ءتۇبى ءبىر جۇرتتىڭ تىلەگى

قالامىن قارۋ ەتكەن ازەربايجان استاناسى باكۋ قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردەگى جانە وزگە ەلدەردەگى تۇركىلىك قاۋىمدار جۋرناليس­تەرىنىڭ باسىن قوسقان II مەديا-فورۋم وتكىزىلدى. سوناۋ ىقىلىم زامانداردا التاي بويىن جاعالاي قونىپ, ورحون مەن ەنەسايدىڭ سۋىن كەشىپ, بايكول مەن انگاردىڭ, لەنانىڭ ءمولدىر سۋىن جۇتىپ, ادامزات تاريحىنىڭ سوڭعى ءۇش مىڭ جىلدىعىندا وركەنيەت قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, اتتارىنىڭ تۇياعى قىتاي, ءۇندى, مىسىر, ەۋروپا جەرىن شيىرلاعان, الىپ ەر توڭعا سىندى باتىرىن شىعىستىڭ ءدۇلدۇل شايىرى فەردوۋسي افراسياب دەپ جىرلاعان, گەرودوت پەن سترابون تامسانا جازىپ, مادەنيەتىنە باس شايقاتقان تۇركىلەر بۇل كۇندە جەر شا­رىنىڭ ءار تۇسىنان كورىنەدى. ءبىرىنىڭ ءۇنى ءوز مەملەكەتى بولعاندىقتان جارقىن دا اسقاق شىعىپ جاتسا, ەندى ءبىرى مەملەكەت قۇرۋدى ارمانداۋ تۇگىلى, وزىنە ءتان كەلبەتىنەن ايىرىلىپ قالامىن با دەپ قاۋىپتەنەدى. باكۋدە باسقوسقان تۇركىلەر قاراسى اجەپتاۋىر. ءبىر رەسەيدىڭ ءوزى­نەن كاراشاي, تاتار, باشقۇرت, تىۆا, ساحا, حاكاس, التايلىقتار كەلسە, ۋكراينا­دان قىرىم تاتارلارى, يران­­نان كەكرۋك تۇرىكتەرى, گرەكيا­نىڭ باتىس فراكياسىن قونىستانعان تۇرىكتەر, مولدوۆادان عاعاۋىز, سول­تۇستىك كيپر رەسپۋبليكاسى, ماكەدونيا, كوسوۆو, بۇلعار تۇرىكتەرى جانە ءوزىمىزدىڭ جاقىن كورشىلەرىمىز – قىر­عىز بەن تۇركىمەن, انادولى ءتۇ­رىك­تەرى مەن فورۋم وتكىزۋشى ازەر­بايجان باۋىرلار جينالعان. نوعاي, قۇمىق, وزبەك, شۋاش, شور, بالقار, ۇيعىر, قاراقالپاق, سالار, افشار ت.س.س. تۇركىلەردىڭ فورۋمعا قاتىسپا­عانىن ايتا كەتكەن ءجون. جالپى, بۇگىنگى كۇنى وكىلدەرى بارلىق قۇر­لىقتان تابىلاتىن تۇركى جۇرتى 200 ملن.-نان اسادى دەگەن دەرەكتەر بار. ءبىرىنىڭ ايدىنى اسىپ, الەمگە تانىلىپ جاتقاندا شور, دولعان, ش ۇلىم سىندى ىرگەمىزدەگى رەسەيدە قولدانىس اياسى مەيلىنشە تارىلىپ, باستارىنا قاۋىپتىڭ قارا بۇلتى تونگەندەر دە قاراپايىم, توفا سىندى نەبارى 5-10 ادام عانا سويلەيتىن, ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتاتىن ۋاقىتى انە-مىنە دەيتىن جۇرتتار دا بارلىعى جاندى اۋىرتادى. ال قۇمان, قاراعاس, قاراحان سىندى تىلدەر قازىر مۇلدەم جوق. تىلمەن بىرگە تۇتاستاي حالىقتىڭ تاريحى, ونىڭ مادە­نيەتى, ءداستۇرى مەن وزىندىك كەلبەتى دە قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوعالدى. ورنى ەشقاشان تولماس وكىنىش. ءارى وزگەلەرگە اششى ساباق. حوش, سونىمەن اۋىر ويدى سىلكىپ تاستاپ, باكۋدە جينالعان فورۋمعا ورالايىق. بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىسا مىنبەرگە كوتەرىلگەن شەشەندەر وزدەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات-مىندەتتەرمەن قاتار قيىندىقتارىمەن دە ءبولىستى. تۇركى الەم­نىڭ ينتەگراتسيالانۋىنىڭ ماڭىزىن ايتا كەلە, قازىرگى كۇنى الەمگە تارايتىن اقپاراتتىڭ بارلى­عى CNN, ۆۆس (بي بي سي) سىندى الپاۋىت اگەنتتىكتەردىڭ كوزىمەن قابىلدانىپ تارايتىنى جايىندا ايتقان ولار تۇركى جۇرتىنداعى جاڭا­لىقتاردى الەمگە ەشقانداي بوياۋسىز تاراتاتىن ورتاق اگەنتتىك, سايت جۇمىسىن قولعا الۋدىڭ قاجەتتىگىن باسا ايتقان. ءبىزدىڭ قازاقستاندىق جۋرناليستەردى باستاپ بارعان ەلىمىزدەگى بيلەۋشى پارتيا جانىنداعى «نۇر مەديا» حولدينگىنىڭ باس ديرەكتورى قاي­سار جاناحانوۆ تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندەگى مەديا كەڭىستىك دامۋىنىڭ تىنىسىنان حابار بەرىپ, جاھاندانۋ داۋىرىندە بىزدەر جىل سايىن ءبىر رەت فورۋمدا عانا جيىلىپ قويماي, ونىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە, ول ءۇشىن فورۋمنىڭ تۇراقتى حاتشىلىعىن قۇرىپ, وسىندا ايتىلعان يگى ويلاردىڭ قولدانىسقا ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز, دەگەن. بالكىم تۇركىتىلدەستەرگە ورتاق تەلەارنا قۇرىپ, گازەت تە شىعارۋىمىز قاجەت شىعار. جاھاندانۋ ءداۋىرى بىزدەر ءۇشىن جاڭا قاۋىپتەر تۋعىزۋىمەن قاتار جاڭا مۇمكىندىكتەر دە اشادى. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن كوممۋنيكاتسيا­لاردى يگەرۋ, ونى پايدالانۋ ءبىزدىڭ تۇركى الە­مىنىڭ قۇندىلىقتارىن الەمگە تاراتۋىمىزعا قىز­مەت ەتە الادى. بۇل ءۇشىن قيمىلىمىزدى ىرعاقتى دا, جۇيەلى قالىپقا ءتۇسىرۋىمىز كەرەك. – مەن وسىندا جينالعانداردىڭ ەڭ قارتى­مىن, مەنىڭ جۋرناليستيكا سالاسىندا ەڭبەك­تەن­گەنىمە بيىل 70 جىل, – دەپ باستاعان ءسوزىن ازەربايجاندىق اقساقال. وسى فورۋمدا مەنىڭ كوز الدىما 1926 جىلعى ءبىرىنشى تۇركولوگيالىق كونگرەسس كەلىپ وتىر. سوندا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن مىقتى-مىقتى تۇركولوگ عالىمدار باكۋگە جينالعان بولاتىن. بۇگىنگى جيىندا سول كەزگى تۇركى رۋحى ەسىمە ءتۇسىپ, تولقىپ تۇرمىن. تۇركىلەردىڭ بۇرىنعى تاريحى, قازىرگى جاعدايى بارلىعىمىزدى تولعانتادى. بۇگىنگى فورۋم اتى «جاھاندانعان الەمدەگى تۇركىتىلدەستەردىڭ مەديا فاكتورى: ايىرماشىلىقتارى جانە ورتاق ماقساتتارى» دەپ اتالىپتى. مەن ونى ۇيىمداس­تىرۋشىلارعا الدىمەن ورتاق ماقساتتار, سوسىن بارىپ, ايىرماشىلىقتارىن قاراستىرعان ءجون دەر ەدىم. تەك ورتاق ماقساتتار عانا بىرىكتىرەدى, ال ايىرماشىلىق ىزدەۋدىڭ مۇراتى باسقا. مەن ءوزىم مەديا تاريحىن زەرتتەۋشىمىن. سوندىقتان بۇل يدەيانى ءوزىم شىعارىپ تۇرماعانىمدى دا ايتقىم كەلەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, يسمايل گاسپارالى 1883 جىلى «ءتارجىمان» گازەتىن شىعاردى. سوندا 1906 جىلى گۋسەين زادە وزدەرى باكۋدەن شىعارعان گازەتىن يسمايل اقساقالعا جىبەرەدى. ارتىنشا «ءتارجىمان» گازەتىندە گۋسەين زادەگە ارنالعان ماقالا شىعىپ, وندا گاسپارالى: «سىزدەر قالامدارىڭىزدى سياعا ەمەس, جۇرەكتەرىڭىزدەگى قاندارىڭىزعا مالىپ جازىڭىزدار. ويتكەنى, وندا تۇركىلىك قانمەن بىرگە تاريحي قىمبات جاد بار. ءبىز تۇركىلەر تاريح جاساۋشى بولدىق, بىراق تاريحىمىزدى ءوزىمىز جازاتىن ۇلتقا اينالعانىمىز جوق», دەگەن ەدى. وسى ماسەلە ءالى دە وتكىرلىگىن جويعان جوق. تۇرىك دۇنيەسى وزدەرىن الەمدەگى وزىق جۇرتتاردىڭ قاتارىنا الىپ شىعۋى ءتيىس, بۇل ىستە تۇركىتىلدى ءباسپاسوز كوتەرەتىن جۇك اۋىر. ءبىر قالامگەردىڭ جازعانى بار «تۇركى الەمىندە ادامدار كوپ, بىراق ازاماتتار از», دەپ. ازامات. ساياسي مادەنيەت دەگەن سوزدەردىڭ پارقىنا ءۇڭى­لەيىكشى. ال ادامداردىڭ بويىنداعى ازاماتتىق ۇستانىمدى قالىپتاستىرۋشى ول – ارينە, مەديا, سوندىقتان جۋرناليست تۇركى دۇنيەسىندەگى باستى ورتاق ماقساتتى ويىنان ءبىر ساتكە شىعار­ماۋى ءتيىس», دەپ وي تۇيىندەگەن قارت قالامگەر. «تاتارينفورم» اگەنتتىگىنىڭ وكىلى لەيسان ابدۋللينا ءوز سوزىندە وتكەن جىلعى فورۋم ارقا­سىندا ورناعان بايلانىس ناتيجەسىندە جۇمىستا­رىنداعى وڭ وزگەرىستەردى, اتاپ ايتقاندا, ازەرباي­جان, تۇرىك جۋرناليستەرىمەن ورناعان قارىم-قاتىناستار ارقاسىندا اقپاراتتار الۋ اياسى كەڭى­گەنىنە توقتالىپ, فورۋمداعى ايتىلعان ۇسىنىس­تاردى قولدايتىنىن جەتكىزدى. ساحا جۇرتىنان كەلگەن «ساحا» ۇلتتىق حابار تاراتۋ كومپانياسىنىڭ تەلەۆيدەنيە ديرەكتورى چوكۋر گاۆريلەۆ بارلىق ارىپتەستەرگە: «ءبىز الىستا, وزگە تۇركىلەردەن قاشىقتا جاتقان ەلمىز. سوندىقتان دا حالقىمىزدىڭ وزدەرىنىڭ تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن سەزىنۋدە سىزدەر كومەككە كەلە الار ەدىڭىزدەر. وزدەرىڭىزدىڭ ادەت-عۇرىپتارىڭىز بەن كەلبەتتەرىڭىزدى ساقتاۋدا ءتۇ­سىر­گەن دەرەكتى دۇنيەلەرىڭىز بولسا جىبەر­سەڭىزدەر, ءبىز ولاردى حالىققا قۋانا كورسەتەر ەدىك. ويتكەنى, بىزدەردىڭ ۇقساستىقتارىمىز بار, سول ارقىلى ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىنداي تۇسەر ەدىك», دەگەن. مەديا-فورۋم جۇمىسى ءتۇرلى پانەلدىك وتى­رىستارمەن جالعاسقان سوڭ, قورىتىندى قۇجات قابىلداعان فورۋم ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا كوتەرگەن حاتشىلىق قۇرۋ يادەياسىن قولدادى. ءسويتىپ, ورتا­لىق ءوفيسى تۇركيادا بولاتىن, ال وزگە ەلدەرمەن قوعامدارداعى ونىڭ تەڭتوراعالارى تۋراسىندا شەشىم شىعارىپ, ولاردى دا فورۋم سوڭىندا سايلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن حاتشى بولىپ قايسار جاناحانوۆ سايلاندى. تۇركى الەمىندەگى مەديا ءۇشىن ارنايى تۇعىرناما دا قابىلداندى. تاتارستاننىڭ «تنۆ» ارناسىنىڭ ءجۋرناليسى فليۋرا ابدۋللينا حانىمدى سوزگە تارتتىق. «قازاقستاننىڭ دا, ازەربايجاننىڭ دا ءوز مەملەكەتتەرى بار, ال بىزدەر رەسەي قۇرامىندامىز. ءبىز بۇرىن مەملەكەتى بولعان حالىقپىز عوي, تاتار حالقىنىڭ وتكەن تاريحى مەن بۇگىنگى ءومىرىن, جەتىستىكتەرىمەن قاتار جەتپەي جاتقان تۇستارىن نەگە كورسەتپەسكە. سوندا ءبىزدىڭ جاقىندىعىمىز كو­بىرەك بولار ەدى. بۇگىنگى كۇنى تاتارلار الدىن­داعى ۇلكەن پروبلەما – ءتىل ماسەلەسى. قازىر تاتار مەكتەپتەرى ازايۋدا. ونىڭ سەبەبى – رەسەيدە قابىل­دانعان بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ەمتيحان ءتارتىبى. ول بويىنشا بارلىق مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ەمتيحاندى تەك ورىس تىلىندە عانا تاپسىرۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى اتا-انالاردىڭ بالالارىن ورىس ءتىلدى مەكتەپتەرگە بەرۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر. البەتتە, بالالارىم انا ءتىلىمىزدى ۇمىتپاسا دەيتىن اتا-انالار دا بار, بىراق وسى پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن جاسىرۋعا بولمايدى. ال بالا مەكتەپ قابىرعا­سىنان ءوز انا تىلىمەن قاتار, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن ءبىلىپ شىعۋى ءتيىس. شەتەل عالىمدارى ءوز زەرتتەۋلەرىندە بالا ەگەر انا تىلىندە ءبىلىم السا وندا ونىڭ تالانتى اشىلا تۇسەتى­نىن انىقتاپ وتىر. سەبەبى, شارانا قۇرساقتا جات­قاندا-اق ونىڭ تۋمىسىنان ءتىلى انىقتالىپ جانە ونىڭ وسە كەلە بويىنداعى دارىنىن اشۋعا ۇلكەن ءرولى بار ەكەنىن دالەلدەدى. مەن جالپى تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگى جايىندا بىرەر اۋىز ءسوز ايتقىم كەلەدى. ءبىزدىڭ تاتار زيالىلارى قازاق ەلىنىڭ, بولماسا تۇرىك ەلى مەملەكەتىنىڭ ساقتالىپ قالۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. قولدارىنان كەلگەن جاردەمىن جاسادى. قازىر دە وسى ءۇردىس قاجەت, ءبىز ءبىرىمىزدىڭ ءتىلىمىزدى, عۇرىپتارىمىزدى ساقتاۋعا قول ۇشى­مىز­دى بەرۋگە ءتيىسپىز. تاتار حاندىعى تاريحتا قانداي مەملەكەت بولدى, بىراق ونى تاتارلار ۇستاپ تۇرا المادى. ءبىزدىڭ تاريحىمىز وزگەلەرگە ساباق تا بولا الادى دەگىم كەلەدى», دەگەن تاتاردىڭ وجەت قىزى. «قاراشاي-بالقار جاستارى دامۋىنا جاردەم قورىنىڭ» وكىلى ليۋدميلا باتچاەۆا: «ءوز باسىم قاراشاي حالقى از دەگەندى ەستىپ جۇرگەنىممەن, سونشالىقتى ءمان بەرمەي كەلگەن ەكەنمىن. وسى فورۋمدا سوعان ابدەن كوزىم جەتتى. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ قوعام جۇمىسىنىڭ باعىتى وتە دۇرىس ەكەنىن ۇعىندىم. رەسەيدە تۇراتىن حالىقتار ءۇشىن ءوز تىلدەرىن ساقتاپ قالۋ وتە قيىن. سەبەبى, جۇمىس تا, بارلىق ۇدەرىس تە ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى دە, انا ءتىلدىڭ قولدانۋ شەگى تەك تۇرمىستىق دەڭگەيدە قالىپ قويادى», دەپ ءسىزدىڭ ەلىڭىزدە ءبىزدىڭ قانداس­تارىمىز كوپ قونىستانعان مۇمكىن بولسا اقپارات الماسىپ تۇرساق, دەگەن ءوتىنىشىن ايتقان. ال قىرىم تاتارى يسمەت يۋكسەل اقمەشىتتەن كەلدىم دەيدى. سويتسە, قىرىم تاتارلارى ەلگە سيمفەروپول اتىمەن ءمالىم قالانى اقمەشىت دەپ اتايدى ەكەن. «ءبىزدىڭ قىرىم بويىندا تۇركىنىڭ ءۇش ءتىلى بار. تەڭىز جاعالاۋىندا انادولى ءتۇر­كىلە­رىنىڭ تىلىندە سويلەسە, تەڭىزدەن قاشىقتا­عىلار قىپشاق تىلىندە, ال ورتاداعىلارى وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىنداعى تىلدە سويلەيدى. يسمايل گاسپارالىنىڭ (گاس­پرينسكيدىڭ) بارلىق تۇركى­لەر­دىڭ ءتىلىن ءتۇسى­نۋىنىڭ سىرى ول وسى ورتاداعى حالىقتىڭ اراسىنان شىعۋىندا. مەنىڭ ءوزىمنىڭ دە انام قىپشاق تىلىندە, ال اكەم تۇرىكشە ءسوي­لەيدى, سودان ءسىز ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى 100 پايىزعا ۇعىنىپ وتىرمىز», دەگەن يسمەتكە ءيا, قازاقتار يسمايل گاسپارالى سىندى زيالىنى جاقسى بىلەدى. ونى الاشتىڭ قادىرلىسى احمەت بايتۇرسىنوۆ قۇرمەتتەپ, ول تۋرالى ماقالا جازعان دەگەنىمىزدە يسمەت باۋىردىڭ كوزى شوقتاي جانىپ, مەن مۇنى العاش ەستىپ تۇرمىن, مۇمكىن بولسا سول ماقالانى سالىپ جىبە­رىڭىزشى, دەپ قيىلدى. دجۋلباحتان سالىنعان قالا فورۋم وتكەن كۇندەرى باكۋ اسپانى بۇلتپەن تۇتاسىپ, ءجيى-ءجيى جاۋىن جاۋىپ تۇردى. بىراق قانشا بۇلت بولعانىمەن قالا ءوڭى جا­دىراڭقى ءارى اسەم كورىنەدى. ونىڭ سىرى دجۋلباح اتالاتىن تابيعي سارى تاستا بولىپ شىقتى. قاپ تاۋىنان الىناتىن دجۋلباح ءبىزدىڭ ماڭعىستاۋدان شى­عا­رىلاتىن ۇلۋ­تاسقا ۇقساعانىمەن باسقاشا تەكتى ەكەنى كورىنىپ تۇر. ويۋلاپ, ايمىشتەپ تاستاعان باكۋ عيماراتتارى جا­سانعان قىزداي كورىكتى. ونىڭ ۇستىنە كىرشىكسىز تازا ماحابباتتىڭ سيم­ۆولىنداي ورتا عاسىر ساۋلەت ەسكەرتكىشى «قىز مۇناراسى» مەن كو­شەلەرىندە جۇرسەڭ بەينەبىر ءوزىڭدى وتكەن عاسىرلاردا جۇرگەندەي اسەر بەرەتىن, «تەگەرەن-43», «بريلليانتوۆايا رۋكا», «نە بويسيا, يا س توبوي» سىندى فيلمدەر تۇسىرىلگەن يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىنعان يشەري شاھار باكۋگە تۋريستەردى ءۇن-ءتۇنسىز قالپىمەن-اق شاقىرىپ تۇر. باكۋدە ايگىلى نوبەل ىزدەرى دە جاتىر. ونىڭ كەڭسەسى مەن ءۇيى, مۇناي تاسىعان جولدارىنا قوسا, نوبەل فاەتونىنىڭ مۇناي مۇناراسىنا دەيىن جۇرگەن جولى دا بار. ازەر­باي­جاندار الەمنىڭ ۇزدىكتەرىنە جىلدا بەرىلەتىن سىيلىقتىڭ قاراجاتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن دەپ ايتادى ەكەن. ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتى ءبىر-ءبىرى­مەن ۇندەسىپ, جىمداسىپ, ءبىرىنىڭ اجارىنا ءبىرى اجار قوسىپ, ارلەگەن قالا سۇلۋلىعى كوڭىلگە كورىك بەرەدى. سۋلى شاشىن ايناعا قاراپ تاراپ تۇرعان ەركە سۇ­لۋداي ارلەنگەن باكۋ ءجۇزى سول سەبەپتەن دە جادىراڭقى, جايدارى كورى­نەدى. ءاسى­رەسە, ونىڭ كەيدە ءوزى­مىزدىڭ الما­تىعا ۇقساپ كەتەتىن ساتتەرىن كورگەنى­ڭىزدە جانىڭىز ودان سايىن جىلي تۇسەدى. ازەربايجاندار مەيلىنشە قو­ناق­جاي حالىق ەكەن. مەيمانىنىڭ كوڭى­لىن تاپسام, ءاربىر ءمينوتى پاي­دالى ءوتسىن دەگەن نيەتتى ۇستانعانى فو­رۋمدى ۇيىمداستىرۋ مىندەتىن العان افلاتۋن اماشەۆ پەن ۋمۋد مامەدوۆ باستاعان ازەربايجاندىق باۋىرلار­دىڭ ءاربىر قيمى­لىنان كورى­نەدى. اشەيىن­دە جىلى ءجۇزدى ازەر­باي­جان­داردىڭ قاتۋلاناتىن ءبىر تۇسى بار. ول – تاۋلى قاراباق ماسەلەسى. كاسپي جاعالاۋىندا, باكۋ قالا­سىندا كوركىنە كوز تويمايتىن ۇلت­تىق ساياباق بار. كەزىندە وسى سايا­باقتىڭ ورنىندا 1918 جىلى ازەر­باي­جانداردىڭ قانى توگىلسە, كەڭەس­تەر ءدال سول جەرگە ويىن-ساۋىق ور­تالىعىن ورنالاستى­رىپتى. ال 1990 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا ءدال سول ۇكىمەت قاراباق كيكىلجىڭىن شەشەمىن دەپ تاعى دا وسى الاڭدا قاڭتار ايىندا حالىققا قارسى وق اتادى. بۇگىندە ءبىر جاعىندا ساياباق, ءبىر جاعىندا شاحيتتەر الاڭى بار قۇر­بان بولعان­دارعا ارنالىپ مەموريال ورناتقان ازەربايجان جۇرتى ءۇشىن 20 قاڭتار ۇلتتىق ازا كۇنى ەكەن. مىنە, لاريسا مامەدوۆا اتتى قىز بالا 20-شى قاڭتاردا نەبارى 13 جاستا عانا بولىپتى. ارا­سىندا قارتتار دا, بالالار دا, نەبىر قىرشىن جاسى دا بار, ورىسى, ازەربايجانى ارالاس جات­قان شاحيدتەر الاڭى اۋىر وي ارقالاتادى. ورىستىڭ بەلگىلى كينورەجيسسەرى ستانيسلاۆ گوۆورۋحين: «موسكوۆسكيە نوۆوستي» گازەتىنىڭ 1990 جىلدىڭ 18 اقپانىنداعى سانىن­دا «19-نان 20-نا اۋعان ءتۇنى باكۋگە اسكەر كىردى. كەڭەس اسكەرى كەڭەس قالاسىنا ءجاي ەمەس باسقىن­شىلارداي ءتۇن جامىلا ەنىپ, تانكىلەرمەن, بروندالعان ماشينالارمەن كىرىپ, وقپەن, وتپەن جولدارىن ارشى­دى», – دەپ اشىنا جازىپتى. ازەربايجان ەلىنىڭ ەكونوميكاسى قارقىندى دامۋ ۇستىندە. رەسپۋبليكاداعى ءاربىر قالا مەن اۋدانداردا حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن ەڭسەلى, زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ورىندار, ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار, مەكتەپتەر, مادە­نيەت ۇيلەرى جاپپاي سالىنىپ جاتىر. گۋبا اۋدانىندا جۋرناليستەردى وسىنداي ەمدەۋ كەشەنىنە اپاردى. وندا كومپيۋتەرلىك توموگرافيا, دياليز جاساپ قان تازارتاتىن 60 ورىندىق ءبولىم, زاماناۋي جابدىقپەن قامتىلعان ارنايى مامان دارىگەرلەردىڭ كابينەتتەرى جۇمىس جا­ساي­دى. بارلىعىنىڭ ەمى تەگىن. ءتۇبى ءبىر, ءبىر كاسپيدىڭ جاعالاۋىن قاتار جايلاعان ازەربايجان ەلى تۇركىتىلدەستەردىڭ باسىن قوسىپ, ولار مەديا كەڭىستىكتە ىنتى­ماق­تاسا جۇمىس ىستەۋدى ۇيعاردى. انار تولەۋحانقىزى. استانا – باكۋ – استانا.