قازاقستان مۇنايىنىڭ كوشباسشىسى

«تەڭىزشەۆرويل» اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ ارقا سۇيەرىنە اينالدى «بۇل كۇن – قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دە جانە «شەۆرون» ءۇشىن دە تاريحي كۇن. رەسپۋبليكا ءىرى كۇردەلى قارجى­لار­دى ءىس جۇزىندە تارتۋ ۇستىندە جانە وسى ارقىلى الەمدىك بيزنەسكە ونىمەن ءوز­ارا پايدا نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋ ءجونىن­دە­گى ءوزىنىڭ شىن نيەتى تۋرالى مالىمدەيدى...» نۇرسۇلتان نازارباەۆ, 6 ءساۋىر 1993 جىل. «تەڭىزشەۆرويل» – قازاقستاننىڭ مۇ­ناي-گاز سالاسىنداعى ناعىز كورپوراتيۆتىك كوشباسشى. بۇل جوبالار بۇكىل ايماقتى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل – ينۆەستورلاردىڭ مۇددەسىنە جانە حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن ۇلكەن جەتىستىك...» نۇرسۇلتان نازارباەۆ, 5 ماۋسىم 2008 جىل.

تاۋەلسىزدىك قارلىعاشى

قازاقتىڭ جەرى تابيعي بايلىقتان كەن­دە ەمەس. اسىرەسە, مۇناي-گاز كەنىشتە­­رى­نىڭ ىشىندە “تەڭىزدىڭ” ورنى بولەك. كو­مىرسۋتەكتى شيكىزاتىمەن الەمگە ايگىلى كەن ورنىن يگەرۋ ماقساتىندا 1993 جىلى 6 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن “شەۆرون” كورپوراتسياسى اراسىندا كەلىسىم جاسالىپ, “تەڭىزشەۆرويل” بىرلەسكەن كاسىپورنى قۇرىلدى. بۇل – ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن قۇرىل­عان العاشقى بىرلەسكەن كاسىپورىن. باس­قا­شا ايتقاندا, «تەڭىزشەۆرويل» – تاۋەل­سىزدىكتىڭ قارلىعاشى. كەنىشتىڭ قويناۋىنداعى مۇناي قورى و باستان مولدىعىمەن ءارى كۇردەلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوڭعى باعالاۋلارعا ءساي­كەس, «تەڭىز» كەنىشىنىڭ 2033 جىلدىڭ ءساۋ­ىر ايىنا دەيىنگى ەسەپپەن الىنۋعا ءتيىس قورى 750 ميلليوننان 1,1 ميلليارد توننانى (6-9 ميلليارد باررەل), جالپى بارلانعان قورى 3 ميلليارد توننانى (26 ميلليارد باررەل) قۇرايدى. ال بۇعان جالعاس جاتقان كورولەۆ كەن الاڭىنىڭ كومىرسۋتەكتى قورى 190 ميلليون تونناعا (1,5 ميلليارد باررەل) دەيىنگى شامادا دەپ ەسەپتەلەدى. وسىنشا مول قور ساق­تالعان قويناۋقاتتىڭ ەنى 19 شاقىرىم, ۇزىندىعى 21 شاقىرىمدى الىپ جاتىر. وسى كەنىشتەن بيىلعى 9 ايدا 19 ميلليون توننا (152 ميلليون باررەل) مۇناي ءوندىردى. وسىنشا مول مۇناي وندىرۋگە 2008 جىلى قۋاتتاردى كەڭەيتۋ ماقسا­تىن­دا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋىنىڭ ىقپالى ءتيدى. ناقتىلاي ايتقاندا, شيكى گازدى قوي­ناۋ­قاتتارعا كەرى ايداۋ جانە زاۋىتتىڭ ەكىنشى بۋىنى جوبالارى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن مۇناي ءوندىرۋ تاۋلىگىنە شامامەن 75 000 تونناعا نەمەسە 600 000 باررەلگە, ال گاز 22 ميلليون تەكشە مەترگە نەمەسە 750 ميلليون فۋتقا جەتتى. «تەڭىز» كەنىشىندە ىسكە اسىرىلعان بۇل جوبالارعا قازاقستاندىق كاسىپورىن­دار كوپتەپ تارتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە “بەلكاميت”, “يمستالكوم”, كەنتاۋ ترانس­فورماتور زاۋىتى, پەتروپاۆلداعى اۋىر ماشينە زاۋىتى سەكىلدى تانىمال كاسىپورىندار بار. جەرگىلىكتى جەردەن دە كوپتەگەن كاسىپورىن «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» مەردىگەرلىگىنە تاڭدالدى. 1993 جىلدان بەرى وسىنداي قازاقستاندىق الەۋەتتى كا­سىپورىنداردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا بولىنگەن 10,9 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراسا, بيىلعى قىركۇيەك ايىنا دەيىن 1,15 ميلليارد اقش دوللارى قازاق­ستان­دىق تاۋارلار وندىرۋشىلەر مەن قىزمەت كور­سەتۋشىلەردىڭ اتسالىسۋىمەن يگەرىلدى. جىل وتكەن سايىن «تەڭىزشەۆرويل­­­دىڭ» قازاقستانعا تىكەلەي تولەمدەرى دە ارتا تۇسۋدە. 1993 جىلدان باستاپ بيى­ل­عى قىركۇيەك ايىنا دەيىنگى كەزەڭدى قوسا ەسەپتەگەندە قازاقستانعا تولەنگەن تىكەلەي تولەمدەر تۇتاستاي العاندا 55,8 ميل­ليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل قارجىنىڭ ىشىندە بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ ۇلتتىق كادرلارىنىڭ جالاقىسى, قازاقستاندىق كاسىپورىندار كورسەتەتىن قىزمەت ءتۇر­لەرى مەن تاۋارلارعا, مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن­دارعا تولەنەتىن تاريفتەر مەن تولەمدەر, مەملەكەت بيۋدجەتىنە اۋدا­رى­لاتىن سا­لىق, رويالتي تۇرىندەگى تولەم­دەر جاتا­دى. بيىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا عانا قازاقستانعا تىكەلەي ءتو­لەمدەردىڭ مولشەرى 10,4 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. ايتقان­داي, ۇلتتىق كادرلار دەمەكشى, سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ كاسىپ­ورىندا ەڭبەك ەتەتىن قازاقستاندىق قىز­مەتكەرلەردىڭ قا­تا­رى كوبەيە ءتۇستى. بۇ­رىن بۇل كورسەت­كىش 50 پايىزدى قۇراعان بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق كادرلار ۇلەسى 85 پا­يىز­عا جەتتى. ال ۇلتتىق مەنەدجەرلەر مەن ورتا بۋىن جەتەكشىلەرىنىڭ قۇرامى جالپى قىزمەتكەرلەردىڭ 75 پا­يى­زىن قۇرايدى. بۇدان «تەڭىزشەۆرويل» باس­شى­لىعىنىڭ ۇلتتىق كادرلاردى وقى­تۋ, ماماندىعىن جەتىلدىرۋ ارقىلى انا­عۇرلىم جاۋاپتى لاۋازىمدارعا جوعارى­لا­تۋعا دەن قويعانىن اڭعارۋعا بولادى. انۋاربەك جاكيەۆ, «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.

دەرەك پەن دايەك

تاريح جانە قاتىسۋشىلار: الەمدەگى ەڭ تەرەڭ جانە ءىرى مۇناي كەنىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن «تەڭىز» مۇناي كەنىشى 1979 جىلى اشىلدى. «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى 1993 جىلى 6 ءساۋ­ىر­دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن «شەۆرون» كومپانيا­­سى اراسىندا جاسالعان كەلىسىم نەگىزىندە قۇرىلدى. «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» قازىرگى كەزدەگى سەرىكتەستەرى: «شەۆ­­­رون» – 50%, «قازمۇنايگاز» – 20%, «ەكسونموبيل قازاق­­ستان ينك.» – 25% جانە «لۋكاركو» ب.ك. – 5%. قورلار, ءونىم ءوندىرۋ جانە ەكسپورتتاۋ: جالپى بارلانعان قورى جونىنەن «تەڭىز» كەنىشىندە 3 ميلليارد توننا (26 ملرد. باررەل), ال, كورولەۆ كەن الا­ڭىندا 190 ميلليون توننا (1,5 ملرد. باررەل) شاماسىندا مۇناي بار. «تەڭىز» كوللەكتورىنىڭ ەنى –19 شاقىرىم (12 ميل), ۇزىندىعى – 21 شاقىرىم (13 ميل). «تەڭىزشەۆرويل» 2000 جىلدان بەرى جىلدىق مۇناي ءون­دىرۋ كولەمىن 182 پايىزعا ۇلعايتتى. «بيىلعى 9 ايدا 19 ميلليون توننا (152 ميلليون باررەل) مۇناي ءوندىرىلدى. وندىرىلگەن مۇناي كقك-نىڭ قۇبىرى ارقىلى نوۆوروسسيسكىگە, تەمىر جولمەن ودەسسا, فەودوسيا مەن اقتاۋعا, ءارى قاراي باتۋميگە جانە كۋلەۆيگە ەكسپورتتالادى. ءونىمنىڭ وزگە تۇرلەرى: بىرلەسكەن كاسىپورىن سۇيىتىلعان گاز ساتۋ كولەمىن 992 400 تونناعا, ال قۇرعاق گاز ساتۋ كولەمىن 5,1 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتكىزدى. «تەڭىزشەۆرويل» 2,9 ميلليون توننا كۇكىرت ساتتى, بۇل وسى كەزەڭدە وندىرىلگەن 1,7 ميلليون توننا كۇكىرتتىڭ 170%-ىن قۇرايدى. بۇل كۇندەرى «تەڭىزدە» ساقتالعان كۇكىرت كولەمى 4,5 ميلليون تونناعا ازايدى. «تەڭىزشەۆرويل» كۇكىرتتىڭ جوعارى ساپالى 4 جەرورتا تەڭىزى باسسەينى مەن ورتا ازيا ەلدەرىنە جانە قازاق­ستان, رەسەي, ۋكراينا, قىتايعا جىبەرەدى. الەۋمەتتىك كومەك: «تەڭىزشەۆرويل» 1993-2010 جىلدارى ءوز قىزمەت­­كەر­لە­رى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتىراۋ وب­لىسىنىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جوبالارىنا 645 ميلليون اقش دوللاردان اسا قارجى جۇمسالدى. 2010 جىلدان بەرى «يگىلىك» باعدارلاماسى شەڭبە­رىن­دە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن جاقسارتۋعا جىل سايىن 20 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولىنەدى. بيىل ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە وقىتۋ سالالارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى الەۋمەت­تىك ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىنا شامامەن 800 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قارجى يگەرىلۋدە.

«يگىلىكتىڭ» يگىلىگى

ءبىزدىڭ جىلىوي – وڭىردەگى ەڭ باي­ىرعى اۋداننىڭ ءبىرى. قازاق مۇنايىنىڭ العاشقى تامشىسى دا وسى اۋدان اۋما­عىنان تابىلعان. عاسىردان اسا مەرزىم وتسە دە «قارا التىننىڭ» قاينارى تاۋ­سىلعان جوق. ايگىلى «تەڭىز» كەنىشى دە ءبىزدىڭ اۋدان اۋماعىندا بولعاندىقتان, ەلىمىزگە, وڭىرگە بەت بۇرعان شەتەل ين­ۆەستورلارى الدىمەن ءبىزدىڭ اۋدانعا كەلۋگە نيەت تانىتادى. سونىمەن بىرگە, اۋدان ۇستىمەن ورتا ازياعا باعىت العان كۇرە جول دا وتەدى. دەمەك, جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا كەلۋشىلەر دە, جولاۋشىلاپ وتۋشىلەر دە ۇزىلمەيدى. سول سەبەپتەن, 2001 جىلى اۋداندىق ماڭىزداعى قالا مارتەبەسى بەرىلگەن, 60 مىڭنان استام تۇرعىنى بار قۇلسارى قالاسىنىڭ كەلبەتىن, ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدى قولعا الدىق. سونىڭ ىشىندە سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدە جۇرگىزىلگەن سۋ قۇبىرى جۇيەسىن جاڭالاۋعا باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بۇل ارينە, مول قارجى قاجەت ەتەتىندىكتەن, وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» «يگىلىك» باعدارلاماسىمەن بولىنەتىن قارجى­­سىن قۇلسارى قالاسىنىڭ سۋمەن جاب­دىق­تاۋ جۇيەسىن قايتا جاڭعىرتۋعا جۇ­م­­ساۋدى كوزدەدى. بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن­نان جىلىنا 15 ميلليون اقش دوللارى ءبو­لى­نەدى. ءسويتىپ, ءۇش جىلدا بولىنەتىن 45 ميل­ليون اقش دوللارىنا جالپى ۇزىن­دىعى 300 شاقىرىمعا جۋ­ىق سۋ قۇبىرىن جاڭارتۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان كاسىپورىننىڭ قارجىسى اۋدان ورتالىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭ­عىرتۋعا ۇلكەن قولداۋ بولاتىنى داۋسىز. سەبەبى, قۇلسارى قالاسىنداعى تۇرعىندار سۋ قۇبىرىنىڭ ابدەن ەسكىرۋىنەن كوپ قيىندىق كورۋشى ەدى. ءاسى­رە­سە, كوپ قاباتتى ۇيلەردە تۇراتىن تۇر­عىن­دار جوعارى قاباتتاعى پاتەرلەرىنە سۋدى امالسىز دالادان تاسيتىن. ەندى از عانا ۋاقىتتان كەيىن قۇلسارى قالا­سى­نىڭ تۇرعىندارى «يگىلىكتىڭ» يگىلىگىن كورەتىن كۇنى قاشىق ەمەس. جىلى­وي­لىقتاردىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىن دەمەۋىن كورۋى ءبىر بۇل ەمەس. بۇعان دەيىن دە تالاي رەت الىپ كاسىپورىننىڭ قولداۋ­ىن سەزىندى. ماسەلەن, 1993 جىلى كاسىپ­ورىن قۇلسارى قالاسىنداعى تابيعات اپاتىنان باسپاناسىز قالعاندارعا تۇر­عىن ءۇي قۇ­رى­لىسىن جۇرگىزۋگە قولداۋ كورسەتتى. مايكومگەن اۋىلىنا تابيعي گاز جەلىسى تار­تۋعا قارجى بولگەن ەدى. ال سا­رى­قا­مىس, كەڭارال اۋىلدارىنىڭ تۇر­عىندا­رى جاڭاقاراتون كەنتى مەن اتىراۋ قا­لاسىنان «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» قارجى­لان­دى­رۋىمەن جاڭادان تۇرعى­زىل­عان قا­لاشىقتاعى تۇرعىن ۇيلەرگە كوشىرىلدى. راحمەتوللا نۇعمانوۆ, جىلىوي اۋدانىنىڭ اكىمى.

«بولاشاق» ءۇمىتىمدى ۇكىلەدى

ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, دەر­بەس مەملەكەت اتانعاندا ءالى دە وڭ-سولىمىزدى تاني قويماعان بالا ەدىك. وسە كەلە ءبىز ءۇشىن ەل تاۋەلسىزدىگىنەن قىمبات نارسە بولمايتىنىنا كوزىمىز جەتە ءتۇستى. تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرى اسىرەسە, تۋعان جەردەن, تۋعان ەلدەن جىراقتا ءجۇر­گەندە ارتا تۇسەدى ەكەن. ولاي دەيتىنىم, اتىراۋداعى ج. دوسمۇحامبەتوۆ ات­ىنداعى تەحنيكالىق ليتسەيدە العان ءبىلىمىمدى قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكا مەكتەبى فاكۋلتەتىندە جالعاستىرعان ەدىم. بۇل فاكۋلتەت لوندونداعى ەكونوميكا مەكتەبىمەن تىعىز بايلانىس جاسايدى ەكەن. شەتەلدىڭ تاڭداۋلى وقۋ ورىن­­دا­رىن­دا ءبىلىمىمدى جەتىلدىرسەم دەۋشى ەدىم. كەيىن باعىم جانىپ, پرەزيدەنتتىك «بو­لاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەنديان­تى اتاندىم. سول كەزدە قالاي قۋان­عا­نىمدى بىلسەڭىز عوي. وسى باعدارلاما اياسىندا 2009-2010 جىلدارى ۇلىبري­تا­نيانىڭ بات قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتە­تى­نىڭ ماگيستراتۋراسىن ءبىتىردىم. تۇماندى البيون ەلىندەگى ەكى جىل­دا قازاقستان جايلى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى جاق­سى پىكىرلەردى كوپ ەستىدىك. بىزبەن, قا­زاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن قازاقستان­نىڭ ەكونوميكاسى مەن تابيعي بايلىعى, قازاقتىڭ تاريحى مەن سالت-ءداستۇرى ءجو­نىن­دە پىكىر الىسۋشىلار كوپ بولدى. ءبىز­دىڭ قازاقستانىمىزعا قىزىعۋشىلىق تا­­نىتقان دا كوپ ەدى. شەتەلدە وقىعان كەزدە ەكونوميكاسى وركەندەگەن جاڭا تۇر­پات­تاعى تاۋەلسىز ەلىمىز ءۇشىن, الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلىگىمەن, قازاق­ستان­دى جاھان جۇرتى قىزىعاتىنداي قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرعان ەلباسىمىز ءۇشىن تالاي رەت مارقايعانىمىز ەستەن كەت­پەيدى. قازىر, ەلگە ورالعاسىن ەل­با­سى­نىڭ يدەياسىمەن شەتەلدىك ينۆەستور­لار­دىڭ بىرلەسۋىمەن قۇرىلعان «تەڭىزشەۆ­رويل­عا» جۇمىسقا ورنالاستىم. مۇندا­عى جۇمىس وتە جاۋاپتى. سول سەبەپتەن, قازاق جاستارىنىڭ دا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الاتىنىن تانىتىپ ءجۇرمىز. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دارىندى, بىلىمگە قۇشتار جاستارىنىڭ شەتەلدىك تانىمال وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋىنا قولداۋ بىلدىرەتىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا. ويتكەنى, بۇل باع­دار­لامانىڭ الەمدە تەڭدەسى جوق. ياعني, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن تا­نى­تاتىن ءبىلىمدى جاستارى «بولاشاقتان» ءالى تالاي قانات قاعادى. وسى باعدارلاما تالاي جاستىڭ ءۇمىتىن ۇكىلەيدى. مەن دە وسى باعدارلامانىڭ تۇلەگى ەكەنىمدى ۇدايى ماقتان تۇتامىن. دانا حاسانوۆا, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى. دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ اتىراۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى جولداسبەك شوپەعۇل.