى. قازىر كوزقاراسى دۇرىس, ءابۋ حانيفا ءمازھابىن ۇستانادى. جىگىتتىڭ وتباسى مەن تۋعان-تۋىستارى ونىڭ ءداستۇرلى ءدىني جولعا تۇسۋىنە سەبەپشى بولعان يمامعا ءاردايىم العىسىن ايتىپ, جۇرەكجاردى تىلەگىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. كوردىڭىز بە, شىنايى نيەتپەن جاسالعان امال ادامنىڭ كوزقاراسىن وزگەرتە الادى ەكەن.
قوعام قايراتكەرى اسىلى وسمان دەگەن اپامىز ءاردايىم: ء«بىز قاشان دا قازاق حالقىنا قارىزدارمىز», دەپ العىسىن ايتىپ جۇرەدى. ول كىسى حالقىمىزعا العىس ايتىپ قانا قويماي, انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىر تۇلعاسىنا اينالدى. بايقاپ قاراساق, العىس ايتۋ سول حالىقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا قۇرمەت كورسەتۋدەن باستاۋ الادى.
بۇگىنگى ۇرپاققا تاۋەلسىزدىكتى تويلاۋمەن قاتار ونىڭ بولاشاعىن ويلاۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلىپ وتىر. تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن ءاربىر ازاماتقا سانالى جاۋاپكەرشىلىك, پاراساتتىلىق, وزىق ءبىلىم كەرەك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا جازعانداي, كوزى اشىق ازاماتتار جاڭاشىل ويلاپ, ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋعا, باسەكەلىك قابىلەتتى ارتتىرۋعا, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا, تۋعان جەردى كوركەيتۋگە ۇلەس قوسۋى ءتيىس.
قازاقتىڭ ءار بالاسىنا تەرەڭ ءبىلىم, كوركەم مىنەز, مىقتى رۋح, ءوز قادىرىن بىلەتىن بيىك سانا جانە ەڭ باستىسى توننىڭ ىشكى باۋىنداي تاتۋلىق كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا كۇش تە, قۋات تا – ءبىلىم مەن بىرلىكتە.
پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): ء«بىلىم مەن حيكمەت مۇسىلمانداردىڭ جوعالتقان قازىناسى, قاي جەردەن تاپسا دا يەمدەنىپ السىن», – دەگەن.
وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن ۇل-قىزدارىمىز, باۋىرلارىمىز ەل-جۇرتقا پايدا كەلتىرەتىن ءبىلىم ىزدەنسە, جاھاننىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ۇيرەنسە, ۇلتتىق ءداستۇر-سالتىمىزدى, ادەبيەتىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى كوكەيىنە توقىپ السا – ەلدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى وسى بولماق. ءبىز, بارشا سالانىڭ جەتەكشىلەرى وسىعان اسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
ۇلتتىق تاربيە مەن كوركەم مىنەز بولماعان جەردە اسقان بىلىمنەن پايدا از. اللا ەلشىسى ء«دىن دەگەن نە؟» دەگەن ساۋالعا: ء«دىن – كوركەم مىنەز», – دەپ ءۇش قايتارا جاۋاپ بەرگەن. ءوزى دە بۇل عالامعا «كوركەم مىنەزدى كەمەلىنە جەتكىزۋ ءۇشىن جىبەرىلدىم» دەيدى. قازىر زاماناۋي عىلىمنىڭ وقىمىستىلارى جەتىستىككە جەتۋدىڭ توتە جولى – كوركەم مىنەز ەكەنىن ايتىپ, پاراساتتى پىكىرلەرىن جاريالاۋدا.
حالقىمىزدا: «وتان ءۇشىن كۇرەس – ەرگە تيگەن ۇلەس», – دەگەن ناقىل ءسوز بار. ءححى عاسىرداعى وتان ءۇشىن كۇرەس ەڭ اۋەلى تەرەڭ ءبىلىم الىپ, سول ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ەلدىڭ يگىلىگى مەن وركەندەۋىنە سارپ ەتۋدەن باستالادى. ءبىلىم – باعا جەتپەس ولجا, ۇلكەن قارۋ. ءبىلىمسىز وركەنيەت جوق. قازىرگى جاستاردىڭ حالىققا العىس ايتۋى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىنان كورىنىس تابۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
– جاستارعا تيەسىلى ءبىرتالاي مىندەتتى اتاپ ءوتتىڭىز. ءبىلىم-عىلىمدى مەڭگەرىپ, ۇلتتىق ءداستۇر مەن مادەنيەتىنە كوڭىل ءبولۋى قاجەت دەدىڭىز. وسى جەردە ءبىر سۇراق تۋىندايدى: جۇرتتى وسىنداي ىستەرگە جۇمىلدىرۋدا, بەرەكەلى تىرلىككە باستاۋدا ىقپالدى ۇيىمنىڭ ءبىرى قمدب ەمەس پە؟ ءسىز باسقاراتىن ءدىني باسقارما بۇعان قانداي ۇلەس قوسىپ جاتىر؟
– اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا: «اللانىڭ جىبىنەن مىقتاپ ۇستاڭدار, اجىراپ بولىنبەڭدەر» ء(«الي-يمران» سۇرەسى, 103-ايات) دەپ ادامزات بالاسىنا بىرلىك پەن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋدى بۇيىرعان.
«توزعان قازدى توپتانعان قارعا الادى» دەمەكشى, بىرلىگىمىز بولماسا, بولاشاعىمىز ب ۇلىڭعىر. ادامزات تاريحىنان قاي ەلدە بىرلىك جوعالسا, سول جەردە جەڭىلىس بولعانىن بىلەمىز. ءومىردىڭ بەرەكەسى دە بىرلىكتە. تاۋەلسىزدىك ىنتىماققا ۇيىسقان ەلدە عانا باياندى بولادى. «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى», – دەگەن ناقىل ءسوزدىڭ استارىندا مول ماعىنا جاتىر ەمەس پە؟ ىنتىماعى بار ەلدىڭ ىرىسى مەن بەرەكەسى دە مول.
بۇگىنگى مۇسىلمان ۇمبەتى, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى قانداي جاعداي بولماسىن ەڭ اۋەلى ەل بىرلىگىن, جۇرت تىنىشتىعىن بارلىق مۇددەدەن جوعارى قويۋى قاجەت. تاۋەلسىزدىككە ۇلەس – بارلىق مۇددەدەن بيىك كۇرەس.
مىنا زاماندا مازھابتاعى بىرلىك تە اسا ماڭىزدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى يسلامداعى ءتورت ءمازھابتىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ تابيعاتىنا, ۇلتتىق بولمىسىنا, سالت-داستۇرىنە ەڭ جاقىن ءداستۇرلى ءدىني جولىمىز – يمام اعزام ءابۋ حانيفا مازھابىن ۇستانۋعا ۇندەيدى. يسلامدا ءبىر ءمازھابتا بولۋدىڭ حيكمەتى كوپ. ءبىر ءمازھاب بىرلىك پەن ىنتىماققا باستايدى.
2 ناۋرىزدا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن استانادا ەۋرازيا مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ فورۋمى وتەدى. تۇڭعىش رەت وتەتىن تاريحي شارامىزعا ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانىڭ 22 ەلىنەن 30-دان استام دەلەگات, اتاپ ايتقاندا, باس مۇفتيلەر, ءدىن قايراتكەرلەرى, يسلامي باعىتتاعى ۇيىمدار مەن وداقتاردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسادى.
بۇگىندە تۇركيا, رەسەي, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تاتارستان, ازەربايجان, رۋمىنيا, ۋكراينا, لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيا, پولشا, ۆەنگريا, حورۆاتيا, موڭعوليا جانە باسقا دا ەلدەر, بارلىعى 18 ەلدىڭ باس ءمۇفتيى حالىقارالىق شاراعا قاتىساتىنىن رەسمي مالىمدەدى.
حالىقارالىق فورۋمدا جاڭا زامانداعى مۇسىلمان قاۋىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ءوزارا تۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋ, الەمدەگى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرۋ, بۇگىنگى مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى يممۋنيتەتىن ارتتىرۋ, ورتالىق ازياداعى يسلام تاريحى, ءدىني ىقپالداستىق جانە وڭىرلىك رۋحاني قاۋىپسىزدىك, جاڭا زامانداعى يسلام جانە ەۋروپا فاكتورى, ت.ب. تاقىرىپتار توڭىرەگىندە باياندامالار جاسالادى. فورۋمدا ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق ءپاتۋالار بازاسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەسى تالقىلانىپ, «بۇگىنگى مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ كەلبەتى» قۇجاتى قابىلدانادى. باسقوسۋ سوڭىندا ارنايى قارار قابىلدانباق. بۇل شارانى ۇيىمداستىرۋداعى ماقساتىمىز – مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ بىرلىگىن ارتتىرۋ, الەمگە ءدىني تاتۋلىقتىڭ ۇلگىسىن پاش ەتۋ.
ەل ساياساتىنىڭ نەگىزگى تىرەگى ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ بولسا, يسلام ءدىنىنىڭ دە ماقساتى وسى. ءبىز, ءدىن ادامدارى وسى ماقسات پەن مۇددە جولىندا قىزمەت ەتىپ كەلەمىز. يسلام قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ءدىن, ۇلت وكىلدەرىنە ءدىنى مەن ناسىلىنە قاراپ قىسىم جاساماۋدى تالاپ ەتەدى.
ارداقتى پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «يمان ەتپەيىنشە جۇماققا كىرە المايسىڭدار, ءبىر-بىرلەرىڭدى جاقسى كورمەيىنشە, يمان ەتكەن بولمايسىڭدار», – دەگەن.
دانىشپان اباي اتامىز ءوز ولەڭىندە مىناداي وسيەتىن قالدىرعان: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ». بابا ناقىلىنا باعىنعان ۇرپاقتىڭ ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارارداي بىرلىگى, ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ رۋحاني ۇندەستىگى مەن ۇيلەسىمدىلىگىندە جاتقان جوق پا؟! ۋاعىز-ناسيحات جۇمىستارىندا بۇل ماسەلەگە ارقاشان باسىمدىق بەرىپ كەلەمىز.
ەلباسى قازاقستاندى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسۋ مەجەسىن العا قويدى. ارينە, ول مەجەگە جەتۋ ءۇشىن قوعامنىڭ تىنىشتىعى, سونىڭ ىشىندە ۇلتارالىق ءارى دىنارالىق تاتۋلىق قاجەت. سوندىقتان بابالارىمىز: «تاتۋلىق –تابىلماس باقىت» دەگەن. بۇگىنگى الماعايىپ, قىم-قۋىت دۇنيەدە تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتىڭ كۇشەيىپ, دامۋى ءۇشىن, اسىرەسە, دىنارالىق توزىمدىلىكتىڭ ءمان-ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىن. 1 ناۋرىز – العىس ايتۋ كۇنى ادامدار اراسىنداعى مەيىرباندىقتى ارتتىرا تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
اللاعا شۇكىر, ءبىز يسلامنىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن بويىنا سىڭىرگەن ۇلتپىز. ۇرپاعىن يماندىلىق پەن ىزگىلىككە تاربيەلەگەن ەلمىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا 2 مىڭنان استام مەشىت سالىندى. 9 مەدرەسە, ءدىني كادر دايارلايتىن «نۇر مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتى, 2 قاريلار ورتالىعى اشىلدى. وسىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ اسىل دىنىمىزگە دەگەن جاناشىرلىعى مەن قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىپ جاتىر. كوپ ۇلتتى, كوپ كونفەسسيالى ەلىمىزدە اركىمنىڭ ءدىني سەنىمى مەن ءداستۇرىن ساقتاۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. ءتۇرلى ۇلت پەن ءدىن وكىلىنىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ ءومىر ءسۇرۋى – ەلباسىنىڭ ەل باسقارۋداعى داناگوي شەشىمى دەپ بىلەمىن. بىرلىگىنە سىزات تۇسكەن ەلدەردىڭ قانداي كۇيدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان تاعى دا قايتالاپ ايتۋ كەرەك: بۇگىنگى تاڭدا بىزگە كەرەك باستى قۇندىلىقتىڭ ءبىرى – بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قامبار احمەتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
